Vinicchayakathāvaṇṇanā
113. Vinicchayakathāti vinicchayasahitā atthavaṇṇanā .
Yathāvuttanimittaggāhavasenāti vaṇṇādito , sandhiādito ca vuttappakārauddhumātakanimittaggahaṇavasena .
Suṭṭhu nimittaṃ gaṇhitabban ti yathā uggahanimittaṃ upaṭṭhahati , evaṃ sammadeva asubhanimittaṃ gahetabbaṃ .
Idāni tameva nimittassa suṭṭhu gahaṇākāraṃ upadisanto ‘‘ satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ’’ tiādimāha .
Tattha evaṃ punappunaṃ karontenāti yathā ‘‘ imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī ’’ ti sañjātādarena satisampajaññañca suṭṭhu upaṭṭhapetvā uddhumātakaasubhaṃ paṭhamaṃ āvajjitaṃ , evaṃ punappunaṃ tattha āvajjanaṃ karontena .
Sādhukaṃ upadhāretabbañceva vavatthapetabbañcāti sakkaccaṃ satiyā sallakkhetabbañceva paññāya nicchetabbañca .
Sati hi ‘‘ dhāraṇā ’’ ti niddiṭṭhā , dhāraṇa ñcettha sallakkhaṇaṃ .
Paññā ‘‘ pavicayo ’’ ti ( dha . sa .16) niddiṭṭhā , pavicayo cettha nicchayoti .
Atha vā upadhāretabban ti satipubbaṅgamāya paññāya upalakkhetabbaṃ
M1.208 .Na hi kadāci satirahitā paññā atthi .
Vavatthapetabban ti paññāpubbaṅgamāya satiyā nicchinitabbaṃ .
Paññāsahitā eva hi sati idhādhippetā , na tabbirahitā .
Addhakkhiapaṅgādivasenāpi olokanaṃ atthīti ‘‘ ummīletvā oloketvā ’’ ti vuttaṃ .
Tena paribyattameva olokanaṃ dasseti .
Evaṃ punappunaṃ karontassāti vuttappakārena cakkhuṃ ummīletvā olokanaṃ , nimmīletvā āvajjanañca aparāparaṃ anekavāraṃ karontassa .
Uggahanimittan ti uddhumātake uggaṇhananimittaṃ .
Suggahitan ti suṭṭhu gahitaṃ .
Yathā na vinassati na pamuṭṭhaṃ hoti , evaṃ gahitaṃ .
Ekasadisan ti samānasadisaṃ .
Samānattho hi ayaṃ eka -saddo , yathā ‘‘ ariyavinayeti vā , sappurisavinayeti vā , esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññe vā ’’ ti .
Āgamanakāleti vihārato susānaṃ uddissa āgamanakāle .
Vuttanayenevāti atidesavasena dīpitampi atthaṃ ‘‘ ekakenā ’’ tiādinā sarūpato dasseti .
Tattha tadeva kammaṭṭhānan ti uddhumātakakammaṭṭhānaṃ .
Mūlakammaṭṭhānanti eke , tadayuttaṃ .
Upaṭṭhitanimittaṃ hi kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā
V1.196 kammaṭṭhānantaramanasikāro rañño rajjaṃ chaḍḍetvā videsagamanaṃ viyāti .Āgatenāti attano vasanaṭṭhānaṃ āgatena .
114. Avelāyan ti sañjhāvelādiayuttavelāyaṃ .
Bībhacchan ti virūpaṃ .
Bheravārammaṇan ti vetāḷasadisaṃ bhayānakaṃ visayaṃ .
Vikkhittacittoti bhīrukapuriso viya pisācādiṃ disvā cittavikkhepaṃ patto .
Ummattako viyāti yakkhummattako viya ekacco hoti .
Jhānavibbhantakoti jhānato viccutako sīlavibbhantakamantavibbhantakā viya .
Santhambhetvāti uppannaparittāsavūpasamanena vigatakampatāya niccalo hutvā .
Satiṃ sūpaṭṭhitan tiādi santhambhanassa upāyadassanaṃ .
Matasarīraṃ uṭṭhahitvā anubandhanakaṃ nāma natthi asati tādise mantappayoge .
Sopi uddhumātakādibhāvamappatte avinaṭṭharūpe eva ijjhati , tathā devatādhiggaho , na evarūpeti adhippāyo .
Saññajoti bhāvanāparikappasaññāya jāto .
Tato eva saññāsambhavo saññāmattasamuṭṭhāno .
Tāsaṃ vinodetvāti nimittupaṭṭhānanimittaṃ uppannacittasantāsaṃ vuttappakārena vinodetvā vūpasametvā
M1.209 .‘‘ Idāni tava parissamo sapphalo jāto ’’ ti hāsaṃ pītiṃ pamodanaṃ uppādetvā .
Cittaṃ sañcarāpetabban ti bhāvanācittaṃ pavattetabbaṃ manasikātabbaṃ .
Nimittaggāhan ti nimittassa uggaṇhanaṃ , uggahanimittaṃ .
Sampādentoti sādhento nipphādento .
Kammaṭṭhānaṃ upanibandhatīti bhāvanaṃ yathāvutte nimitte upanento nibandhati .
Yogakammaṃ hi yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ‘‘ kammaṭṭhānan ’’ ti adhippetaṃ , yogakammassa vā pavattiṭṭhānatāya yathāupaṭṭhitanimittaṃ kammaṭṭhānaṃ , taṃ bhāvanācitte upanibandhati .
Taṃ panassa upanibandhanaṃ sandhāya cittaṃ sañcarāpetabbaṃ .
Evaṃ ‘‘ visesamadhigacchatī ’’ ti vuttanti dassento ‘‘ tassa hī ’’ tiādimāha .
Tattha tassāti yogino , tassa vā uddhumātakāsubhassa .
Mānasaṃ cārentassāti bhāvanācittaṃ aparāparaṃ pavattentassa , uggahanimittaṃ punappunaṃ manasi karontassāti attho .
115.‘‘ Vīthisampaṭipādanatthā ’’ ti padassa ‘‘ kammaṭṭhānavīthiyā sampaṭipādanatthā ’’ ti atthaṃ vatvā taṃ pana kammaṭṭhānavīthiṃ , tassā ca sampaṭipādanavidhiṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ sace hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha katimīti pakkhassa katamī , kiṃ dutiyā , tatiyādīsu vā aññatarāti attho .
Tuṇhībhūtena gantuṃ na vaṭṭati pucchantānaṃ cittassa aññathattapariharaṇatthaṃ .
Appasannānañhi pasādāya , pasannānañca bhiyyobhāvāya sāsanasampaṭipatti .
Nassatīti na dissati
V1.197 , na upaṭṭhātīti attho .‘‘ Āgantukapaṭisanthāro kātabbo ’’ ti iminā āgantukavattaṃ ekadesena dassitanti ‘‘ avasesānipī ’’ ti vatvā āgantukavattaṃ paripuṇṇaṃ gahetuṃ puna āgantuka ggahaṇaṃ kataṃ .
Gamikavattādīnīti ādi -saddena āvāsikaanumodanapiṇḍacārikaanumodanapiṇḍacārikaāraññikasenāsanavaccakuṭivattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Vattakkhandhake ( cūḷava .356) hi āgatāni mahāvattāni idha ‘‘ khandhakavattānī ’’ ti vuttāni .
Tajjanīyakammakatādikāle pana pārivāsikādikāle ca caritabbāni imassa bhikkhuno asambhavato idha nādhippetāni .
Nimittaṃ vā antaradhāyatīti susāne ṭhitaṃ asubhanimittaṃ uddhumātakabhāvāpagamena antaradhāyati .
Tenāha ‘‘ uddhumātakan ’’ tiādi .
Tasmāti tena
M1.210 kāraṇena , imassa kammaṭṭhānassa dullabhattāti attho .Nisīditvā paccavekkhitabboti sambandho .
Nimittaṃ gahetuṃ gamane viya nimittaṃ gahetvā nivattanepi yathāsallakkhitadisādipaccavekkhaṇaṃ yāva nimittavināsā pavattitakiriyāya avicchedena upadhāraṇatthaṃ .
Sati hi tassa nirantarūpadhāraṇe vihāraṃ pavisitvā nisinnakāle kammaṭṭhānassa upaṭṭhitākāro samathanimittassa gahaṇe cittassa samāhitākāro viya pākaṭo hutvā upatiṭṭheyyāti .
Tenāha ‘‘ tassevaṃ … pe … vīthiṃ paṭipajjatī ’’ ti .
Purimākārena nimittassa pākaṭabhāvena upaṭṭhitattā purimākāreneva kammaṭṭhānamanasikāro bhāvanāvīthiṃ paṭipajjati .
116. Uddhumātakaṃ nāma ativiya asuciduggandhajegucchapaṭikkūlaṃ bībhacchaṃ bhayānakañca , evarūpe ārammaṇe bhāvanamanuyuñjantassa evaṃ ābaddhaparikammassa thirībhūtasseva yogino adhippāyo samijjhatīti dassetuṃ ‘‘ ānisaṃsadassāvī ’’ tiādi vuttaṃ .
Evan ti evameva vuttappakāreneva ānisaṃsadassāvinā .
Taṃ rakkheyyāti ‘‘ addhā iminā sukhaṃ jīvissāmī ’’ ti attano jīvitaṃ viya taṃ maṇiratanaṃ rakkheyya .
Catudhātukammaṭṭhānikotiādi nesaṃ kammaṭṭhānānaṃ sulabhatādassanaṃ .
Tattha catudhātukammaṭṭhānikoti catudhātukammaṭṭhānaṃ vā tattha vā niyutto , catudhātukammaṭṭhānaṃ vā pariharanto .
Itarānīti vuttāvasiṭṭhāni anussatibrahmavihārādīni .
Taṃ nimittan ti taṃ yathāladdhaṃ uggahanimittaṃ .
‘‘ Rakkhitabban ’’ ti vatvā rakkhaṇavidhiṃ puna dassetuṃ ‘‘ rattiṭṭhāne ’’ tiādi vuttaṃ .
117. Nānā karīyati etenāti nānākaraṇaṃ , bhedo .
Bībhacchaṃ bheravadassanaṃ hutvā upaṭṭhāti manasikārassa
V1.198 anuḷāratāya , anupasantatāya ca ārammaṇassa .Tabbipariyāyato ‘‘ paṭibhāganimittaṃ thūlaṅgapaccaṅgapuriso viya upaṭṭhātī ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .
Bahiddhāti gocarajjhattato bahiddhā .
Kāmānaṃ amanasikārāti asubhabhāvanānubhāvena kāmasaññāya dūrasamussāritattā kāmaguṇe ārabbha manasikārasseva abhāvā .
Amanasikārāti vā manasikārapaṭipakkhahetu .
Yāya hi kāmasaññāya vasena sattā kāme manasi karonti , tassā paṭipakkhabhūtā asubhasaññā kāmānaṃ amanasikāro , tannimittanti attho .
Tenāha
M1.211 ‘‘ vikkhambhanavasena kāmacchando pahīyatī ’’ ti .Paṭibhāganimittārammaṇāya hi asubhasaññāya saddhiṃ balappatto samādhi uppajjamānova kāmacchandaṃ vikkhambheti , anurodhamūlako āghāto mūlakāraṇe vikkhambhite vikkhambhitoyeva hotīti āha ‘‘ anunaya … pe … pahīyatī ’’ ti .
Na hi kadāci pahīnānunayassa byāpādo sambhavati .
Yathāvuttaasubhasaññāsahagatā hi pīti sātisayā pavattamānāva byāpādaṃ vikkhambhentī pavattati .
Tathā āraddhavīriyatāyāti yathā upacārajjhānaṃ uppajjati , tathā kammaṭṭhānamanasikāravasena paggahitavīriyatāya .
Vīriyañhi paggaṇhantassa sammāsaṅkappo micchāsaṅkappaṃ viya savipphāratāya thinamiddhaṃ vikkhambhentameva uppajjati .
Vippaṭisāro pacchānutāpo , tappaṭipakkhato avippaṭisāro darathapariḷāhābhāvena cittassa nibbutatā .
Tassa avippaṭisārassa paccayabhūtaṃ sīlaṃ , taṃsahagatā tadupanissayā ca pītipassaddhisukhādayo sabhāvato , hetuto ca santasabhāvā , tesaṃ anuyuñjanena avūpasantasabhāvaṃ uddhaccakukkuccaṃ pahīyatīti āha ‘‘ avippaṭisārakarasantadhammānuyogavasena uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī ’’ ti .
Bhāvanāya hi pubbenāparaṃ visesaṃ āvahantiyā yaṃ sātisayaṃ sukhaṃ labbhati , taṃ anupasantasabhāvaṃ uddhaccakukkuccaṃ vikkhambhentameva uppajjati .
Adhigatavisesassāti yathādhigatassa bhāvanāvisesassa .
Paccakkhatāyāti paṭipajjantassa yogino paccakkhabhāvato ‘‘ sammāsambuddho vata so bhagavā , yo evarūpiṃ sammāpaṭipattiṃ desetī ’’ ti paṭipattidesake satthari .
Paṭipattiyan ti paṭipajjamānajjhānapaṭipattiyaṃ .
Paṭipattiphaleti tāya sādhetabbe lokiyalokuttaraphale .
Vicikicchā pahīyati dhammanvayavicārāhitabalena vicārabalena .
Iti pañca nīvaraṇāni pahīyantīti evaṃ paṭibhāganimittapaṭilābhasamakālameva heṭṭhā pavattabhāvanānubhāvanipphannehi samādhiādīhi kāmacchandādīni pañca nīvaraṇāni vikkhambhanavasena pahīyanti .
Na hi paṭipakkhena vinā pahātabbassa pahānaṃ sambhavati , paṭipakkhā
V1.199 ca samādhiādayo kāmacchandādīnaṃ .Yathāha peṭake ‘‘ samādhi kāmacchandassa paṭipakkho ’’ tiādi .
Teneva
M1.212 ca ‘‘ imehi tesaṃ nīvaraṇānaṃ pahānan ’’ ti pahānaparidīpanamukhena jhānaṅgāni sarūpato dassetuṃ ‘‘ tasmiññeva cā ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha tasmiññeva cāti yaṃ taṃ yathāupaṭṭhitaṃ uggahanimittaṃ bhinditvā viya upaṭṭhitaṃ , tassa paṭicchannabhūtaṃ paṭibhāganimittaṃ , tasmiññeva nimitte .
Cetasoti attanā sampayuttacittassa .
Abhiniropanalakkhaṇoti āropanalakkhaṇo , appanāsabhāvoti attho .
Nimittānumajjanaṃ paṭibhāganimitte anuvicaraṇaṃ .
Ārammaṇe hi bhamarassa padumassūpari anuparibbhamanaṃ viya vicārassa anuvicāraṇākārena pavatti anumajjanakiccaṃ .
Viseso eva adhigantabbato visesādhigamo , paṭiladdho ca so visesādhigamo cāti paṭi … pe … gamo , tappaccayā taṃhetukā paṭiladdhavisesādhigamapaccayā pīti .
Pītimanassa pītisahitacittassa .
Passaddhisambhavatoti kāyacittapassaddhīnaṃ saṃsijjhanato .
‘‘ Pītimanassa kāyo passambhatī ’’ ti hi vuttaṃ .
Passaddhinimittaṃ passaddhihetukaṃ sukhaṃ ‘‘ passaddhakāyo sukhaṃ vediyatī ’’ ti vacanato .
Sukhanimittā sukhapaccayā ekaggatā .
‘‘ Sukhino cittaṃ samādhiyatī ’’ ti ( dī . ni .1.466; a . ni .3.96;11.12) hi vuttaṃ .
Iti jhānaṅgāni pātubhavantīti evaṃ etāni vitakkādīni jhānaṅgāni tasmiṃyeva nimitte uppajjanti .
Paṭhamajjhānapaṭibimbabhūtan ti paṭhamajjhānassa paṭicchannabhūtaṃ .
Taṅkhaṇaññeva paṭibhāganimittapaṭilābhasamakālameva upacārajjhānampi nibbattati , na nīvaraṇappahānamevāti adhippāyo .