Paṭhamāruppavaṇṇanā
275. Uddiṭṭhesūti
M1.393V1.370 ‘‘ cattāro āruppā ’’ ti evaṃ uddiṭṭhesu , niddhāraṇe cetaṃ bhummaṃ .Tenevāha ‘‘ catūsu āruppesū ’’ ti .
Tattha rūpavivekena arūpaṃ , arūpameva āruppaṃ jhānaṃ , idha pana tadatthaṃ kammaṭṭhānaṃ adhippetaṃ .
Taṃ bhāvetukāmo catutthajjhānaṃ uppādetīti sambandho .
Rūpādhikaraṇan ti rūpahetu .
Hetuattho hi ettha adhikaraṇa -saddo ‘‘ kāmādhikaraṇan ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.168-169) viya .
Daṇḍanaṭṭhena daṇḍo , muggarādi .
Parapīḷādhippāyena tassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ .
Sattānaṃ sasanaṭṭhena satthaṃ , āvudhaṃ .
Bhaṇḍanaṃ kalaho .
Virodho viggaho .
Nānāvādo vivādo .
Etan ti yathāvuttaṃ daṇḍādānādikaṃ .
Sabbasoti anavasesato .
Āruppe arūpabhāve , āruppe vā bhave .
Rūpānaṃyevāti diṭṭhādīnavānaṃ rūpānaṃyeva , na arūpānanti adhippāyo .
Nibbidāyāti vikkhambhanavasena nibbindanatthāya .
Virāgāyāti virajjanatthāya .
Nirodhāyāti nirujjhanatthāya .
Sabbametaṃ samatikkamaṃ sandhāya vuttaṃ .
Daṇḍādānādīnan ti ādi -saddena adinnādānādikaṃ sabbaṃ rūpahetukaṃ anatthaṃ saṅgaṇhāti , na idha pāḷiyaṃ āgatamevāti daṭṭhabbaṃ .
Karajarūpeti yathāvuttādīnavādhikaraṇabhāvayogyaṃ dassetuṃ vuttaṃ , oḷārikarūpeti attho .
Ādīnavan ti dosaṃ .
Tassāti rūpassa .
Ālokoti vaṇṇaviseso evāti tattha pavattaṃ paṭibhāganimittaṃ ugghāṭetvā siyā ākāsanimittaṃ uggahetuṃ , na pana paricchinnākāsakasiṇaṃ ugghāṭetvā .
Tassa hi ugghāṭanā nāma rūpanimitteneva siyāti āha ‘‘ ṭhapetvā paricchinnākāsakasiṇaṃ navasū ’’ ti .
Keci pana ‘‘ ālokakasiṇampi ṭhapetvā aṭṭhasū ’’ ti vadanti , tassa pana ṭhapane kāraṇaṃ na dissati , karajarūpaṃ atikkantaṃ hoti tassa anālambanato .
Yadi evaṃ kasmā ‘‘ catutthajjhānavasenā ’’ ti vuttaṃ .
Nanu paṭhamajjhānādīnipi tassa anālambanavaseneva pavattanti paṭibhāganimittārammaṇattā ?
Saccametaṃ , oḷārikaṅgappahānato pana santasabhāvena
V1.371 āneñjappattena catutthajjhānena atikkantaṃ suṭṭhu atikkantaṃ nāma hotīti ‘‘ catutthajjhānavasenā ’’ ti vuttaṃM1.394 .Keci ‘‘ assāsapassāsānaṃ nirujjhanato , kāmadhātusamatikkamanato cā ’’ ti vadanti , taṃ akāraṇaṃ , itaresaṃ cittasamuṭṭhānarūpānaṃ sambhavato , heṭṭhimajjhānānañca akāmadhātusaṃvattanīyato .
Tappaṭibhāgamevāti karajarūpapaṭibhāgameva nimittaggāhasambhavato .
Sadisañca nāma taṃ na hoti , tasmā kiṃ tassa samatikkamanenāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘ kathaṃ ?
Yathā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha kathan ti kathetukamyatāpucchā .
Yathāti opammatthe nipāto .
Lekhācittan ti kāḷavaṇṇādinā kataparikammāya lekhāya cittaṃ .
Phalitantaran ti vivaraṃ .
Disvāti dūrato disvā .
Samānarūpasaddasamudācāran ti sadisarūpasaṇṭhānasarappayogaṃ .
Ārammaṇavasenāti ‘‘ mama cakkhu sobhanaṃ , mama kāyo thiro , mama parikkhārā sundarā ’’ ti evaṃ ārammaṇakaraṇavasena .
Karajarūpasamaṅgikāloti attano attabhāvarūpena ceva ārammaṇarūpena ca samannāgatakālo .
Tampīti kasiṇarūpassapi .
Sāmiatthe hi idaṃ upayogavacanaṃ .
Bhayasantāsaadassanakāmatā viya samatikkamitukāmatāti yojanā .
Idañca yathāvuttānaṃ nibbidāvirāganirodhānaṃ sādhāraṇavacanaṃ .
Te hi tayo apekkhitvā bhayasantāsaadassanakāmatā vuttā .
Eko kira sunakho vane sūkarena pahaṭamatto palāto , so arūpadassanavelāya bhattapacanaukkhaliṃ dūrato disvā sūkarasaññāya bhīto uttasanto palāyi , pisācabhīruko puriso rattibhāge aparicite dese matthakacchinnaṃ tālakkhandhaṃ disvā pisācasaññāya bhīto uttasanto mucchito papati , taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ sūkarā … pe … veditabbā ’’ ti .
276. Evan ti yathāvuttaṃ opammatthaṃ nigamento āha .
Soti yogāvacaro .
Tasmiṃ jhāne ādīnavaṃ passatīti sambandho .
Rūpan ti kasiṇarūpaṃ .
Santavimokkhatoti arūpajjhānato .
Tāni hi ‘‘ ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā ’’ tiādīsu ( a . ni .8.72;10.9) santavimokkhāti āgatā .
Santatāsiddhi cassa anussutito daṭṭhabbā .
Yathevāti eva -kārena yena pakārena etaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ duvaṅgikaṃ , evaṃ āruppānipīti
M1.395 upekkhācittekaggatāvasena duvaṅgikattaṃ dasseti , na tatiyajjhāne viya duvaṅgikatāmattaṃ .Nanu cetthāpi duvaṅgikatāmattameva bhūmibhedatoti ?
Nāyaṃ doso upamopameyyabhāvassa bhinnādhikaraṇato .
Tatthāti tasmiṃ rūpāvacaracatutthajjhāne .
Nikantin ti apekkhaṃ .
Pariyādāyāti ādīnavadassanena
V1.372 tasmiṃ jhāne khepetvā , anapekkho hutvāti attho .Santato manasikaraṇeneva paṇītato , sukhumato ca manasikāro siddho hotīti āha ‘‘ santato anantato manasi karitvā ’’ ti .
Pattharitvāti pageva vaḍḍhitaṃ , tadā vaḍḍhanavasena vā pattharitvā .
Tenāti kasiṇarūpena .
Ugghāṭeti kasiṇan ti rūpāvacaracatutthajjhānassa ārammaṇabhūtaṃ pathavīkasiṇādikasiṇarūpaṃ apaneti .
Ugghāṭanavidhiṃ pana dassento ‘‘ ugghāṭento hī ’’ tiādimāha .
Tattha saṃvelletīti paṭisaṃharati .
Aññadatthūti ekaṃsena .
Neva ubbaṭṭatīti neva uṭṭhahati .
Na vivaṭṭatīti na vinivaṭṭati .
Imassāti imassa kasiṇarūpassa .
Amanasikāran ti manasi akaraṇaṃ acintanaṃ .
Manasikārañca paṭiccāti ‘‘ ākāso ākāso ’’ ti bhāvanāmanasikārañca nissāya .
Idaṃ vuttaṃ hoti – rūpāvacaracatutthajjhānassa ārammaṇabhūtaṃ kasiṇarūpaṃ na sabbena sabbaṃ manasi karoto , tena ca phuṭṭhokāsaṃ ‘‘ ākāso ākāso ’’ ti manasi karoto yadā taṃ bhāvanānubhāvena ākāsaṃ hutvā upaṭṭhāti , tadā so kasiṇaṃ ugghāṭeti nāma , tañca tena ugghāṭitaṃ nāma hotīti .
Tenāha ‘‘ kasiṇugghāṭimākāsamattaṃ paññāyatī ’’ ti .
Sabbametan ti tividhampetaṃ ekameva pariyāyabhāvato .
‘‘ Nīvaraṇāni vikkhambhantī ’’ ti kasmā vuttaṃ ?
Nanu rūpāvacarapaṭhamajjhānassa upacārakkhaṇeyeva nīvaraṇāni vikkhambhitāni , tato paṭṭhāya cassa na nesaṃ pariyuṭṭhānaṃ .
Yadi siyā , jhānato parihāyeyya ?
Yaṃ paneke vadanti ‘‘ attheva sukhumāni arūpajjhānavikkhambhaneyyāni nīvaraṇāni , tāni sandhāyetaṃ vuttan ’’ ti , taṃ tesaṃ matimattaṃ .
Na hi mahaggatakusalesu lokuttarakusalesu viya odhiso pahānaṃ nāma atthi .
Yo pana rūpāvacarehi āruppānaṃ uḷāraphalatādiviseso , so bhāvanāvisesena santatarapaṇītatarabhāvena tesuyeva purimapurimehi pacchimapacchimānaṃ
M1.396 viyāti daṭṭhabbaṃ .‘‘ Vikkhambhantī ’’ ti pana vacanaṃ vaṇṇabhaṇanavasena vuttaṃ .
Tathā hi aññatthāpi heṭṭhā pahīnānaṃ upari pahānaṃ vuccati .
Ye pana ‘‘ sabbe kusalā dhammā sabbesaṃ akusalānaṃ paṭipakkhāti katvā evaṃ vuttan ’’ ti vadanti , tehi dutiyajjhānūpacārādīsu nīvaraṇavikkhambhanāvacanassa kāraṇaṃ vattabbaṃ .
Sati santiṭṭhatīti ākāsanimittārammaṇā sati sammā sūpaṭṭhitā hutvā tiṭṭhati .
Satisīsena cettha upacārajjhānānuguṇānaṃ saddhāpañcamānaṃ sakiccayogaṃ dasseti .
Upacārenāti upacārajjhānena .
Idhāpīti rūpāvacaracatutthajjhānaṃ sandhāya sampiṇḍanaṃ .
Taṃ hi upekkhāvedanāsampayuttaṃ .
Sesan ti ‘‘ sesāni kāmāvacarānī ’’ tiādi .
Yaṃ idha vattabbamavuttaṃ , taṃ pana pathavīkasiṇaniddese ( visuddhi .1.51 ādayo ) vuttanayānusārena
V1.373 veditabbanti āha ‘‘ pathavīkasiṇe vuttanayamevā ’’ ti .Evaṃ yaṃ tattha avisiṭṭhaṃ , taṃ atidisitvā idāni visiṭṭhaṃ dassetuṃ ‘‘ ayaṃ pana viseso ’’ tiādimāha .
Yānapputoḷi kumbhimukhādīnan ti oguṇṭhanasivikādiyānānaṃ mukhaṃ yānamukhaṃ , putoḷiyā khuddakadvārassa mukhaṃ putoḷimukhaṃ , kumbhimukhanti paccekaṃ mukha-saddo sambandhitabbo .
Ākāsaṃyeva yānamukhādiparicchinnaṃ .
Parikammamanasikārenāti parikammabhūtena manasikārena upacārajjhānena .
Parikammaṃ anulomaṃ upacāroti ca anatthantarañhetaṃ .
Pekkhamāno arūpāvacarajjhānacakkhunā .
277. Sabbākārenāti rūpanimittaṃ daṇḍādānasambhavadassanādinā sabbena rūpadhammesu , pathavīkasiṇādirūpanimittesu , tadārammaṇajjhānesu ca dosadassanākārena , tesu eva vā rūpādīsu nikantippahānaanāvajjitukāmatādinā .
Rūpajjhānampi rūpanti vuccati uttarapadalopena ‘‘ rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī ’’ tiādīsu ( dha . sa .160; vibha .625) yathā rūpabhavo rūpaṃ .
Rūpīti hi rūpajjhānalābhīti attho .
Ārammaṇampi kasiṇarūpaṃ rūpanti vuccati purimapadalopena yathā ‘‘ devadatto datto ’’ ti .
Rūpāni passatīti kasiṇarūpāni jhānacakkhunā passatīti attho .
Tasmāti yasmā uttarapadalopena , purimapadalopena ca yathākkamaṃ rūpajjhānakasiṇarūpesu rūpavohāro dissati , tasmā .
Rūpe rūpajjhāne taṃsahagatā saññā rūpasaññā .
Tadārammaṇassa cāti ca -saddena yathāvuttaṃ rūpāvacarajjhānaṃ sampiṇḍeti , tena
M1.397 pāḷiyaṃ ‘‘ rūpasaññānan ’’ ti sarūpekasesena niddeso katoti dasseti .Virāgāti jigucchanato .
Nirodhāti tappaṭibandhachandarāgavikkhambhanena nirodhanato .
Vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ kiṃ vuttaṃ hotī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tassa sabbākārena virāgā anavasesānaṃ nirodhāti evaṃ vā ettha yojanā kātabbā .
‘‘ Ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hotī ’’ ti idaṃ yasmā imāni jhānāni ārammaṇātikkamena pattabbāni , na aṅgātikkamenāti katvā vuttaṃ .
Yasmā panettha saññāsamatikkamo ārammaṇasamatikkamena vinā na hoti , tasmā ‘‘ samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hotī ’’ ti āha .
Avatvā vuttoti sambandho .
Samāpannassātiādīsu
V1.374 kusalasaññāvasena samāpannaggahaṇaṃ , vipākasaññāvasena upapannaggahaṇaṃ , kiriyāsaññāvasena diṭṭhadhammasukhavihāraggahaṇaṃ .Arahato hi jhānāni visesato diṭṭhadhammasukhavihāro .
Yadi saññāsamatikkamassa anunipphādiārammaṇasamatikkamo vibhaṅge ca avutto , atha kasmā idha gahitoti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .
Ārammaṇasamatikkamavasenāpi ayamatthavaṇṇanā katā ,‘‘ tadārammaṇassa cetaṃ adhivacanan ’’ tiādinā vibhaṅge viya saññāsamatikkamameva avatvāti adhippāyo .
278. Paṭighātenāti paṭihananena visayīvisayasamodhānena .
Atthaṅgamātiādīsu purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa atthavacanaṃ , tasmā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamo jhānasamaṅgikāle anuppattīti tassa idheva gahaṇe kāraṇaṃ anuyogamukhena dassetuṃ ‘‘ kāmañcetā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ussāhajananatthaṃ paṭipajjanakānaṃ .
Etāsaṃ paṭighasaññānaṃ .
Ettha paṭhamāruppakathāyaṃ .
Vacanaṃ atthaṅgamavasena .
Kiṃ vā pasaṃsākittanena , paṭighasaññānaṃ pana atthaṅgamo idheva vattabbattā vuttoti dassetuṃ ‘‘ atha vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sabhāvadhammassa abhāvo nāma paṭipakkhena pahīnatāya vā paccayābhāvena vā .
Tesu rūpajjhānasamaṅgino paṭighasaññānaṃ abhāvo paccayābhāvamattena , na paṭipakkhādhigamenāti dassento āha ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi .
Tattha tāti paṭighasaññā
M1.398 .Rūpāvacaran ti rūpāvacarajjhānaṃ .
Samāpannassāti samāpajjitvā viharantassa .
Kiñcāpi na santīti yojanā .
Na pahīnattā na santīti na tadā paṭighasaññā pahīnabhāvena na santi nāma .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattatī ’’ ti .
Nanu ca paṭighasaññāpi arūpadhammā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ rūpāyattā ca etāsaṃ pavattī ’’ ti .
Ayaṃ pana bhāvanāti arūpabhāvanamāha .
Dhāretun ti avadhāretuṃ .
Idhāti arūpajjhāne .
Āneñjābhisaṅkhāravacanādīhi āneñjatā .
‘‘ Ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā ’’ tiādinā ( a . ni .8.72;10.9) santavimokkhatā ca vuttā .
279. Dosadassanapubbakapaṭipakkhabhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhāti .
Tathā pana na suppahīnattā sabbarūpāvacarasamāpattito vuṭṭhānaṃ siyā , paṭhamajjhānaṃ pana appakampi saddaṃ na sahatīti taṃ samāpannassa saddo kaṇṭakoti
V1.375 vuttaṃ .Āruppabhāvanāya abhāve cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ rūpasaññāpaṭighasaññānaṃ yāva attano vipākappavatti , tāva anuppattidhammatāpādanena samatikkamo , atthaṅgamo ca vutto .
Nānattasaññāsu pana yā tasmiṃ bhave na uppajjanti ekantarūpanissitā , tā anokāsatāya na uppajjanti , na āruppabhāvanāya nivāritattā , anivāritattā ca kāci uppajjanti .
Tasmā tāsaṃ amanasikāro anāvajjanaṃ apaccavekkhaṇaṃ , javanapaṭipādakena vā bhavaṅgamanassa anto akaraṇaṃ appavesanaṃ vuttaṃ .
Tena ca nānattasaññāmanasikārahetūnaṃ rūpānaṃ samatikkamā samādhissa thirabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ saṅkhepato ’’ tiādi vuttaṃ .
Apica imehi tīhi padehi ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vaṇṇo kathito sotūnaṃ ussāhajananatthaṃ , palobhanatthañca .
Ye hi akusalā evaṃgāhino ‘‘ sabbassādarahite ākāse pavattitasaññāya ko ānisaṃso ’’ ti , te tato micchāgāhato nivattetuṃ tīhi padehi jhānassa ānisaṃso kathito .
Taṃ hi sutvā tesaṃ evaṃ bhavissati ‘‘ evaṃ santā kirāyaṃ samāpatti evaṃ paṇītā , handassā nibbattanatthaṃ ussāhaṃ karissāmī ’’ ti .
280. Assāti
M1.399 ākāsassa .Uppādo eva anto uppādanto , tathā vayanto .
Sabhāvadhammo hi ahutvā sambhavato , hutvā ca vinassanato udayavayaparicchinno .
Ākāso pana asabhāvadhammattā tadubhayābhāvato ananto vutto .
Ajaṭākāsaparicchinnākāsānaṃ idha anadhippetattā ‘‘ ākāsoti kasiṇugghāṭimākāso vuccatī ’’ ti āha .
Kasiṇaṃ ugghāṭīyati etenāti kasiṇugghāṭo , tadeva kasiṇugghāṭimaṃ .
Manasikāravasenāpīti rūpavivekamattaggahaṇena paricchedassa aggahaṇato anantapharaṇākārena pavattaparikammamanasikāravasenāpi .
Anantaṃ pharatīti aggahitaparicchedatāya anantaṃ katvā parikammasamphassapubbakena jhānasamphassena phusati .
Yathā bhisaggameva bhesajjaṃ , evaṃ ākāsānantameva ākāsānañcaṃ saṃyogaparassa ta-kārassa ca-kāraṃ katvā .
Jhānassa pavattiṭṭhānabhāvato ārammaṇaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena ‘‘ āyatanamassā ’’ ti vuttaṃ , adhiṭṭhānaṭṭhe āyatana-saddassa dassanato .
Kāraṇākarasañjātidesanivāsatthepi āyatana-saddo idha yujjateva .