Bhāvanāvidhānavaṇṇanā
55. Sabbakammaṭṭhānavasenāti
M1.142V1.133 anukkamena niddisiyamānassa cattālīsavidhassa sabbassa kammaṭṭhānassa vasena .Piṇḍapātapaṭikkantenāti piṇḍapātaparibhogato paṭinivattena , piṇḍapātabhuttāvinā onītapattapāṇināti attho .
Bhattasammadaṃ paṭivinodetvāti bhojananimittaṃ parissamaṃ vinodetvā .
Āhāre hi āsayaṃ paviṭṭhamatte tassa āgantukatāya yebhuyyena siyā sarīrassa koci parissamo , taṃ vūpasametvā .
Tasmiṃ hi avūpasante sarīrakhedena cittaṃ ekaggataṃ na labheyyāti .
Pavivitteti janavivitte .
Sukhanisinnenāti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya nisajjāya sukhanisinnena .
Vuttañhetan ti yaṃ ‘‘ katāya vā ’’ tiādinā pathaviyā nimittaggahaṇaṃ idha vuccati , vuttaṃ hetaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ .
Idāni taṃ aṭṭhakathāpāḷiṃ dassento ‘‘ pathavīkasiṇaṃ uggaṇhanto ’’ tiādimāha .
Tatthāyaṃ saṅkhepattho – pathavīkasiṇaṃ uggaṇhantoti uggahanimittabhāvena pathavīkasiṇaṃ gaṇhanto ādiyanto , uggahanimittabhūtaṃ pathavīkasiṇaṃ uppādentoti attho .
Uppādanañcettha tathānimittassa upaṭṭhāpanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Pathaviyan ti vakkhamānavisese pathavīmaṇḍale .
Nimittaṃ gaṇhātīti tattha cakkhunā ādāsatale mukhanimittaṃ viya bhāvanāñāṇena vakkhamānavisesaṃ pathavīnimittaṃ gaṇhāti .
‘‘ Pathaviyan ’’ ti vatvāpi maṇḍalāpekkhāya napuṃsakaniddeso .
Kateti vakkhamānavidhinā abhisaṅkhateti attho .
Vā -saddo aniyamattho .
Akateti pākatike khalamaṇḍalādike pathavīmaṇḍale .
Sāntaketi saantake eva , saparicchede evāti attho .
Sāvadhāraṇañhetaṃ vacanaṃ .
Tathā hi tena nivattitaṃ dassetuṃ ‘‘ no anantake ’’ ti vuttaṃ .
Sakoṭiyetiādīnipi tasseva vevacanāni .
Suppamatte vātiādīsu suppasarāvāni samappamāṇāni icchitāni .
Keci pana vadanti ‘‘ sarāvamattaṃ vidatthicaturaṅgulaṃ hoti , suppamattaṃ tato adhikappamāṇanti .
Kittimaṃ kasiṇamaṇḍalaṃ heṭṭhimaparicchedena sarāvamattaṃ , uparimaparicchedena suppamattaṃ , na tato adho , uddhaṃ vāti parittappamāṇabhedasaṅgaṇhanatthaṃ ‘ suppamatte vā sarāvamatte vā ’ ti vuttan ’’ ti .
Yathāupaṭṭhite ārammaṇe ekaṅgulamattampi vaḍḍhitaṃ appamāṇamevāti vuttovāyamattho .
Keci pana ‘‘ chattamattampi kasiṇamaṇḍalaṃ kātabban ’’ ti vadanti .
So
M1.143 taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karotīti so yogāvacaro taṃ pathavīmaṇḍalaṃ suggahitaṃ nimittaṃV1.134 karoti .Yadā cakkhuṃ ummīletvā oloketvā tattha nimittaṃ gahetvā nimmīletvā āvajjentassa ummīletvā olokitakkhaṇe viya upaṭṭhāti , tadā suggahitaṃ karoti nāma .
Athettha satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā abahigatena mānasena punappunaṃ sallakkhento sūpadhāritaṃ upadhāreti nāma .
Evaṃ upadhāritaṃ pana naṃ punappunaṃ āvajjento manasi karonto tamevārabbha āsevanaṃ bhāvanaṃ bahulaṃ pavattento suvavatthitaṃ vavatthapeti nāma .
Tasmiṃ ārammaṇeti evaṃ suggahitakaraṇādinā sammadeva upaṭṭhite tasmiṃ pathavīkasiṇasaññite ārammaṇe .
Cittaṃ upanibandhatīti attano cittaṃ upacārajjhānaṃ upanetvā nibandhati aññārammaṇato vinivattaṃ karoti .
Addhā imāyātiādi ānisaṃsadassāvitādassanaṃ .
Idāni yathādassitassa aṭṭhakathāpāṭhassa atthappakāsanena saddhiṃ bhāvanāvidhiṃ vibhāvetukāmo akate tāva nimittaggahaṇaṃ dassento ‘‘ tattha yena atītabhavepī ’’ tiādimāha .
Tattha tatthāti tasmiṃ aṭṭhakathāpāṭhe .
Catukkapañcakajjhānānīti catukkapañcakanayavasena vadati .
Puññavatoti bhāvanāmayapuññavato .
Upanissayasampannassāti tādiseneva upanissayena samannāgatassa .
Khalamaṇḍaleti maṇḍalākāre dhaññakaraṇaṭṭhāne .
Taṃṭhānappamāṇamevāti olokitaṭṭhānappamāṇameva .
Avirādhetvāti avirajjhitvā vuttavidhinā eva .
Nīlapītalohitaodātasambhedavasenāti nīlādivaṇṇāhi mattikāhi paccekaṃ , ekajjhañca saṃsaggavasena .
Gaṅgāvaheti gaṅgāsote .
Sīhaḷadīpe kira rāvaṇagaṅgā nāma nadī , tassā sotena chinnataṭaṭṭhāne mattikā aruṇavaṇṇā .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ gaṅgāvahe mattikāsadisāya aruṇavaṇṇāyā ’’ ti .
Aruṇavaṇṇāya aruṇanibhāya , aruṇappabhāvaṇṇāyāti attho .
Evaṃ kasiṇadose dassetvā idāni kasiṇakaraṇādike sesākāre dassetuṃ ‘‘ tañca kho ’’ tiādi vuttaṃ .
Saṃhāriman ti saṃharitabbaṃ gahetvā caraṇayoggaṃ .
Tatraṭṭhakan ti yatra kataṃ , tattheva tiṭṭhanakaṃ .
Vuttappamāṇan ti
M1.144 ‘‘ suppamatte vā sarāvamatte vā ’’ ti vuttappamāṇaṃ .Vaṭṭan ti maṇḍalasaṇṭhānaṃ .
Parikammakāleti nimittuggahaṇāya bhāvanākāle .
Etadevāti yaṃ vidatthicaturaṅgulavitthāraṃ , etadeva pamāṇaṃ sandhāya ‘‘ suppamattaṃ vā sarāvamattaṃ vā ’’ ti vuttaṃ .
Suppaṃ hi nātimahantaṃ , sarāvañca mahantaṃ cāṭipidhānappahonakanti samappamāṇaṃ hoti .
56. Tasmāti
V1.135 paricchedatthāya vuttattā .Evaṃ vuttapamāṇaṃ paricchedan ti yathāvuttappamāṇaṃ vidatthicaturaṅgulavitthāraṃ paricchedaṃ katvā , evaṃ vuttappamāṇaṃ vā kasiṇamaṇḍalaṃ visabhāgavaṇṇena paricchedaṃ katvā .
Rukkhapāṇikāti kucandanādirukkhapāṇikā aruṇavaṇṇassa visabhāgavaṇṇaṃ samuṭṭhapeti .
Tasmā taṃ aggahetvāti vuttaṃ .
Pakatirukkhapāṇikā pana pāsāṇapāṇikāgatikāva .
Ninnunnataṭṭhānābhāvena bherītalasadisaṃ katvā .
Tato dūrataretiādi yathāvuttato padesato , pīṭhato ca aññasmiṃ ādīnavadassanaṃ .
Kasiṇadosāti hatthapāṇipadādayo idha kasiṇadosā .
Vuttanayenevāti ‘‘ aḍḍhateyyahatthantare padese , vidatthicaturaṅgulapādake pīṭhe ’’ ti ca vuttavidhināva .
Kāmesu ādīnavan ti ‘‘ kāmā nāmete aṭṭhikaṅkalūpamā nirassādaṭṭhena , tiṇukkūpamā anudahanaṭṭhena , aṅgārakāsūpamā mahābhitāpaṭṭhena , supinakūpamā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena , yācitakūpamā tāvakālikaṭṭhena , rukkhaphalūpamā sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena , asisūnūpamā adhikuṭṭanaṭṭhena , sattisūlūpamā vinivijjhanaṭṭhena , sappasirūpamā sapaṭibhayaṭṭhenā ’’ tiādinā ( pāci . aṭṭha .417; ma . ni . aṭṭha .1.234)‘‘ appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā ’’ tiādinā ( pāci .417; ma . ni .1.234;2.42)‘‘ kāmasukhañca nāmetaṃ bahuparissayaṃ , sāsaṅkaṃ , sabhayaṃ , saṃkiliṭṭhaṃ , mīḷhaparibhogasadisaṃ , hīnaṃ , gammaṃ , pothujjanikaṃ , anariyaṃ , anatthasaṃhitan ’’ tiādinā ca anekākāravokāraṃ vatthukāmakilesakāmesu ādīnavaṃ dosaṃ paccavekkhitvā .
Kāmanissaraṇeti kāmānaṃ nissaraṇabhūte , tehi vā nissaṭe .
Aggamaggassa pādakabhāvena sabbadukkhasamatikkamassa upāyabhūte .
Nekkhammeti jhāne .
Jātābhilāsena sañjātacchandena .
‘‘ Sammāsambuddho vata bhagavā aviparītadhammadesanattā , svākkhāto
M1.145 dhammo ekantaniyyānikattā , suppaṭipanno saṅgho yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanato ’’ ti evaṃ buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena ratanattayavisayaṃ pītipāmojjaṃ janayitvā .Nekkhammaṃ paṭipajjati etāyāti nekkhammapaṭipadā , saupacārassa jhānassa , vipassanāya , maggassa , nibbānassa ca adhigamakāraṇanti attho .
Pubbe pana paṭhamajjhānameva nekkhammanti vuttattā vuttāvasesā sabbepi nekkhammadhammā .
Yathāha –
‘‘ Pabbajjā paṭhamaṃ jhānaṃ , nibbānaṃ ca vipassanā ;
Sabbepi kusalā dhammā ,‘ nekkhamman ’ ti pavuccare ’’ ti .( itivu . aṭṭha .109);
Pavivekasukharasassāti
V1.136 cittavivekādivivekajassa sukharasassa .Evametehi pañcahi padehi ‘‘ ānisaṃsadassāvī ’’ tiādīnaṃ padānaṃ attho dassitoti daṭṭhabbaṃ .
Samena ākārenāti atiummīlanaatimandālocanāni vajjetvā nātiummīlananātimandālocanasaṅkhātena samena ālocanākārena .
Nimittaṃ gaṇhantenāti pathavīkasiṇe cakkhunā gahitanimittaṃ manasā gaṇhantena .
Bhāvetabban ti tathāpavattaṃ nimittaggahaṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ āsevitabbaṃ bahulīkātabbaṃ .
Cakkhu kilamati atisukhumaṃ , atibhāsurañca rūpagataṃ upanijjhāyato viya .
Ativibhūtaṃ hoti attano sabhāvāvibhāvato .
Tathā ca vaṇṇato vā lakkhaṇato vā upatiṭṭheyya .
Tena vuttaṃ ‘‘ tenassa nimittaṃ nuppajjatī ’’ ti .
Avibhūtaṃ hoti gajanimmīlanena pekkhantassa rūpagataṃ viya .
Cittañca līnaṃ hoti dassane mandabyāpāratāya kosajjapātato .
Tenāha ‘‘ evampi nimittaṃ nuppajjatī ’’ ti .
Ādāsatale mukhanimittadassinā viyāti yathā ādāsatale mukhanimittadassī puriso na tattha atigāḷhaṃ ummīlati , nāpi atimandaṃ , na ādāsatalassa vaṇṇaṃ paccavekkhati , nāpi lakkhaṇaṃ manasi karoti .
Atha kho samena ākārena olokento attano mukhanimittameva passati , evameva ayampi pathavīkasiṇaṃ samena ākārena olokento nimittaggahaṇappasutoyeva hoti , tena vuttaṃ ‘‘ samena ākārenā ’’ tiādi .
Na vaṇṇo paccavekkhitabboti yo tattha pathavīkasiṇe aruṇavaṇṇo , so na cintetabbo .
Cakkhuviññāṇena pana gahaṇaṃ na sakkā nivāretuṃ .
Tenevettha ‘‘ na oloketabbo ’’ ti
M1.146 avatvā paccavekkhaṇaggahaṇaṃ kataṃ .Na lakkhaṇaṃ manasi kātabban ti yaṃ tattha pathavīdhātuyā thaddhalakkhaṇaṃ , taṃ na manasi kātabbaṃ .
Disvā gahetabbattā ‘‘ vaṇṇaṃ amuñcitvā ’’ ti vatvāpi vaṇṇavasenettha ābhogo na kātabbo , so pana vaṇṇo nissayagatiko kātabboti dassento āha ‘‘ nissayasavaṇṇaṃ katvā ’’ ti .
Nissayena samānākārasannissito so vaṇṇo tāya pathaviyā samānagatikaṃ katvā , vaṇṇena saheva ‘‘ pathavī ’’ ti manasi kātabbanti attho .
Ussadavasena paṇṇattidhammeti pathavīdhātuyā ussannabhāvena sattito adhikabhāvena sasambhārapathaviyaṃ ‘‘ pathavī ’’ ti yo lokavohāro , tasmiṃ paṇṇattidhamme cittaṃ paṭṭhapetvā ‘‘ pathavī , pathavī ’’ ti manasi kātabbaṃ .
Yadi lokavohārena paṇṇattimatte cittaṃ ṭhapetabbaṃ , nāmantaravasenapi pathavī manasi kātabbā bhaveyyāti , hotu , ko dosoti dassento ‘‘ mahī medinī ’’ tiādimāha .
Tattha yamicchatīti yaṃ nāmaṃ vattuṃ icchati , taṃ vattabbaṃ .
Tañca kho yadassa saññānukūlaṃ
V1.137 hoti yaṃ nāmaṃ assa yogino pubbe tattha gahitasaññāvasena anukūlaṃ pacuratāya , paguṇatāya vā āgacchati , taṃ vattabbaṃ .Vattabban ti ca paṭhamasamannāhāre kassaci vacībhedopi hotīti katvā vuttaṃ , ācariyena vā vattabbataṃ sandhāya .
Kiṃ vā bahunā , pākaṭabhāvoyevettha pamāṇanti dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
Kālena ummīletvā kālena nimmīletvāti kiñci kālaṃ cakkhuṃ ummīletvā nimittaggahaṇavasena pathavīmaṇḍalaṃ oloketvā puna kiñci kālaṃ cakkhuṃ nimmīletvā āvajjitabbaṃ .
Yenākārena oloketvā gahitaṃ , tenākārena puna taṃ samannāharitabbaṃ .
57. Āpāthamāgacchatīti manodvārikajavanānaṃ gocarabhāvaṃ upagacchati .
Tassa uggahanimittassa .
Na tasmiṃ ṭhāne nisīditabbaṃ .
Kasmā ?
Yadi uggahanimitte jātepi pathavīmaṇḍalaṃ oloketvā bhāveti , paṭibhāganimittuppatti na siyā .
Samīpaṭṭhena ca na oloketuṃ na sakkā .
Tena vuttaṃ ‘‘ attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā ’’ tiādi .
Nissaddabhāvāya ekapaṭalikūpāhanā gahaṇaṃ , parissayavinodanatthaṃ kattaradaṇḍa ggahaṇaṃ .
Sace nassati , athānena bhāvetabbanti sambandho .
Vakkhamānesu asappāyesu kenacideva asappāyena kāraṇabhūtena .
Nimittaṃ ādāyāti yathājātaṃ uggahanimittaṃ gahetvā .
Samannāharitabban ti āvajjitabbaṃ nimittanti adhippāyo , sammā vā anu
M1.147 anu āharitabbaṃ kammaṭṭhānanti attho .Takkāhataṃ vitakkāhatan ti takkanato , savisesaṃ takkanato ca ‘‘ takko , vitakko ’’ ti ca evaṃ laddhanāmena bhāvanācittasampayuttena sammāsaṅkappena āhananapariyāhananakiccena aparāparaṃ vattamānena kammaṭṭhānaṃ āhataṃ , pariyāhatañca kātabbaṃ , balappattavitakko manasikāro bahulaṃ pavattetabboti attho .
Evaṃ karontassāti evaṃ kammaṭṭhānaṃ takkāhataṃ vitakkāhataṃ karontassa .
Yathā bhāvanā pubbenāparaṃ visesaṃ āvahati , evaṃ anuyuñjantassa .
Anukkamenāti bhāvanānukkamena .
Yadā saddhādīni indriyāni suvisadāni tikkhāni pavattanti , tadā assaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayathāmappattehi sattahi balehi laddhūpatthambhāni vitakkādīni kāmāvacarāneva jhānaṅgāni bahūni hutvā pātubhavanti .
Tato eva tesaṃ ujuvipaccanīkabhūtā kāmacchandādayo saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi vidūrī bhavanti , paṭibhāganimittuppattiyā saddhiṃ taṃ ārabbha upacārajjhānaṃ uppajjati .
Tena vuttaṃ ‘‘ nīvaraṇāni vikkhambhantī ’’ tiādi .
Tattha sannisīdantīti sammadeva sīdanti , upasamantīti attho .
Imassāti paṭibhāganimittassa .
Aṅgulipadapāṇipadādiko kasiṇadoso .
Ādāsamaṇḍalūpamādīhi
V1.138 uggahanimittato paṭibhāganimittassa suparisuddhataṃ , saṇhasukhumatañca dasseti .Tañca kho paṭibhāganimittaṃ neva vaṇṇavantaṃ na saṇṭhānavantaṃ aparamatthasabhāvattā .
Īdisan ti vaṇṇasaṇṭhānavantaṃ .
Tilakkhaṇabbhāhatan ti uppādādilakkhaṇattayānupaviṭṭhaṃ , aniccatādilakkhaṇattayaṅkitaṃ vā .
Yadi na panetaṃ tādisaṃ vaṇṇādivantaṃ , kathaṃ jhānassa ārammaṇabhāvoti āha ‘‘ kevalañhī ’’ tiādi .
Saññajan ti bhāvanāsaññājanitaṃ , bhāvanāsaññāya sañjātamattaṃ .
Na hi asabhāvassa kutoci samuṭṭhānaṃ atthi .
Tenāha ‘‘ upaṭṭhānākāramattan ’’ ti .
58. Vikkhambhitāneva sannisinnāva , na pana tadatthaṃ ussāho kātabboti adhippāyo .
‘‘ Upacārasamādhinā ’’ ti vutte itaropi samādhi atthīti atthato āpannanti tampi dassetuṃ ‘‘ duvidho hi samādhī ’’ tiādi āraddhaṃ .
Dvīhākārehīti jhānadhammānaṃ paṭipakkhadūrībhāvo , thirabhāvappatti cāti imehi dvīhi kāraṇehi .
Idāni tāni kāraṇāni avatthāmukhena dassetuṃ ‘‘ upacārabhūmiyaṃ vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Upacārabhūmiyan ti upacārāvatthāyaṃ .
Yadipi tadā jhānaṅgāni paṭutarāni mahaggatabhāvappattāni na uppajjanti , tesaṃ
M1.148 pana paṭipakkhadhammānaṃ vikkhambhanena cittaṃ samādhiyati .Tenāha ‘‘ nīvaraṇappahānena cittaṃ samāhitaṃ hotī ’’ ti .
Paṭilābhabhūmiyan ti jhānassa adhigamāvatthāyaṃ .
Tadā hi appanāpattānaṃ jhānadhammānaṃ uppattiyā cittaṃ samādhiyati .
Tenāha ‘‘ aṅgapātubhāvenā ’’ ti .
Cittaṃ samāhitaṃ hotīti sambandho .
Na thāmajātānīti na jātathāmāni , na bhāvanābalaṃ pattānīti attho .
Cittan ti jhānacittaṃ .
Kevalampi rattiṃ kevalampi divasaṃ tiṭṭhatīti samāpattivelaṃ sandhāyāha .
Upacārabhūmiyaṃ nimittavaḍḍhanaṃ yuttanti katvā vuttaṃ ‘‘ nimittaṃ vaḍḍhetvā ’’ ti .
Laddhaparihānīti laddhaupacārajjhānaparihāni .
Nimitte avinassante tadārammaṇajhānampi aparihīnameva hoti , nimitte pana ārakkhābhāvena vinaṭṭhe laddhaṃ laddhaṃ jhānampi vinassati tadāyattavuttito .
Tenāha ‘‘ ārakkhamhī ’’ tiādi .