23. Nissayavinicchayakathā
151. Evaṃ upasampadāvinicchayaṃ kathetvā idāni nissayavinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘ nissayoti ettha panā ’’ tiādimāha .
Tattha nissayanaṃ nissayo , sevanaṃ bhajanantyattho .
Nipubbasi sevāyanti dhātu bhāvasādhano , na ‘‘ nissāya naṃ vasatīti nissayo ’’ ti idha viya avuttakammasādhano .
Tattha hi sevitabbo puggalo labbhati , idha pana sevanakiriyāti .
Idāni taṃ nissayaṃ pucchāpubbaṅgamāya
V1.218 vissajjanāya vitthārato ṭhapetuṃ ‘‘ kena dātabbo ’’ tiādimāha .Tattha kena dātabbo , kena na dātabboti nissayadāyakaṃ kattāraṃ pucchati , kassa dātabbo , kassa na dātabboti nissayapaṭiggāhakaṃ sampadānaṃ , kathaṃ gahito hoti , kathaṃ paṭippassambhatīti kāraṇaṃ , nissāya kena vasitabbaṃ , kena na vasitabban ti nissayapaṭipannakaṃ .
Tato pucchānukkamena vissajjetuṃ ‘‘ tattha ’’ tyādimāha .
Na kevalaṃ ettheva , atha kho nissayamuccanaṅgepi ‘‘ byattenā ’’ ti āgato .
Tattha
M1.291 ettha ca ko visesoti āha ‘‘ ettha ca ‘ byatto ’ ti iminā parisupaṭṭhāpako bahussuto veditabbo ’’ ti .Idāni parisupaṭṭhāpakalakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘ parisupaṭṭhāpakena hī ’’ tiādimāha .
Tattha abhivinayeti sakale vinayapiṭake .
Vinetun ti sikkhāpetuṃ .
Dve vibhaṅgā paguṇā vācuggatā kātabbāti idaṃ paripucchāvasena uggaṇhanaṃ sandhāya vuttanti vadanti .
Ekassa pamuṭṭhaṃ , itaresaṃ paguṇaṃ bhaveyyāti āha ‘‘ tīhi janehi saddhiṃ parivattanakkhamā kātabbā ’’ ti .
Abhidhammeti nāmarūpaparicchede .
Heṭṭhimā vā tayo vaggāti mahāvaggato heṭṭhā sagāthāvaggo nidānavaggo khandhavaggoti ime tayo vaggā .
‘‘ Dhammapadampi saha vatthunā uggahetuṃ vaṭṭatī ’’ ti mahāpaccariyaṃ vuttattā jātakabhāṇakena sāṭṭhakathaṃ jātakaṃ uggahetvāpi dhammapadaṃ saha vatthunā uggahetabbameva .
Pañcahi bhikkhave aṅgehi samannāgatenātiādīsu na sāmaṇero upaṭṭhāpetabboti upajjhāyena hutvā sāmaṇero na upaṭṭhāpetabbo .
Asekkhena sīlakkhandhenāti asekkhassa sīlakkhandhopi asekkho sīlakkhandho nāma .
Asekkhassa ayanti hi asekkho , sīlakkhandho .
Evaṃ sabbattha .
Evañca katvā vimuttiñāṇadassanasaṅkhātassa paccavekkhaṇañāṇassapi vasena apekkhitvā uppannā ayaṃ kathā .
Asekkhasīlan ti ca na aggaphalasīlameva adhippetaṃ , atha kho yaṃ kiñci asekkhasantāne pavattasīlaṃ lokiyalokuttaramissakassa sīlassa idhādhippetattā .
Samādhikkhandhādīsupi vimuttikkhandhapariyosānesu ayameva nayo , tasmā yathā sīlasamādhipaññākkhandhā lokiyamissakā kathitā , evaṃ vimuttikkhandhopīti tadaṅgavimuttiādayopi veditabbā , na paṭippassaddhivimutti eva .
Vimuttiñāṇadassanaṃ pana lokiyameva .
Teneva saṃyuttanikāyaṭṭhakathāyaṃ ( saṃ . ni . aṭṭha .1.1.135) vuttaṃ ‘‘ purimehi
M1.292 catūhi padehi lokiyalokuttarasīlasamādhipaññāvimuttiyoV1.219 kathitā , vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ hoti , taṃ lokiyamevā ’’ ti .Assaddhotiādīsu tīsu vatthūsu saddhā etassa natthīti assaddho .
Natthi etassa hirīti ahiriko , akusalasamāpattiyā ajigucchamānassetaṃ adhivacanaṃ .
Na ottappatīti anottappī , akusalasamāpattiyā na bhāyatīti vuttaṃ hoti .
Kucchitaṃ sīdatīti kusīto , hīnavīriyassetaṃ adhivacanaṃ .
Āraddhaṃ vīriyaṃ etassāti āraddhavīriyo , sammappadhānayuttassetaṃ adhivacanaṃ .
Muṭṭhā sati etassāti muṭṭhassatī , naṭṭhassatīti vuttaṃ hoti .
Upaṭṭhitā sati etassāti upaṭṭhitassatī , niccaṃ ārammaṇābhimukhapavattasatissetaṃ adhivacanaṃ .
Adhisīle sīlavipanno ca ajjhācāre ācāravipanno ca āpajjitvā avuṭṭhito adhippeto .
Sassatucchedasaṅkhātaṃ antaṃ gaṇhāti , gāhayatīti vā antaggāhikā , micchādiṭṭhi .
Purimāni dve padānīti ‘‘ na paṭibalo hoti antevāsiṃ vā saddhivihāriṃ vā gilānaṃ upaṭṭhātuṃ vā upaṭṭhāpetuṃ vā , anabhirataṃ vūpakāsetuṃ vā vūpakāsāpetuṃ vā ’’ ti imāni dve padāni .
Abhi visiṭṭho uttamo samācāro abhisamācāro , abhisamācārova ābhisamācārikoti ca sikkhitabbato sikkhāti ca ābhisamācārikasikkhā .
Abhisamācāraṃ vā ārabbha paññattā sikkhā ābhisamācārikasikkhā , khandhakavattapariyāpannasikkhāyetaṃ adhivacanaṃ .
Maggabrahmacariyassa ādibhūtāti ādibrahmacariyakā , ubhatovibhaṅgapariyāpannasikkhāyetaṃ adhivacanaṃ .
Teneva ‘‘ ubhatovibhaṅgapariyāpannaṃ
M1.293 vā ādibrahmacariyakaṃ , khandhakavattapariyāpannaṃ ābhisamācārikan ’’ ti visuddhimagge ( visuddhi .1.11) vuttaṃ , tasmā sekkhapaṇṇattiyan ti ettha sikkhitabbato sekkhā , bhagavatā paññattattā paṇṇatti , sabbāpi ubhatovibhaṅgapariyāpannā sikkhāpadapaṇṇatti ‘‘ sekkhapaṇṇattī ’’ ti vuttāti gahetabbaṃ .Teneva gaṇṭhipadepi vuttaṃ ‘‘ sekkhapaṇṇattiyan ti pārājikamādiṃ katvā sikkhitabbasikkhāpadapaññattiyan ’’ ti .
Sesamettha uttānatthamevāti sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . mahāvagga 3.84).
Upajjhāyācariyakathāyaṃ na sāmaṇero upaṭṭhāpetabboti upajjhāyena hutvā na pabbājetabbo .
Asekkhassa
V1.220 ayanti asekkho , lokiyalokuttaro sīlakkhandho .Antaggāhikāyāti sassatucchedakoṭṭhāsaggāhikāya .
Pacchimāni dveti appassuto hoti , duppañño hotīti imāni dve aṅgāni .
Pacchimāni tīṇīti na paṭibalo uppannaṃ kukkuccaṃ dhammato vinodetuṃ , āpattiṃ na jānāti , āpattivuṭṭhānaṃ na jānātīti imāni tīṇi .
Kukkuccassa hi pāḷiaṭṭhakathānayasaṅkhātadhammato vinodetuṃ appaṭibalatā nāma abyattattā eva hotīti sāpi āpattiaṅgameva vuttā .
Abhi visiṭṭho uttamo samācāro abhisamācāro , vattappaṭipattisīlaṃ , taṃ ārabbha paññattā khandhakasikkhāpadasaṅkhātā sikkhā ābhisamācārikā .
Sikkhāpadampi hi tadatthaparipūraṇatthikehi uggahaṇādivasena sikkhitabbato sikkhāti vuccati .
Maggabrahmacariyassa ādibhūtā kāraṇabhūtā ādibrahmacariyakā , ubhatovibhaṅgapariyāpannasikkhāpadaṃ .
Tenevettha visuddhimaggepi ( visuddhi .1.11)‘‘ ubhatovibhaṅgapariyāpannaṃ sikkhāpadaṃ ādibrahmacariyakaṃ , khandhakavattapariyāpannaṃ ābhisamācārikan ’’ ti vuttaṃ , tasmā sekkhapaṇṇattiyan ti ettha sikkhitabbato sekkhā , bhagavatāva
M1.294 paññattattā paññatti .Sabbāpi ubhatovibhaṅgapariyāpannā sikkhāpadapaṇṇatti ‘‘ sekkhapaṇṇattī ’’ ti vuttāti gahetabbaṃ .
Nāmarūpaparicchedeti ettha kusalattikādīhi vuttaṃ jātibhūmipuggalasampayogavatthārammaṇakammadvāralakkhaṇarasādibhedehi vedanākkhandhādicatubbidhaṃ sanibbānaṃ nāmaṃ , bhūtopādāyabhedaṃ rūpañca paricchinditvā jānanapaññā , tappakāsako ca gantho nāmarūpaparicchedo nāma .
Iminā abhidhammatthakusalena bhavitabbanti dasseti .
Sikkhāpetun ti uggaṇhāpetunti vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī . mahāvagga 2.84) vuttaṃ .
153. Āyasmato nissāya vacchāmīti ettha āyasmatoti upayogatthe sāmivacanaṃ , āyasmantaṃ nissāya vasissāmīti attho .
Yaṃ pana vuttaṃ samantapāsādikāyaṃ ( mahāva . aṭṭha .76)‘‘ byatto … pe … vuttalakkhaṇoyevā ’’ ti , taṃ parisūpaṭṭhākabahussutaṃ sandhāya vadati .
Pabbajjāupasampadadhammantevāsikehi pana … pe … tāva vattaṃ kātabban ti pabbajjācariyaupasampadācariyadhammācariyānaṃ etehi yathāvuttavattaṃ kātabbaṃ .
Tattha yena sikkhāpadāni dinnāni , ayaṃ pabbajjācariyo .
Yena upasampadakammavācā vuttā , ayaṃ upasampadācariyo .
Yo uddesaṃ vā paripucchaṃ vā deti , ayaṃ dhammācariyoti veditabbaṃ .
Sesamettha uttānatthameva .
154. Nissayapaṭippassaddhikathāyaṃ
V1.221 disaṃ gatoti puna āgantukāmo , anāgantukāmo vā hutvā vāsatthāya kañci disaṃ gato .Bhikkhussa sabhāgatan ti pesalabhāvaṃ .
Oloketvāti upaparikkhitvā .
Vibbhante … pe … tattha gantabban ti ettha ‘‘ sace kenaci karaṇīyena tadaheva gantuṃ asakkonto ‘ katipāhena gamissāmī ’ ti gamane saussāho hoti , rakkhatī ’’ ti vadanti .
Mā idha paṭikkamīti mā
M1.295 idha pavisi .Tatreva vasitabban ti tattheva nissayaṃ gahetvā vasitabbaṃ .
Taṃyeva vihāraṃ … pe … vasituṃ vaṭṭatīti ettha upajjhāyena pariccattattā upajjhāyasamodhānaparihāro natthi , tasmā upajjhāyasamodhānagatassapi ācariyassa santike gahitanissayo na paṭippassambhati .
Ācariyamhā nissayapaṭippassaddhīsu ācariyo pakkanto vā hotīti ettha ‘‘ pakkantoti disaṃ gato ’’ tiādinā upajjhāyassa pakkamane yo vinicchayo vutto , so tattha vuttanayeneva idhāpi sakkā viññātunti taṃ avatvā ‘‘ koci ācariyo āpucchitvā pakkamatī ’’ tiādinā aññoyeva nayo āraddho .
Ayañca nayo upajjhāyapakkamanepi veditabboyeva .
Īdisesu hi ṭhānesu ekatthavuttalakkhaṇaṃ aññatthāpi daṭṭhabbaṃ .
Sace dve leḍḍupāte atikkamitvā nivattati , paṭippassaddho hotīti ettha ettāvatā disāpakkanto nāma hotīti antevāsike anikkhittadhurepi nissayo paṭippassambhati .
Ācariyupajjhāyā dve leḍḍupāte atikkamma aññasmiṃ vihāre vasantīti bahiupacārasīmāyaṃ antevāsikasaddhivihārikānaṃ vasanaṭṭhānato dve leḍḍupāte atikkamma aññasmiṃ senāsane vasanti , antoupacārasīmāyaṃ pana dve leḍḍupāte atikkamitvāpi vasato nissayo na paṭippassambhati .
‘‘ Sacepi ācariyo muñcitukāmova hutvā nissayapaṇāmanāya paṇāmetī ’’ tiādi sabbaṃ upajjhāyassa āṇattiyampi veditabbanti sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . mahāvagga 3.83) vuttaṃ .
153. Sāhūti sādhu sundaraṃ .
Lahūti agaru , subharatāti attho .
Opāyikan ti upāyapaṭisaṃyuttaṃ , evaṃ paṭipajjanaṃ nittharaṇupāyoti attho .
Patirūpan ti sāmīcikammamidanti attho
M1.296 .Pāsādikenāti pasādāvahena , kāyavacīpayogena sampādehīti attho .
Kāyenāti etadatthaviññāpakaṃ hatthamuddādiṃ dassento kāyena viññāpeti .
‘‘ Sādhū ’’ ti sampaṭicchanaṃ sandhāyāti upajjhāyena ‘‘ sāhū ’’ tiādīsu vuttesu saddhivihārikassa ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchanavacanaṃ sandhāya ‘‘ kāyena viññāpetī ’’ tiādi vuttanti adhippāyo .
Āyācanadānamattenāti
V1.222 saddhivihārikassa paṭhamaṃ āyācanamattena , tato upajjhāyassa ca ‘‘ sāhū ’’ tiādinā vacanamattenāti attho .Ācariyassa santike nissayaggahaṇe āyasmato nissāya vacchāmīti āyasmantaṃ nissāya vasissāmīti attho .
154. Nissayapaṭippassaddhikathāyaṃ yo vā ekasambhogaparibhogo , tassa santike nissayo gahetabboti iminā lajjīsu eva nissayaggahaṇaṃ niyojeti alajjīsu paṭikkhittattā .
Ettha ca paribhogasaddena ekakammādiko saṃvāso gahito paccayaparibhogassa sambhogasaddena gahitattā .
Etena ca sambhogasaṃvāsānaṃ alajjīhi saddhiṃ na kattabbataṃ dasseti .
Parihāro natthīti āpattiparihāro natthi .
Tādisoti yattha nissayo gahitapubbo , yo ca ekasambhogaparibhogo , tādiso .
Tathā vuttan ti ‘‘ lahuṃ āgamissatī ’’ ti vuttañceti attho .
Cattāri pañca divasānīti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ .
Yadi ekāhadvīhena sabhāgatā paññāyati , ñātadivase gahetabbova .
Athāpi catupañcāhenapi na paññāyati , yattakehi divasehi paññāyati , tattakāni atikkāmetabbāni .
Sabhāgataṃ olokemīti pana leso na kātabbo .
Daharā suṇantīti ettha asutvāpi ‘‘ āgamissati , kenaci antarāyena cirāyantī ’’ ti saññāya satipi labbhateva parihāro
M1.297 .Tenāha ‘‘ idhevāhaṃ vasissāmīti pahiṇati , parihāro natthī ’’ ti .
Ekadivasampi parihāro natthīti gamane nirussāhaṃ sandhāya vuttaṃ , saussāhassa pana senāsanapaṭisāmanādivasena katipāhe gatepi na doso .
Tatreva vasitabban ti tatra sabhāgaṭṭhāne eva nissayaṃ gahetvā vasitabbaṃ .
Taṃyeva vihāraṃ … pe … vasituṃ vaṭṭatīti iminā upajjhāye saṅgaṇhanteyeva taṃsamodhāne nissayapaṭippassaddhi vuttā , tasmiṃ pana kodhena vā gaṇanirapekkhatāya vā asaṅgaṇhante aññesu gahito nissayo na paṭippassambhatīti dasseti .
Ācariyamhā nissayapaṭippassaddhiyaṃ vutto ‘‘ koci ācariyo ’’ tiādiko nayo upajjhāyapakkamanādīsupi netvā tattha ca vutto idhāpi netvā yathārahaṃ yojetabbo .
Dve leḍḍupāte atikkamma aññasmiṃ vihāre vasantīti upacārasīmato bahi aññasmiṃ vihāre antevāsikādīnaṃ vasanaṭṭhānato dve leḍḍupāte atikkamitvā vasanti .
Tena bahiupacārepi antevāsikādīnaṃ vasanaṭṭhānato dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ antare āsanne padese vasati , nissayo na paṭippassambhatīti
V1.223 dasseti .Antoupacārasīmāyaṃ pana dve leḍḍupāte atikkamitvā vasato nissayo na paṭippassambhatevāti vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī . mahāvagga 2.83) vuttaṃ .
Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre
Nissayavinicchayakathālaṅkāro nāma
Tevīsatimo paricchedo .