2. Parikkhāravinicchayakathā

6. Evaṃ divāseyyavinicchayaṃ kathetvā idāni parikkhāravinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘ parikkhāroti samaṇaparikkhāro ’’ tiādimāha .

Tattha divāseyyavinicchayakathāya ādimhi vuttaṃ ‘‘ tatthā ’’ ti padaṃ ānetvā tattha tesu mātikāpadesu samabhiniviṭṭhassa ‘‘ parikkhāro ’’ ti padassa ‘‘ samaṇaparikkhāro ’’ ti attho daṭṭhabboti yojanā , esa nayo ito parepi .

Samaṇaparikkhāro vutto , na gihiparikkhāroti adhippāyo .

Parisamantato kariyateti parikkhāro , chattādiko .

Tatrāti samaṇaparikkhāre .

Kappatīti kappiyo , na kappiyo akappiyo , kappiyo ca akappiyo ca kappiyākappiyo , samāhāradvandepi pulliṅgamicchanti paṇḍitā .

KappiyākappiyoM1.32 ca so parikkhāro ceti tathā , tassa vinicchayo kappiyākappiyaparikkhāravinicchayo .

Keci tālapaṇṇacchattan ti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ .

Sabbampi hi chattaṃ tathākariyamānaṃ na vaṭṭati .

Tenevāha vajirabuddhiṭīkāyaṃ ( vajira . ṭī . pārājika 85)‘‘ sabbaparikkhāresu vaṇṇamaṭṭhavikāraṃ karontassa dukkaṭanti dīpentena na vaṭṭatīti vuttanti veditabban ’’ ti .

Na vaṇṇamaṭṭhatthāyāti iminā thirakaraṇatthaṃ ekavaṇṇasuttena vinandhiyamānaṃ yadi vaṇṇamaṭṭhaṃ hoti , tattha na dosoti dasseti .

Āraggenāti nikhādanamukhena .

Yadi na vaṭṭati , tādisaṃ chattadaṇḍaṃ labhitvā kiṃ kātabbanti āha ‘‘ ghaṭakaṃ vā ’’ tiādi .

Suttakena vā daṇḍo veṭhetabboti yathā lekhā na paññāyati , tathā veṭhetabbo .

Daṇḍabundeti daṇḍamūle , chattadaṇḍassa heṭṭhimakoṭiyanti attho .

Chattamaṇḍalikan ti chattassa anto khuddakamaṇḍalaṃ , chattapañjare maṇḍalākārena baddhadaṇḍavalayaṃV1.26 vā .

Ukkiritvāti ninnaṃ , unnataṃ vā katvā uṭṭhāpetvā .

Sā vaṭṭatīti sā lekhā rajjukehi bandhantu vā mā vā , bandhituṃ yuttaṭṭhānattā vaṭṭati .

Tena vuttaṃ ācariyabuddhadattamahātherena –

‘‘ Chattaṃ paṇṇamayaṃ kiñci , bahi anto ca sabbaso ;

Pañcavaṇṇena suttena , sibbituṃ na ca vaṭṭati .

‘‘ Chindituṃ aḍḍhacandaṃ vā , paṇṇe makaradantakaṃ ;

Ghaṭakaṃ vāḷarūpaṃ vā , lekhā daṇḍe na vaṭṭati .

‘‘ Sibbituṃ ekavaṇṇena , chattaṃ suttena vaṭṭati ;

Thiratthaṃ pañcavaṇṇena , pañjaraṃ vā vinandhituṃ .

‘‘ Ghaṭakaṃ vāḷarūpaṃ vā , lekhā vā pana kevalā ;

Chinditvā vāpi ghaṃsitvā , dhāretuṃ pana vaṭṭati .

‘‘ AhicchattakasaṇṭhānaṃM1.33 , daṇḍabundamhi vaṭṭati ;

Ukkiritvā katā lekhā , bandhanatthāya vaṭṭatī ’’ ti .

Tassa vaṇṇanāyampi chattaṃ paṇṇamayaṃ kiñcīti tālapaṇṇādipaṇṇacchadanaṃ yaṃ kiñci chattaṃ .

Bahīti upari .

Antoti heṭṭhā .

Sibbitun ti rūpaṃ dassetvā sūcikammaṃ kātuṃ .

Paṇṇeti chadanapaṇṇe .

Aḍḍhacandan ti aḍḍhacandākāraṃ .

Makaradantakan ti makaradantākāraṃ , yaṃ ‘‘ girikūṭan ’’ ti vuccati .

Chindituṃ na vaṭṭatīti sambandho .

Mukhavaṭṭiyā nāmetvā baddhapaṇṇakoṭiyā vā matthakamaṇḍalakoṭiyā vā girikūṭādiṃ karonti , iminā taṃ paṭikkhittaṃ .

Daṇḍeti chattadaṇḍe .

Ghaṭakan ti ghaṭākāro .

Vāḷarūpaṃ vāti byagghādivāḷānaṃ rūpakaṃ vā .

Lekhāti ukkiritvā vā chinditvā vā cittakammavasena vā katarāji .

Pañcavaṇṇānaṃ suttānaṃ antare nīlādiekavaṇṇena suttena thiratthaṃ chattaṃ anto ca bahi ca sibbituṃ vā chattadaṇḍaggāhakasalākapañjaraṃ thiratthaṃ vinandhituṃ vā vaṭṭatīti yojanā .

Pañcavaṇṇānaṃ ekavaṇṇena thiratthan ti iminā anekavaṇṇehi suttehiV1.27 vaṇṇamaṭṭhatthāya sibbituñca vinandhituñca na vaṭṭatīti dīpeti .

Potthakesu pana ‘‘ pañcavaṇṇenā ’’ ti pāṭho dissati , tassa ekavaṇṇena pañcavaṇṇena vā suttena thiratthaṃ sibbituṃ vinandhituṃ vā vaṭṭatīti yojanā kātabbā hoti .

Ettha ca heṭṭhā vuttena ‘‘ pañcavaṇṇena suttena sibbituṃ na ca vaṭṭatī ’’ ti pāṭhena ca ‘‘ keci tālapaṇṇacchattaṃ anto vā bahi vā pañcavaṇṇena suttena sibbetvā vaṇṇamaṭṭhaṃ karonti , taṃ na vaṭṭati , ekavaṇṇe pana nīlena vā pītakena vā yena kenaci suttena anto vā bahi vā sibbituṃ , chattadaṇḍaggāhakaṃ salākapañjaraṃ vā vinandhituṃ vaṭṭati , tañca kho thirakaraṇatthaṃ , na vaṇṇamaṭṭhatthāyā ’’ ti aṭṭhakathāpāṭhena ca virujjhati , tasmā so na gahetabbo .

LekhāM1.34 vā pana kevalāti yathāvuttappakārā sakalā lekhā vā .

Chinditvāti ukkiritvā kataṃ chinditvā .

Ghaṃsitvāti cittakammādivasena kataṃ ghaṃsitvā .

Daṇḍabundamhīti chattadaṇḍassa pañjare gāhaṇatthāya phālitabundamhi , mūleti attho .

Ayamettha nissandehe vuttanayo .

Khuddasikkhāgaṇṭhipade pana ‘‘ chattapiṇḍiyā mūle ’’ ti vuttaṃ .

Ahicchattakasaṇṭhānan ti phullaahicchattakākāraṃ .

Rajjukehi gāhāpetvā daṇḍe bandhanti , tasmiṃ bandhanaṭṭhāne valayamiva ukkiritvāti valayaṃ viya upaṭṭhāpetvā .

Bandhanatthāyāti vātena yathā na calati , evaṃ rajjūhi daṇḍe pañjarassa bandhanatthāya .

Ukkiritvā katā lekhā vaṭṭatīti yojanā .

Yathā vātappahārena acalanatthaṃ chattamaṇḍalikaṃ rajjukehi gāhāpetvā daṇḍe bandhanti , tasmiṃ bandhanaṭṭhāne valayamiva ukkiritvā lekhaṃ ṭhapenti , sā vaṭṭatīti .

Sacepi na bandhati , bandhanārahaṭṭhānattā valayaṃ ukkiritvā vaṭṭatīti gaṇṭhipade vattantīti āgataṃ , tasmā pakkharaṇesu āgatanayeneva chatte paṭipajjitabbanti .

7. Cīvare pana nānāsuttakehīti ( sārattha . ṭī .2.85; vi . vi . ṭī .1.85) nānāvaṇṇehi suttehi .

Idañca tathā karontānaṃ vasena vuttaṃ , ekavaṇṇasuttakenapi na vaṭṭatiyeva .

‘‘ Pakatisūcikammameva vaṭṭatī ’’ ti hi vuttaṃ .

Paṭṭamukheti dvinnaṃ paṭṭānaṃ saṅghaṭitaṭṭhānaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Pariyanteti cīvarapariyante .

Anuvātaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Veṇīti varakasīsākārena sibbanaṃ .

Saṅkhalikan ti dviguṇasaṅkhalikākārena sibbanaṃ , biḷālasaṅkhalikākārena sibbanaṃ vā .

Veṇiṃ vā saṅkhalikaṃ vā karontīti karaṇakiriyāya sambandho .

Agghiyaṃ nāma cetiyasaṇṭhānaṃV1.28 , yaṃ ‘‘ agghiyatthambho ’’ ti vadanti .

Gayā nāma mūle tanukaṃ agge mahantaṃ katvā gadākārena sibbanaṃ .

Muggaro nāma mūle ca agge ca ekasadisaṃ katvā muggarākārena sibbanaṃ .

Kakkaṭakkhīni ukkirantītiM1.35 gaṇṭhikapaṭṭapāsakapaṭṭānaṃ ante pāḷibaddhaṃ katvā kakkaṭakānaṃ akkhisaṇṭhānaṃ paṭṭhapenti , karontīti attho .

‘‘ Koṇasuttapiḷakāti gaṇṭhikapāsakapaṭṭānaṃ koṇehi nīhaṭasuttānaṃ koṭiyo ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .

Kathaṃ pana tā piḷakā duviññeyyarūpā kātabbāti ?

Koṇehi nīhaṭasuttānaṃ antesu ekavāraṃ gaṇṭhikakaraṇena vā puna nivattetvā sibbanena vā duviññeyyasabhāvaṃ katvā suttakoṭiyo rassaṃ katvā chinditabbā .

Dhammasirittherena pana ‘‘ koṇasuttā ca piḷakā , duviññeyyāva kappare ’’ ti vuttaṃ , tathā ācariyabuddhadattattherenapi ‘‘ suttā ca piḷakā tattha , duviññeyyāva dīpitā ’’ ti vuttaṃ , tasmā tesaṃ matena koṇasuttā ca piḷakā ca koṇasuttapiḷakāti evamettha attho daṭṭhabbo .

Vimativinodaniyampi ( vi . vi . ṭī .1.85) koṇasuttapiḷakāti gaṇṭhikapāsakapaṭṭānaṃ koṇehi bahi niggatasuttānaṃ piḷakākārena ṭhapitakoṭiyoti keci vadanti , te piḷake chinditvā duviññeyyā kātabbāti tesaṃ adhippāyo .

Keci pana ‘‘ koṇasuttā ca piḷakā cāti dveyevā ’’ ti vadanti , tesaṃ matena gaṇṭhikapāsakapaṭṭānaṃ koṇato koṇaṃ nīhaṭasuttā koṇasuttā nāma .

Samantato pana pariyantena gatā caturassasuttā piḷakā nāma .

Taṃ duvidhampi keci cīvarato visuṃ paññānatthāya vikārayuttaṃ karonti , taṃ nisedhāya ‘‘ duviññeyyarūpā vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ , na pana sabbathā acakkhugocarabhāvena sibbanatthāya tathāsibbanassa asakkuṇeyyattā , yathā pakaticīvarato vikāro na paññāyati , evaṃ sibbitabbanti adhippāyo .

Rajanakammato pubbe paññāyamānopi viseso cīvare ratte ekavaṇṇato na paññāyatīti āha ‘‘ cīvare ratte ’’ ti .

8. MaṇinātiM1.36 nīlamaṇiādipāsāṇena , aṃsabaddhakakāyabandhanādikaṃ acīvarattā saṅkhādīhi ghaṃsituṃ vaṭṭatīti vadanti .

Kaṇṇasuttakan ti cīvarassa dīghato tiriyañca sibbitānaṃ catūsu kaṇṇesu koṇesu ca nikkhantānaṃ suttasīsānametaṃ nāmaṃ , taṃ chinditvāva pārupitabbaṃ .

Tenāha ‘‘ rajitakāle chinditabban ’’ ti .

Bhagavatā anuññātaṃ ekaṃ kaṇṇasuttampi atthi , taṃ pana nāmena sadisampi ito aññamevāti dassetuṃ ‘‘ yaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .

Lagganatthāyāti cīvararajjuyaṃV1.29 cīvarabandhanatthāya .

Vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī .1.85) ettakameva vuttaṃ .

Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .2.85) pana ‘‘ pāsakaṃ katvā bandhitabban ti rajanakāle bandhitabbaṃ , sesakāle mocetvā ṭhapetabban ’’ ti vuttaṃ .

Vinayasaṅgahappakaraṇassa porāṇaṭīkāyampi idameva gahetvā vuttaṃ , taṃ pana cīvarakkhandhake ( mahāva .344)‘‘ majjhena laggenti , ubhato galati , bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ .

Anujānāmi , bhikkhave , kaṇṇe bandhitunti .

Kaṇṇo jīrati .

Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ .

Anujānāmi , bhikkhave , kaṇṇasuttakan ’’ ti evaṃ anuññātacīvararajjuyaṃ rajitvā pasāritacīvarassa olambakasuttaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Gaṇṭhiketi cīvarapārupanakāle pāsake laggāpanatthaṃ kate dantādimaye gaṇṭhike .

Piḷakāti binduṃ binduṃ katvā uṭṭhāpetabbapiḷakā .

Vuttañhetaṃ vinayavinicchayappakaraṇe –

‘‘ Nānāvaṇṇehi suttehi , maṇḍanatthāya cīvaraṃ ;

Samaṃ satapadādīnaṃ , sibbituṃ na ca vaṭṭati .

‘‘ Pattassa pariyante vā , tathā pattamukhepi ca ;

Veṇiṃ saṅkhalikaṃ vāpi , karoto hoti dukkaṭaṃ .

‘‘ PaṭṭampiM1.37 gaṇṭhipāsānaṃ , aṭṭhakoṇādikaṃ vidhiṃ ;

Tatthagghiyagadārūpaṃ , muggarādiṃ karonti ca .

‘‘ Tattha kakkaṭakakkhīni , uṭṭhāpenti na vaṭṭati ;

Suttā ca piḷakā tattha , duviññeyyāva dīpitā .

‘‘ Catukoṇāva vaṭṭanti , gaṇṭhipāsakapaṭṭakā ;

Kaṇṇakoṇesu suttāni , ratte chindeyya cīvare .

‘‘ SūcikammavikāraṃV1.30 vā , aññaṃ vā pana kiñcipi ;

Cīvare bhikkhunā kātuṃ , kārāpetuṃ na vaṭṭati .

‘‘ Yo ca pakkhipati bhikkhu cīvaraṃ ,

Kañjipiṭṭhakhaliallikādisu ;

Vaṇṇamaṭṭhamabhipatthayaṃ paraṃ ;

Tassa natthi pana mutti dukkaṭā .

‘‘ Sūcihatthamalādīnaṃ , karaṇe cīvarassa ca ;

Tathā kiliṭṭhakāle ca , dhovanatthaṃ tu vaṭṭati .

‘‘ Rajane pana gandhaṃ vā , telaṃ vā lākhameva vā ;

Kiñci pakkhipituṃ tattha , bhikkhuno na ca vaṭṭati .

‘‘ Saṅkhena maṇinā vāpi , aññenapi ca kenaci ;

Cīvaraṃ na ca ghaṭṭeyya , ghaṃsitabbaṃ na doṇiyā .

‘‘ Cīvaraṃ doṇiyaṃ katvā , nātighaṭṭeyya muṭṭhinā ;

Rattaṃ paharituṃ kiñci , hattheheva ca vaṭṭati .

‘‘ Gaṇṭhike pana lekhā vā , piḷakā vā na vaṭṭati ;

Kappabinduvikāro vā , pāḷikaṇṇikabhedato ’’ ti .

Vinayasāratthasandīpaniyampi samaṃ satapadādīnan ti satapadādīhi sadisaṃ .

Tulyatthe karaṇavacanappasaṅge sāmivacanaṃ .

Paṭṭassa pariyante vāti anuvātassa ubhayapariyante vā .

Paṭṭamukhepi vāti dvinnaṃ āyāmavitthārapaṭṭānaṃ saṅghaṭitaṭṭhāne , kaṇṇepi vā ekasseva vā paṭṭassa ūnapūraṇatthaṃ ghaṭitaṭṭhānepi vāM1.38 .

Veṇīti kudrūsasīsākārena sibbanaṃ .

Keci ‘‘ varakasīsākārenā ’’ tiV1.31 vadanti .

Saṅkhalikan ti biḷāladāmasadisasibbanaṃ .

Keci ‘‘ satapadisadisan ’’ ti vadanti .

Paṭṭampīti pattampi .

Aṭṭhakoṇādiko vidhi pakāro etassāti aṭṭhakoṇādikavidhi , taṃ .

Aṭṭhakoṇādikan ti vā gāthābandhavasena niggahitāgamo .

‘‘ Aṭṭhakoṇādikaṃ vidhin ’’ ti etaṃ ‘‘ paṭṭan ’’ ti etassa samānādhikaraṇavisesanaṃ , kiriyāvisesanaṃ vā .

‘‘ Karontī ’’ ti iminā sambandho .

Atha vā paṭṭan ti ettha bhummatthe upayogavacanaṃ , paṭṭeti attho .

Imasmiṃ pakkhe aṭṭhakoṇādikan ti upayogavacanaṃ .

Vidhin ti etassa visesanaṃ .

Idha vakkhamānacatukoṇasaṇṭhānato aññaṃ aṭṭhakoṇādikaṃ nāma .

Tatthāti tasmiṃ paṭṭadvaye .

Agghiyagadārūpan ti agghiyasaṇṭhānañceva gadāsaṇṭhānañca sibbanaṃ .

Muggaran ti laguḷasaṇṭhānasibbanaṃ .

Ādi -saddena cetiyādisaṇṭhānānaṃ gahaṇaṃ .

Tatthāti paṭṭadvaye tasmiṃ ṭhāne .

Kakkaṭakakkhīnīti kuḷīrakacchisadisāni sibbanavikārāni .

Uṭṭhāpentīti karonti .

Tatthāti tasmiṃ gaṇṭhikapāsakapaṭṭake .

Suttāti koṇato koṇaṃ sibbitasuttā ceva caturasse sibbitasuttā ca .

Piḷakāti tesameva suttānaṃ nivattetvā sibbitakoṭiyo ca .

Duviññeyyāvāti rajanakāle duviññeyyarūpā anoḷārikā dīpitā vaṭṭantīti .

Yathāha ‘‘ koṇasuttapiḷakā ca cīvare ratte duviññeyyarūpā vaṭṭantī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.85).

Gaṇṭhikapaṭṭikā pāsapaṭṭikāti yojanā .

Kaṇṇakoṇesu suttānīti cīvarakaṇṇe suttā ceva pāsakapaṭṭānaṃ koṇesu suttāni ca acchindati .

Ettha ca cīvare āyāmato vitthārato ca sibbitvā anuvātato bahi nikkhamitasuttaṃ cīvaraṃ rajitvā sukkhāpanakāle rajjuyā vā cīvaravaṃse vāM1.39 bandhitvā olambituṃ anuvāte bandhasuttāni ca kaṇṇasuttāni nāma .

Yathāha ‘‘ cīvarassa kaṇṇasuttakaṃ na ca vaṭṭati , rajitakāle chinditabbaṃ , yaṃ pana ‘ anujānāmi bhikkhave kaṇṇasuttakan ’ ti evaṃ anuññātaṃ , taṃ anuvāte pāsakaṃ katvā bandhitabbaṃ rajanakāle lagganatthāyā ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.85).

Sūcikammavikāraṃ vāti cīvaramaṇḍanatthāya nānāsuttakehi satapadisadisaṃ sibbantā āgantukapaṭṭaṃV1.32 ṭhapenti , evarūpaṃ sūcikammavikāraṃ vā .

Aññaṃ vā pana kiñcipīti aññampi yaṃ kiñci mālākammamigapakkhipadādikaṃ sibbanavikāraṃ .

Kātun ti sayaṃ kātuṃ .

Kārāpetun ti aññena vā kārāpetuṃ .

Yo bhikkhu paraṃ uttamaṃ vaṇṇamaṭṭhamabhipatthayanto kañjikapiṭṭhakhaliallikādīsu cīvaraṃ pakkhipati , tassa pana bhikkhuno dukkaṭā mokkho na vijjatīti yojanā .

Kañjikan ti vāyanatantamakkhanaṃ kañjikasadisā sulākañjikaṃ .

Piṭṭhan ti taṇḍulapiṭṭhaṃ .

Taṇḍulapiṭṭhehi pakkā khali .

Allikāti niyyāso .

Ādi -saddena lākhādīnaṃ gahaṇaṃ .

Cīvarassa karaṇe karaṇakāle samuṭṭhitānaṃ sūcihatthamalādīnaṃ kiliṭṭhakāle dhovanatthañca kañjikapiṭṭhakhaliallikādīsu pakkhipati , vaṭṭatīti yojanā .

Tatthāti yena kasāvena cīvaraṃ rajati , tasmiṃ rajane cīvarassa sugandhabhāvatthāya gandhaṃ vā ujjalabhāvatthāya telaṃ vā vaṇṇatthāya lākhaṃ vā .

Kiñcīti evarūpaṃ yaṃ kiñci .

Maṇināti pāsāṇena .

Aññenapi ca kenacīti yena ujjalaṃ hoti , evarūpena muggarādinā aññenapi kenaci vatthunā .

Doṇiyāti rajanambaṇe na ghaṃsitabbaṃ hatthena gāhāpetvā na gahetabbaṃ .

Rattaṃ cīvaraṃ hatthehi kiñci thokaṃ paharituṃ vaṭṭatītiM1.40 yojanā .

Yattha pakkarajanaṃ pakkhipanti , sā rajanadoṇī .

Tattha aṃsabaddhakakāyabandhanādiṃ ghaṭṭetuṃ vaṭṭatīti gaṇṭhipade vuttaṃ .

Gaṇṭhiketi veḷudantavisāṇādimayagaṇṭhike .

Lekhā vāti vaṭṭādibhedā lekhā vā .

Piḷakāti sāsapabījasadisā khuddakabubbuḷā .

Pāḷikaṇṇikabhedatoti maṇikāvaḷirūpapupphakaṇṇikarūpabhedato .

‘‘ Kappabinduvikāro vā na vaṭṭatīti yojanā ’’ ti vuttaṃ , tasmā tatheva cīvare paṭipajjitabbaṃ .

9. Patte vā thālake vātiādīsu thālaketi tambādimaye puggalike tividhepi kappiyathālake .

Na vaṭṭatīti maṇivaṇṇakaraṇapayogo na vaṭṭati , telavaṇṇapayogo pana vaṭṭati .

Telavaṇṇoti samaṇasāruppavaṇṇaṃ sandhāya vuttaṃ , maṇivaṇṇaṃ pana pattaṃ aññena kataṃ labhitvā paribhuñjituṃ vaṭṭatīti vadanti .

Pattamaṇḍaleti tipusīsādimaye pattaṭṭhapanakamaṇḍale .

‘‘ Na bhikkhave vicitrāni pattamaṇḍalāni dhāretabbāni rūpakākiṇṇāni bhittikammakatānī ’’ ti ( cūḷava .253) vuttattāV1.33 ‘‘ bhittikammaṃ na vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , makaradantakaṃ chinditun ’’ ti ( cūḷava .253) vuttattā ‘‘ makaradantakaṃ pana vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ Thālakassa ca pattassa , bahi antopi vā pana ;

Āraggena katā lekhā , na ca vaṭṭati kācipi .

‘‘ Āropetvā bhamaṃ pattaṃ , majjitvā ce pacanti ca ;

‘ Maṇivaṇṇaṃ karissāma ’, iti kātuṃ na vaṭṭati .

‘‘ Pattamaṇḍalake kiñci ;

Bhittikammaṃ na vaṭṭati ;

Na doso koci tatthassa ;

Kātuṃ makaradantakan ’’ ti .

VinayasāratthasandīpaniyampiM1.41 āraggenāti ārakaṇṭakaggena , sūcimukhena vā .

Kācipi lekhāti vaṭṭakagomuttādisaṇṭhānā yā kācipi rāji .

Bhamaṃ āropetvāti bhame allīyāpetvā .

Pattamaṇḍalaketi patte chavirakkhaṇatthāya tipusīsādīhi kate pattassa heṭṭhā ādhārādīnaṃ upari kātabbe pattamaṇḍalake .

Bhittikamman ti nānākārarūpakakammavicittaṃ .

Yathāha ‘‘ na , bhikkhave , vicitrāni pattamaṇḍalāni dhāretabbāni rūpakākiṇṇāni bhittikammakatānī ’’ ti .

Tatthāti tasmiṃ pattamaṇḍale .

Assāti bhikkhussa .

Makaradantakan ti girikūṭanti vuttaṃ , tasmā evaṃ pattathālakādīsu paṭipajjitabbaṃ .

Dhamakaraṇa … pe … lekhā na vaṭṭatīti āraggena dinnalekhā na vaṭṭati , jātihiṅgulikādivaṇṇehi katalekhā pana vaṭṭati .

Chattamukhavaṭṭiyan ti dhamakaraṇassa hatthena gahaṇatthaṃ katassa chattākārassa mukhavaṭṭiyaṃ .

‘‘ Parissāvanabandhaṭṭhāne ’’ ti keci .

Vinayavinicchayepi –

‘‘ NaV1.34 dhammakaraṇacchatte , lekhā kācipi vaṭṭati ;

Kucchiyaṃ vā ṭhapetvā taṃ , lekhaṃ tu mukhavaṭṭiyan ’’ ti .

–

Vuttaṃ .

Taṭṭīkāyaṃ pana ‘‘ mukhavaṭṭiyā yā lekhā parissāvanabandhanatthāya anuññātā , taṃ lekhaṃ ṭhapetvā dhamakaraṇacchatte vā kucchiyaṃ vā kāci lekhā na vaṭṭatīti yojanā ’’ ti vuttaṃ , tasmā tattha vuttanayeneva dhamakaraṇe paṭipajjitabbaṃ .

10. Kāyabandhane pana kakkaṭakkhīnīti kakkaṭakassa akkhisadisāni .

Makaramukhan ti makaramukhasaṇṭhānaṃ .

Deḍḍubhasīsan ti udakasappasīsasadisasaṇṭhānāni .

Acchīnīti kuñjaracchisaṇṭhānāni .

Ekameva vaṭṭatīti ettha ekarajjukaṃ dviguṇatiguṇaṃ katvā bandhituṃ na vaṭṭati , ekameva pana satavārampi sarīraṃ parikkhipitvā bandhituṃ vaṭṭati .

‘‘ Bahurajjuke ekato katvā ekenaM1.42 nirantaraṃ veṭhetvā kataṃ bahurajjukanti na vattabbaṃ , taṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttattā taṃ murajasaṅkhaṃ na gacchatīti veditabbaṃ .

Murajañhi nānāvaṇṇehi suttehi murajavaṭṭisaṇṭhānaṃ veṭhetvā karonti .

Idaṃ pana murajaṃ maddavīṇasaṅkhātaṃ pāmaṅgasaṇṭhānañca dasāsu vaṭṭati ‘‘ kāyabandhanassa dasā jīranti .

Anujānāmi , bhikkhave , murajaṃ maddavīṇan ’’ ti ( cūḷava .278) vuttattā .

Vidheti dasāpariyosāne thirabhāvāya dantavisāṇasuttādīhi kate vidhe .

Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .2.85) pana ‘‘ kāyabandhanassa pāsante dasāmūle tassa thirabhāvatthaṃ kattabbe dantavisāṇādimaye vidhe ’’ ti vuttaṃ .

Aṭṭhamaṅgalāni nāma saṅkho , cakkaṃ , puṇṇakumbho , gayā , sirīvaccho , aṅkuso , dhajaṃ , sovatthikanti .

Macchayugaḷachattanandiyāvaṭṭādivasenapi vadanti .

Paricchedalekhāmattan ti dantādīhi katassa vidhassa ubhosu koṭīsu kātabbaparicchedarājimattaṃ .

Vinayavinicchayappakaraṇepi –

‘‘ Suttaṃ vā diguṇaṃ katvā , koṭṭenti ca tahiṃ tahiṃ ;

Kāyabandhanasobhatthaṃ , taṃ na vaṭṭati bhikkhuno .

‘‘ Dasāmukhe daḷhatthāya , dvīsu antesu vaṭṭati ;

Mālākammalatākamma-cittikampi na vaṭṭati .

‘‘ AkkhīniV1.35 tattha dassetvā ;

Koṭṭite pana kā kathā .

Kakkaṭakkhīni vā tattha ;

Uṭṭhāpetuṃ na vaṭṭati .

‘‘ Ghaṭaṃ deḍḍubhasīsaṃ vā , makarassa mukhampi vā ;

Vikārarūpaṃ yaṃ kiñci , na vaṭṭati dasāmukhe .

‘‘ UjukaṃM1.43 macchakaṇṭaṃ vā , maṭṭhaṃ vā pana paṭṭikaṃ ;

Khajjūripattakākāraṃ , katvā vaṭṭati koṭṭitaṃ .

‘‘ Paṭṭikā sūkarantanti , duvidhaṃ kāyabandhanaṃ ;

Rajjukā dussapaṭṭādi , sabbaṃ tassānulomikaṃ .

‘‘ Murajaṃ maddavīṇañca , deḍḍubhañca kalābukaṃ ;

Rajjuyo ca na vaṭṭanti , purimā dvedasā siyuṃ .

‘‘ Dasā pāmaṅgasaṇṭhānā , niddiṭṭhā kāyabandhane ;

Ekā dviticatasso vā , vaṭṭanti na tato paraṃ .

‘‘ Ekarajjumayaṃ vuttaṃ , muninā kāyabandhanaṃ ;

Tañca pāmaṅgasaṇṭhānaṃ , ekampi ca na vaṭṭati .

‘‘ Rajjuke ekato katvā , bahū ekāya rajjuyā ;

Nirantarañhi veṭhetvā , kataṃ vaṭṭati bandhituṃ .

‘‘ Dantakaṭṭhavisāṇaṭṭhi-lohaveḷunaḷabbhavā ;

Jatusaṅkhamayā sutta-phalajā vidhakā matā .

‘‘ KāyabandhanavidhepiV1.36 , vikāro na ca vaṭṭati ;

Tattha tattha pariccheda-lekhāmattaṃ tu vaṭṭatī ’’ ti .

–

Vuttaṃ .

Vinayasāratthasandīpaniyampi tahiṃ tahin ti paṭṭikāya tattha tattha .

Tan ti tathākoṭṭitadiguṇasuttakāyabandhanaṃ .

Antesu daḷhatthāya dasāmukhe diguṇaṃ katvā koṭṭenti , vaṭṭatīti yojanā .

Cittakampīti mālākammalatākammacittayuttampi kāyabandhanaṃ .

Akkhīnīti kuñjarakkhīni .

Tatthāti kāyabandhane na vaṭṭatīti kā kathā .

Uṭṭhāpetun ti ukkirituṃ .

Ghaṭan ti ghaṭasaṇṭhānaṃ .

Deḍḍubhasīsaṃ vāti udakasappasīsaṃ mukhasaṇṭhānaṃ vā .

Yaṃ kiñci vikārarūpaṃ dasāmukhe na vaṭṭatīti yojanā .

Ettha ca ubhayapassesu macchakaṇṭakayuttaṃ macchassa piṭṭhikaṇṭakaṃ viya yassā paṭṭikāya vāyanaṃ hoti , idaṃ kāyabandhanaṃM1.44 macchakaṇṭakaṃ nāma .

Yassa khajjūripattasaṇṭhānamiva vāyanaṃ hoti , taṃ khajjūripattakākāraṃ nāma .

Pakativikārā paṭṭikā sūkarantaṃ nāma kuñcikākosasaṇṭhānaṃ .

Tassa duvidhassa kāyabandhanassa .

Tattha rajjukā sūkarantānulomikā , dussapaṭṭaṃ paṭṭikānulomikaṃ .

Ādi -saddena muddikakāyabandhanaṃ gahitaṃ , tañca sūkarantānulomikaṃ .

Yathāha ‘‘ ekarajjukaṃ pana muddikakāyabandhanañca sūkarantaṃ anulometī ’’ ti ( cūḷava . aṭṭha .278).

Tattha rajjukā nāma ekāvaṭṭā , bahurajjukassa akappiyabhāvaṃ vakkhati .

Muddikakāyabandhanaṃ nāma caturassaṃ akatvā sajjitanti gaṇṭhipade vuttaṃ .

Murajaṃ nāma murajavaṭṭisaṇṭhānaṃ veṭhetvā kataṃ .

Veṭhetvāti nānāsuttehi veṭhetvā .

Sikkhābhājanavinicchaye pana ‘‘ bahukā rajjuyo ekato katvā ekāya rajjuyā veṭhitan ’’ ti vuttaṃ .

Maddavīṇaṃ nāma pāmaṅgasaṇṭhānaṃ .

Deḍḍubhakaṃ nāma udakasappasadisaṃ .

Kalābukaṃ nāma bahurajjukaṃ .

Rajjuyoti ubhayakoṭiyaṃ ekato abandhā bahurajjuyo , tathābandhā kalābukaṃ nāma hoti .

Na vaṭṭantīti murajādīni imāni sabbāni kāyabandhanāni na vaṭṭanti .

Purimā dveti murajaṃV1.37 maddavīṇanāmañcāti dve .

‘‘ Dasāsu siyun ’’ ti vattabbe gāthābandhavasena vaṇṇalopena ‘‘ dasā siyun ’’ ti vuttaṃ .

Yathāha ‘‘ murajaṃ maddavīṇanti idaṃ dasāsuyeva anuññātan ’’ ti .

Pāmaṅgasaṇṭhānāti pāmaṅgadāmaṃ viya caturassasaṇṭhānā .

Ekarajjumayan ti nānāvaṭṭe ekato vaṭṭetvā kataṃ rajjumayaṃ kāyabandhanaṃ vattuṃ vaṭṭatīti ‘‘ rajjukā dussapaṭṭādī ’’ ti ettha ekavaṭṭarajjukā gahitā .

Idha pana nānāvaṭṭe ekato vaṭṭetvā katā ekāva rajju gahitā .

Tañcāti taṃ vā nayampi ekarajjukakāyabandhanaṃ pāmaṅgasaṇṭhānena ganthitaṃ .

Ekampi ca na vaṭṭatīti kevalampi na vaṭṭati .

BahūM1.45 rajjuke ekato katvāti yojanā .

Vaṭṭati bandhitun ti murajaṃ kalābukañca na hoti , rajjukakāyabandhanameva hotīti adhippāyo .

Ayaṃ pana vinicchayo ‘‘ bahurajjuke ekato katvā ekena nirantaraṃ veṭhetvā kataṃ bahurajjukanti na vattabbaṃ , taṃ vaṭṭatī ’’ ti aṭṭhakathāgato idha vutto .

Sikkhābhājanavinicchaye ‘‘ bahurajjuyo ekato katvā ekāya veṭhitaṃ murajaṃ nāmā ’’ ti yaṃ vuttaṃ , taṃ iminā virujjhanato na gahetabbaṃ .

Danta -saddena hatthidantā vuttā .

Jatūti lākhā .

Saṅkhamayan ti saṅkhanābhimayaṃ .

Vidhakā matāti ettha vedhikā tipi pāṭho , vidhapariyāyo .

Kāyabandhanavidheti kāyabandhanassa dasāya thirabhāvatthaṃ kaṭṭhadantādīhi kate vidhe .

Vikāro aṭṭhamaṅgalādiko .

Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne .

Tu -saddena ghaṭākāropi vaṭṭatīti dīpetīti attho pakāsito , tasmā tena nayena kāyabandhanavicāro kātabboti .

11. Añjaniyaṃ ‘‘ ujukamevā ’’ ti vuttattā caturassādisaṇṭhānāpi vaṅkagatikā na vaṭṭati .

Sipāṭikāyāti vāsiādibhaṇḍapakkhipane .

Vinayavinicchayappakaraṇe pana –

‘‘ Mālākammalatākamma-nānārūpavicittitā ;

Na ca vaṭṭati bhikkhūnaṃ , añjanī janarañjanī .

‘‘ TādisaṃV1.38 pana ghaṃsitvā , veṭhetvā suttakena vā ;

Vaḷañjantassa bhikkhussa , na doso koci vijjati .

‘‘ Vaṭṭā vā caturassā vā , aṭṭhaṃsā vāpi añjanī ;

Vaṭṭatevāti niddiṭṭhā , vaṇṇamaṭṭhā na vaṭṭati .

‘‘ Tathāñjanisalākāpi , añjanithavikāya ca ;

Nānāvaṇṇehi suttehi , cittakammaṃ na vaṭṭati .

‘‘ EkavaṇṇenaM1.46 suttena , sipāṭiṃ yena kenaci ;

Yaṃ kiñci pana sibbetvā , vaḷañjantassa vaṭṭatī ’’ ti .

–

Āgataṃ .

Taṭṭīkāyampi mālā … pe … cittitāti mālākammalatākammehi ca migapakkhirūpādinānārūpehi ca vicittitā .

Janarañjanīti bālajanapalobhinī .

Aṭṭhaṃsā vāpīti ettha api -saddena soḷasaṃsādīnaṃ gahaṇaṃ .

Vaṇṇamaṭṭhāti mālākammādivaṇṇamaṭṭhā .

Añjanīsalākāpi tathā vaṇṇamaṭṭhā na vaṭṭatīti yojanā .

Añjanīthavikāya ca nānāvaṇṇehi suttehi cittakammaṃ na vaṭṭatīti pāṭho yujjati ,‘‘ thavikāpi vā ’’ ti pāṭho dissati , so na gahetabbo .

‘‘ Pītādinā yena kenaci ekavaṇṇena suttena pilotikādimayaṃ kiñcipi sipāṭikaṃ sibbetvā vaḷañjantassa vaṭṭatīti yojanā ’’ ti āgataṃ .

12. Ārakaṇṭakā dīsu ārakaṇṭaketi potthakādiabhisaṅkharaṇatthaṃ kate dīghamukhasatthake .

Bhamakārānaṃ dāruādilikhanasatthakanti keci .

Vaṭṭamaṇikan ti vaṭṭaṃ katvā uṭṭhāpetabbabubbuḷakaṃ .

Aññan ti iminā piḷakādiṃ saṅgaṇhāti .

Pipphaliketi yaṃ kiñci chedanake khuddakasatthe .

Maṇikan ti ekavaṭṭamaṇi .

Piḷakan ti sāsapamattikāmuttarājisadisā bahuvaṭṭalekhā .

Imasmiṃ adhikāre avuttattā lekhaniyaṃ yaṃ kiñci vaṇṇamaṭṭhaṃ vaṭṭatīti vadanti .

Vajirabuddhiṭīkāyaṃ pana ‘‘ kuñcikāya senāsanaparikkhārattā suvaṇṇarūpiyamayāpi vaṭṭatīti chāyā dissati .

‘ KuñcikāyaV1.39 vaṇṇamaṭṭhakammaṃ na vaṭṭatī ’ ti ( pārā . aṭṭha .1.85) vacanato aññe kappiyalohādimayāva kuñcikā kappanti pariharaṇīyaparikkhārattā ’’ ti vuttaṃ .

Ārakaṇṭako potthakādikaraṇasatthakajāti , āmaṇḍasārako āmalakaphalamayoti vadanti .

Valitakan tiM1.47 nakhacchedanakāle daḷhaggahaṇatthaṃ valiyuttameva karonti .

Tasmā taṃ vaṭṭatīti iminā aññampi vikāraṃ daḷhīkammādiatthāya karonti , na vaṇṇamaṭṭhatthāya , taṃ vaṭṭatīti dīpitaṃ , tena ca kattaradaṇḍakoṭiyaṃ aññamaññaṃ saṅghaṭṭanena saddaniccharaṇatthāya katavalayādikaṃ avuttampi yato upapannaṃ hoti .

Ettha ca daḷhīkammādīti ādi -saddena parissayavinodanādiṃ saṅgaṇhāti , tena kattarayaṭṭhikoṭiyaṃ katavalayānaṃ aññamaññasaṅghaṭṭanena saddaniccharaṇaṃ dīghajātikādiparissayavinodanatthaṃ hoti , tasmā vaṭṭatīti dīpeti .

Tenāha ācariyavaro –

‘‘ Maṇikaṃ piḷakaṃ vāpi , pipphale ārakaṇṭake ;

Ṭhapetuṃ pana yaṃ kiñci , na ca vaṭṭati bhikkhuno .

‘‘ Daṇḍakepi pariccheda-lekhāmattaṃ tu vaṭṭati ;

Valitvā ca nakhacchedaṃ , karontīti hi vaṭṭatī ’’ ti .

Tassa vaṇṇanāyampi maṇikan ti thūlabubbuḷaṃ .

Pīḷakan ti sukhumabubbuḷaṃ .

Pipphaleti vatthacchedanasatthe .

Ārakaṇṭaketi pattadhāravalayānaṃ vijjhanakaṇṭake .

Ṭhapetun ti uṭṭhāpetuṃ .

Yaṃ kiñcīti sesavaṇṇamaṭṭhampi ca .

Daṇḍaketi pipphalidaṇḍake .

Yathāha ‘‘ pipphalikepi maṇikaṃ vā piḷakaṃ vā yaṃ kiñci ṭhapetuṃ na vaṭṭati , daṇḍake pana paricchedalekhā vaṭṭatī ’’ ti .

Paricchedalekhāmattan ti āṇibandhanaṭṭhānaṃ patvā paricchindanatthaṃ ekāva lekhā vaṭṭatīti .

Valitvāti ubhayakoṭimukhaṃ katvā majjhe valiyo gāhetvā nakhacchedaṃ yasmā karonti , tasmā vaṭṭatīti yojanāti āgatā .

Uttarāraṇiyaṃ maṇḍalan ti uttarāraṇiyā pavesanatthaṃ āvāṭamaṇḍalaṃ hoti .

Dantakaṭṭhacchedanavāsiyaṃ ujukameva bandhitunti sambandho .

Ettha ca ujukamevāti iminā vaṅkaṃ katvā bandhituṃ naM1.48 vaṭṭatīti dasseti , teneva añjaniyampi tathā dassitaṃ .

Ubhosu passesu ekapasseV1.40 vāti vacanaseso , vāsidaṇḍassa ubhosu passesu daṇḍakoṭīnaṃ acalanatthaṃ bandhitunti attho .

Kappiyalohena caturassaṃ vā aṭṭhaṃsaṃ vā kātuṃ vaṭṭatīti yojanā .

13. Āmaṇḍasāraketi āmalakaphalāni pisitvā tena kakkena katatelabhājane .

Tattha kira pakkhittaṃ telaṃ sītaṃ hoti .

Tathā hi vuttaṃ ācariyena –

‘‘ Uttarāraṇiyaṃ vāpi , dhanuke pelladaṇḍake ;

Mālākammādi yaṃ kiñci , vaṇṇamaṭṭhaṃ na vaṭṭati .

‘‘ Saṇḍāse dantakaṭṭhānaṃ , tathā chedanavāsiyā ;

Dvīsu passesu lohena , bandhituṃ pana vaṭṭati .

‘‘ Tathā kattaradaṇḍepi , cittakammaṃ na vaṭṭati ;

Vaṭṭalekhāva vaṭṭanti , ekā vā dvepi heṭṭhato .

‘‘ Visāṇe nāḷiyaṃ vāpi , tathevāmaṇḍasārake ;

Telabhājanake sabbaṃ , vaṇṇamaṭṭhaṃ tu vaṭṭatī ’’ ti .

Ṭīkāyampi araṇisahite bhantakiccakaro daṇḍo uttarāraṇī nāma .

Vāpīti pi -saddena adharāraṇiṃ saṅgaṇhāti .

Udukkhaladaṇḍassetaṃ adhivacanaṃ .

Añchanakayantadhanu dhanukaṃ nāma .

Musalamatthakapīḷanadaṇḍako pelladaṇḍako nāma .

Saṇḍāseti aggisaṇḍāse .

Dantakaṭṭhānaṃ chedanavāsiyā tathā yaṃ kiñci vaṇṇamaṭṭhaṃ na vaṭṭatīti sambandho .

Dvīsu passesūti vāsiyā ubhosu passesu .

Lohenāti kappiyalohena .

Bandhituṃ vaṭṭatīti ujukameva vā caturassaṃ vā aṭṭhaṃsaṃ vā bandhituṃ vaṭṭati .

Saṇḍāseti aggisaṇḍāseti nissandehe vuttaṃ .

Aṭṭhakathāyaṃ panettha sūcisaṇḍāso dassitoM1.49 .

Heṭṭhāti heṭṭhā ayopaṭṭavalaye .

‘‘ Upari ahicchattakamakuḷamattan ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .

Visāṇeti telāsiñcanakagavayamahiṃsādisiṅge .

Nāḷiyaṃ vāpīti veḷunāḷikādināḷiyaṃ .

Api -saddena alābuṃ saṅgaṇhāti .

Āmaṇḍasāraketi āmalakacuṇṇamayatelaghaṭeV1.41 .

Telabhājanaketi vuttappakāreyeva telabhājane .

Sabbaṃ vaṇṇamaṭṭhaṃ vaṭṭatīti pumitthirūparahitaṃ mālākammādi sabbaṃ vaṇṇamaṭṭhaṃ vaṭṭatīti āgataṃ .

Bhūmattharaṇeti kaṭasārādimaye parikammakatāya bhūmiyā attharitabbaattharaṇe .

Pānīyaghaṭeti iminā sabbabhājane saṅgaṇhāti .

Sabbaṃ … pe … vaṭṭatīti yathāvuttesu mañcādīsu itthipurisarūpampi vaṭṭati .

Telabhājanesuyeva itthipurisarūpānaṃ paṭikkhipitattā telabhājanena saha agaṇetvā visuṃ mañcādīnaṃ gahitattā cāti vadanti .

Kiñcāpi vadanti , etesaṃ pana mañcādīnaṃ hatthena āmasitabbabhaṇḍattā itthirūpamettha na vaṭṭatīti gahetabbaṃ .

Vajirabuddhiṭīkāyaṃ ( vajira . ṭī . pārājika 85) pana ‘‘ tālavaṇṭabījaniādīsu vaṇṇamaṭṭhakammaṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .

Kiñcāpi tāni kuñcikā viya pariharaṇīyāni , atha kho uccāvacāni na dhāretabbānīti paṭikkhepābhāvato vuttaṃ .

Kevalañhi tāni ‘‘ anujānāmi bhikkhave vidhūpanañca tālavaṇṭañcā ’’ tiādinā vuttāni .

Gaṇṭhipade pana ‘‘ telabhājanesu vaṇṇamaṭṭhakammaṃ vaṭṭati , senāsanaparikkhārattā vuttan ’’ ti vuttaṃ .

Ācariyabuddhadattattherenapi vuttameva –

‘‘ Pānīyassa uḷuṅkepi , doṇiyaṃ rajanassapi ;

Ghaṭe phalakapīṭhepi , valayādhārakādike .

‘‘ Tathā pattapidhāne ca , tālavaṇṭe ca bījane ;

Pādapuñchaniyaṃ vāpi , sammuñjaniyameva ca .

‘‘ MañceM1.50 bhūmatthare pīṭhe , bhisibimbohanesu ca ;

Mālākammādikaṃ cittaṃ , sabbameva ca vaṭṭatī ’’ ti .

14. Evaṃ samaṇaparikkhāresu kappiyākappiyaṃ kathetvā idāni senāsane kathetuṃ ‘‘ senāsane panā ’’ tyādimāha .

Ettha pana -saddo visesajotako .

Tena sabbaratanamayampi vaṇṇamaṭṭhakammaṃ vaṭṭati , kimaṅgaṃ pana aññavaṇṇamaṭṭhakammanti atthaṃ joteti .

Yadi evaṃ kismiñci paṭisedhetabbe santepi tathā vattabbaṃ siyāti āha ‘‘ senāsane kiñci paṭisedhetabbaṃ natthī ’’ ti .

Vuttampi cetaṃ ācariyabuddhadattattherena –

‘‘ Nānāmaṇimayatthambha-kavāṭadvārabhittikaṃV1.42 ;

Senāsanamanuññātaṃ , kā kathā vaṇṇamaṭṭhake .

‘‘ Sovaṇṇiyaṃ dvārakavāṭabaddhaṃ ;

Suvaṇṇanānāmaṇibhittibhūmiṃ ;

Na kiñci ekampi nisedhanīyaṃ ;

Senāsanaṃ vaṭṭati sabbamevā ’’ ti .

Samantapāsādikāyampi paṭhamasaṅghādisesavaṇṇanāyaṃ ( pārā . aṭṭha .2.281)‘‘ senāsanaparibhogo pana sabbakappiyo , tasmā jātarūparajatamayā sabbepi senāsanaparikkhārā āmāsā .

Bhikkhūnaṃ dhammavinayavaṇṇanaṭṭhāne ratanamaṇḍape karonti phalikatthambhe ratanadāmapaṭimaṇḍite .

Tattha sabbupakaraṇāni bhikkhūnaṃ paṭijaggituṃ vaṭṭantī ’’ ti āgataṃ .

Tassā vaṇṇanāyaṃ pana vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī .1.281)‘‘ sabbakappiyoti yathāvuttasuvaṇṇādimayānaṃ senāsanaparikkhārānaṃ āmasanagopanādivasena paribhogo sabbathā kappiyoti adhippāyo .

Tenāha ‘ tasmā ’ tiādi .

‘ Bhikkhūnaṃ dhammavinayavaṇṇanaṭṭhāne ’ ti vuttattā saṅghikamevaM1.51 suvaṇṇamayaṃ senāsanaṃ senāsanaparikkhārā ca vaṭṭanti , na puggalikānīti veditabban ’’ ti vaṇṇitaṃ .

Senāsanakkhandhakavaṇṇanāyampi samantapāsādikāyaṃ ( cūḷava . aṭṭha .320)‘ sabbaṃ pāsādaparibhogan ti suvaṇṇarajatādivicitrāni kavāṭāni mañcapīṭhāni tālavaṇṭāni suvaṇṇarajatamayapānīyaghaṭapānīyasarāvāni yaṃ kiñci cittakammakataṃ , sabbaṃ vaṭṭati .

Pāsādassa dāsidāsaṃ khettaṃ vatthuṃ gomahiṃsaṃ demāti vadanti , pāṭekkaṃ gahaṇakiccaṃ natthi , pāsāde paṭiggahite paṭiggahitameva hoti .

Gonakādīni saṅghikavihāre vā puggalikavihāre vā mañcapīṭhesu attharitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭanti , dhammāsane pana gihivikatanīhārena labbhanti , tatrāpi nipajjituṃ na vaṭṭatī ’’ ti āgataṃ .

Tassā vaṇṇanāyaṃ pana vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī . cūḷavagga 2.320)‘‘ suvaṇṇarajatādivicitrānīti saṅghikasenāsanaṃ sandhāya vuttaṃ , puggalikaṃ pana suvaṇṇādivicitraṃ bhikkhussa sampaṭicchitumeva na vaṭṭati ‘ na tvevāhaṃ bhikkhave kenaci pariyāyena jātarūparajataṃ sāditabban ’ ti ( mahāva .299) vuttattā , tenevettha aṭṭhakathāyaṃV1.43 ‘ saṅghikavihāre vā puggalikavihāre vā ’ ti na vuttaṃ , gonakādiakappiyabhaṇḍavisayeva evaṃ vuttaṃ , ekabhikkhussapi tesaṃ gahaṇe dosābhāvā ’’ ti vaṇṇitaṃ .

Tasmiṃyeva khandhake aṭṭhakathāyaṃ ( cūḷava . aṭṭha .321)‘‘ sacepi rājarājamahāmattādayo ekappahāreneva mañcasataṃ vā mañcasahassaṃ vā denti , sabbe kappiyamañcā sampaṭicchitabbā , sampaṭicchitvā vuḍḍhapaṭipāṭiyā saṅghikaparibhogena paribhuñjathāti dātabbā , puggalikavasena na dātabbā ’’ ti āgataṃ .

Tassā vaṇṇanāyaṃyeva vimativinodaniyaṃ ‘‘ kappiyamañcā sampaṭicchitabbāti iminā suvaṇṇādivicittaṃ akappiyamañcaṃ ‘ saṅghassā ’ ti vuttepi sampaṭicchituṃ na vaṭṭatīti dasseti ,‘ vihārassa demā ’ ti vutte saṅghassevaM1.52 vaṭṭati , na puggalassa khettādi viyāti daṭṭhabban ’’ ti vaṇṇitaṃ , tasmā bhagavato āṇaṃ sampaṭicchantehi lajjipesalabahussutasikkhākāmabhūtehi bhikkhūhi suṭṭhu manasikātabbamidaṃ ṭhānaṃ .

Nanu ca senāsane viruddhasenāsanaṃ nāma paṭisedhetabbaṃ atthi , atha kasmā ‘‘ senāsane kiñci paṭisedhetabbaṃ natthī ’’ ti vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ aññatra viruddhasenāsanā ’’ ti .

Tassattho – viruddhasenāsanā viruddhasenāsanaṃ aññatra ṭhapetvā aññaṃ vaṇṇamaṭṭhakammādikammaṃ sandhāya senāsane kiñci paṭisedhetabbaṃ natthīti vuttaṃ , na tadabhāvoti .

Yadi evaṃ taṃ viruddhasenāsanaṃ ācariyena vattabbaṃ , katamaṃ viruddhasenāsanaṃ nāmāti pucchāyamāha ‘‘ viruddha … pe … vuccatī ’’ ti .

Tattha aññesan ti sīmassāmikānaṃ .

Rājavallabhehīti lajjipesalānaṃ uposathādiantarāyakarā alajjino bhinnaladdhikā ca bhikkhū adhippetā tehi saha uposathādikaraṇāyogato .

Tena ca ‘‘ sīmāyā ’’ ti vuttaṃ .

Tesaṃ lajjiparisāti tesaṃ sīmassāmikānaṃ anubalaṃ dātuṃ samatthā lajjiparisā .

Bhikkhūhi katan ti yaṃ alajjīnaṃ senāsanabhedanādikaṃ lajjibhikkhūhi kataṃ , taṃ sabbaṃ sukatameva alajjiniggahatthāya pavattetabbato .

Ettha ca siyā –

‘‘ aññesaṃ sīmāyā ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ , sīmā nāma bahuvidhā , katarasīmaṃ sandhāyāti ?

Baddhasīmaṃ sandhāyāti daṭṭhabbaṃ .

Kathaṃ viññāyatīti ce ?

‘‘ Mā amhākaṃ uposathapavāraṇānaṃ antarāyamakatthā ’’ ti aṭṭhakathāyameva vuttattā , sāratthadīpaniyampi ( sārattha . ṭī .2.85)‘‘ uposathapavāraṇānaṃ antarāyakarā alajjino rājakulūpakā vuccantī ’’ tiV1.44 vuttattā , uposathādivinayakammakhettabhūtāya eva sīmāya idha adhippetattāM1.53 .

Yadi evaṃ gāmasīmasattabbhantarasīmaudakukkhepasīmāyopi taṃkhettabhūtā eva , tasmā tāpi sandhāyāti vattabbanti ?

Na vattabbaṃ tāsaṃ abaddhasīmattā , na te tāsaṃ sāmikā , baddhasīmāyeva bhikkhūnaṃ kiriyāya siddhattā tāsaṃyeva te sāmikā .

Tena vuttaṃ ‘‘ yaṃ pana sīmassāmikehi bhikkhūhī ’’ ti .

Yaṃ pana vadanti ‘‘ upacārasīmāpi taṃkhettabhūtā ’’ ti , taṃ na gahetabbaṃ , tassā tadakkhettabhāvaṃ upari sīmāvinicchayakathādīsu ( vi . saṅga . aṭṭha .156 ādayo ) kathayissāma .

Apica gāmasīmāya aññesaṃ senāsanakaraṇassa paṭisedhitumayuttattā sattabbhantaraudakukkhepasīmānañca sabbadā atiṭṭhanato baddhasīmāyeva adhippetāti viññāyatīti .

Chindāpeyya vā bhindāpeyya vā , anupavajjoti idaṃ sabbamattikāmayakuṭī viya sabbathā anupayogārahaṃ sandhāya vuttaṃ .

Yaṃ pana pañcavaṇṇasuttehi vinaddhachattādikaṃ , tattha akappiyabhāgova chinditabbo , na tadavaseso , tassa kappiyattāti chindanto upavajjova hoti .

Teneva vuttaṃ ‘‘ ghaṭakampi vāḷarūpampi chinditvā dhāretabban ’’ tiādi .

Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre

Parikkhāravinicchayakathālaṅkāro nāma

Dutiyo paricchedo .

3. Bhesajjādikaraṇavinicchayakathā

15. Evaṃ parikkhāravinicchayaṃ kathetvā idāni bhesajjakaraṇaparittapaṭisanthārānaṃ vinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘ bhesajjā ’’ tiādimāha .

Tattha bhisakkassa idaṃ kammaṃ bhesajjaṃ .

Kiṃ taṃ ?

TikicchanaṃM1.54 .

Kariyate karaṇaṃ , bhesajjassa karaṇaṃ bhesajjakaraṇaṃ , vejjakammakaraṇanti vuttaṃ hoti .

Parisamantato tāyati rakkhatīti parittaṃ , ārakkhāti attho .

Paṭisantharaṇaṃ paṭisanthāro , attanā saddhiṃ aññesaṃ sambandhakaraṇanti attho .

Tattha yo vinicchayo mātikāyaṃ ‘‘ bhesajjakaraṇampi ca parittaṃ , paṭisanthāro ’’ ti ( vi . saṅga . aṭṭha . ganthārambhakathā ) mayā vuttoV1.45 , tasmiṃ samabhiniviṭṭhe bhesajjakaraṇavinicchaye .

Sahadhammo etesanti sahadhammikā , tesaṃ , ekassa satthuno sāsane sahasikkhamānadhammānanti attho .

Atha vā sahadhamme niyuttā sahadhammikā , tesaṃ , sahadhammasaṅkhāte sikkhāpade sikkhamānabhāvena niyuttānanti attho .

Vivaṭṭanissitasīlādiyuttabhāvena samattā samasīlasaddhāpaññānaṃ .

Etena dussīlānaṃ bhinnaladdhikānañca akātumpi labbhatīti dasseti .

Ñātakapavāritaṭṭhānato vāti attano vā tesaṃ vā ñātakapavāritaṭṭhānato .

Na kariyitthāti akatā , ayuttavasena akatapubbā viññatti akataviññatti .

Vajirabuddhiṭīkāyaṃ ( vajira . ṭī . pārājika 186) pana ‘‘ akataviññattiyāti na viññattiyā .

Sā hi ananuññātattā katāpi akatā viyāti akataviññatti ,‘ vadeyyātha bhante yenattho ’ ti evaṃ akataṭṭhāne viññatti akataviññattīti likhitan ’’ ti vuttaṃ .

Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .2.185)‘‘ gilānassa atthāya appavāritaṭṭhānato viññattiyā anuññātattā katāpi akatā viyāti akataviññatti ,‘ vada bhante paccayenā ’ ti evaṃ akatapavāraṇaṭṭhāne ca viññatti akataviññattī ’’ ti .

16. Paṭiyādiyatīti sampādeti .

Akātuṃ na vaṭṭatīti ettha dukkaṭanti vadanti , ayuttatāvasena panettha akaraṇappaṭikkhepo vutto , na āpattivasenāti gahetabbaṃ .

SabbaṃM1.55 parikammaṃ anāmasantenāti mātugāmasarīrādīnaṃ anāmāsattā vuttaṃ .

Yāva ñātakā na passantīti yāva tassa ñātakā na passanti .

‘‘ Titthiyabhūtānaṃ mātāpitūnaṃ sahatthā dātuṃ na vaṭṭatī ’’ ti vajirabuddhiṭīkāyaṃ ( vajira . ṭī . pārājika 186) vuttaṃ .

17. Pitu bhaginī pitucchā .

Mātu bhātā mātulo .

Nappahontīti kātuṃ na sakkontīti ṭīkāsu vuttaṃ .

‘‘ Tesaṃyeva santakaṃ bhesajjaṃ gahetvā kevalaṃ yojetvā dātabban ’’ ti vatvā ‘‘ sace pana nappahonti yācanti ca , detha no bhante , tumhākaṃ paṭidassāmā ’’ ti vuttattā pana tesaṃ bhesajjassa appahonakattā bhesajjameva yācantīti aṭṭhakathādhippāyo dissati , vīmaṃsitabbo .

Na yācantīti lajjāya na yācanti , gāravena vā .

‘‘ Ābhogaṃ katvā ’’ ti vuttattā aññathā dentassa āpattiyeva .

Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .2.18) pana ‘‘ ābhogaṃ katvāti idaṃ kattabbakaraṇadassanavasena vuttaṃ , ābhogaṃ pana akatvāpi dātuṃ vaṭṭatītiV1.46 tīsu gaṇṭhipadesu likhitan ’’ ti vuttaṃ .

Porāṇaṭīkāyampi tadeva gahetvā likhitaṃ .

Vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī .1.185) pana taṃ vacanaṃ paṭikkhittaṃ .

Vuttañhi tattha keci pana ‘‘ ābhogaṃ akatvāpi dātuṃ vaṭṭatīti vadanti , taṃ na yuttaṃ bhesajjakaraṇassa , pāḷiyaṃ ‘ anāpatti bhikkhu pārājikassa , āpatti dukkaṭassā ’ ti evaṃ antarāpattidassanavasena sāmaññato paṭikkhittattā , aṭṭhakathāyaṃ avuttappakārena karontassa sutteneva āpattisiddhāti daṭṭhabbā .

Teneva aṭṭhakathāyampi ‘ tesaññeva santakan ’ tiādi vuttan ’’ ti .

Ete dasa ñātake ṭhapetvāti tesaṃ puttanattādayopi tappaṭibaddhattā ñātakā evāti tepi ettheva saṅgahitā .

Tena aññesan ti iminā aññātakānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃM1.56 .

Tenevāha ‘‘ etesaṃ puttaparamparāyā ’’ tiādi .

Kulaparivaṭṭāti kulānaṃ paṭipāṭi , kulaparamparāti vuttaṃ hoti .

Bhesajjaṃ karontassāti yathāvuttavidhinā karontassa ,‘‘ tāvakālikaṃ dassāmī ’’ ti ābhogaṃ akatvā dentassapi pana antarāpattidukkaṭaṃ vinā micchājīvanaṃ vā kuladūsanaṃ vā na hotiyeva .

Tenāha ‘‘ vejjakammaṃ vā kuladūsakāpatti vā na hotī ’’ ti .

Ñātakānañhi santakaṃ yācitvāpi gahetuṃ vaṭṭati , tasmā tattha kuladūsanādi na siyā .

Sāratthadīpaniyampi ( sārattha . ṭī .2.185)‘‘ mayhaṃ dassanti karissantīti paccāsāya karontassapi yācitvā gahetabbaṭṭhānatāya ñātakesu vejjakammaṃ vā kuladūsakāpatti vā na hotīti vadantī ’’ ti vuttaṃ .

Vajirabuddhiṭīkāyaṃ ( vajira . ṭī . pārājika 186) pana ‘‘ vejjakammaṃ vā kuladūsakāpatti vā na hotīti vacanato yāva sattamo kulaparivaṭṭo , tāva bhesajjaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vadantī ’’ ti ettakameva vuttaṃ .

Sabbapadesu vinicchayo veditabboti ‘‘ cūḷamātuyā ’’ tiādīsu sabbapadesu cūḷamātuyā sāmikotiādinā yojetvā heṭṭhā vuttanayeneva vinicchayo veditabbo .

Upajjhāyassa āharāmāti idaṃ upajjhāyena mama ñātakānaṃ bhesajjaṃ āharathāti āṇattehi kattabbavidhidassanatthaṃ vuttaṃ .

Iminā ca sāmaṇerādīnaṃ apaccāsāyapi parajanassa bhesajjakaraṇaṃ na vaṭṭatīti dasseti .

Vuttanayeneva pariyesitvāti iminā ‘‘ bhikkhācāravattena vā ’’ tiādinā ,‘‘ ñātisāmaṇerehi vā ’’ tiādinā ca vuttamatthaṃ atidisati .

Apaccāsīsantenāti ( vi . vi . ṭī .1.185) āgantukacorādīnaṃ karontenapi manussā nāma upakārakā hontīti attano tehi lābhaṃ apatthayantena , paccāsāya karontassaM1.57 pana vejjakammakuladūsanādināV1.47 doso hotīti adhippāyo .

Evañhi upakāre kate sāsanassa guṇaṃ ñatvā pasīdanti , saṅghassa vā upakārakā hontīti karaṇe pana doso natthi .

Keci pana ‘‘ apaccāsīsantena āgantukādīnaṃ paṭikkhittapuggalānampi dātuṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti , taṃ na yuttaṃ kattabbākattabbaṭṭhānavibhāgassa niratthakattappasaṅgato apaccāsīsantena ‘‘ sabbesampi dātuṃ kātuñca vaṭṭatī ’’ ti ettakamattasseva vattabbato .

Apaccāsīsanañca micchājīvakuladūsanādidosanisedhanatthameva vuttaṃ na bhesajjakaraṇasaṅkhātāya imissā antarāpattiyā muccanatthaṃ āgantukacorādīnaṃ anuññātānaṃ dāneneva tāya āpattiyā muccanatoti gahetabbaṃ .

18. Teneva apaccāsīsantenapi akātabbaṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘ saddhaṃ kulan ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Bhesajjaṃ ācikkhathā ’’ ti vuttepi ‘‘ aññamaññaṃ pana kathā kātabbā ’’ ti idaṃ pariyāyattā vaṭṭati .

Evaṃ heṭṭhā vuttanayena idañcidañca gahetvā karontīti iminā pariyāyena kathentassapi nevatthi dosoti ācariyā .

Pucchantīti iminā diṭṭhadiṭṭharogīnaṃ pariyāyenapi vatvā vicaraṇaṃ ayuttanti dasseti .

Pucchitassapi pana paccāsīsantassa pariyāyakathāpi na vaṭṭatīti vadanti .

Samullapesīti apaccāsīsanto eva aññamaññaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesi .

Ācariyabhāgoti vinayācāraṃ akopetvā bhesajjācikkhaṇena vejjācariyabhāgo ayanti atthoti vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī .1.185) vuttaṃ .

Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .2.185) pana ‘‘ vinayalakkhaṇaṃ ajānantassa anācariyassa tadanurūpavohārāsambhavato īdisassa lābhassa uppatti nāma natthīti ‘ ācariyabhāgo nāma ayan ’ ti vuttaṃ .

VinayeM1.58 pakataññunā ācariyena labhitabbabhāgo ayanti vuttaṃ hotī ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Pupphapūjanatthāya dinnepi akappiyavohārena vidhānassa ayuttattā ‘ kappiyavasenā ’ ti vuttaṃ ,‘ pupphaṃ āharathā ’ tiādinā kappiyavohāravasenāti attho ’’ ti sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .2.185) vuttaṃ .

Vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī .1.185) pana ‘‘ pupphapūjanatthāyapi sampaṭicchiyamānaṃ rūpiyaṃ attano santakattabhajanena nissaggiyamevāti āha ‘ kappiyavasena gāhāpetvā ’ ti .

‘ Amhākaṃ rūpiyaṃ na vaṭṭati , pupphapūjanatthaṃ pupphaṃ vaṭṭatī ’ tiādinā paṭikkhipitvā kappiyena kammena gāhāpetvāti attho ’’ ti vuttaṃ .

Vajirabuddhiṭīkāyaṃ ( vajira . ṭī . pārājika 186) pana ‘‘ kappiyavasenāti amhākaṃ pupphaṃV1.48 ānethātiādinā .

‘ Pūjaṃ akāsī ’ ti vuttattā sayaṃ gahetuṃ na vaṭṭatīti vadantī ’’ ti ettakameva vuttaṃ .

Ayamettha bhesajjakaraṇavinicchayakathālaṅkāro .

19. Evaṃ bhesajjakaraṇavinicchayaṃ kathetvā idāni parittakaraṇavinicchayaṃ kathetumāha ‘‘ paritte panā ’’ tiādi .

Tattha yadi ‘‘ parittaṃ karothā ’’ ti vutte karonti , bhesajjakaraṇaṃ viya gihikammaṃ viya ca hotīti ‘‘ na kātabban ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Parittaṃ bhaṇathā ’’ ti vutte pana dhammajjhesanattā anajjhiṭṭhenapi bhaṇitabbo dhammo , pageva ajjhiṭṭhenāti ‘‘ kātabban ’’ ti vuttaṃ , cāletvā suttaṃ parimajjitvāti parittaṃ karontena kātabbavidhiṃ dasseti .

Cāletvā suttaṃ parimajjitvāti idaṃ vā ‘‘ parittāṇaṃ ettha pavesemī ’’ ti cittena evaṃ kate parittāṇā ettha pavesitā nāma hotīti vuttaṃ .

Vihārato … pe … dukkaṭan ti idaṃ aññātake gahaṭṭhe sandhāya vuttanti vadanti .

Pādesu udakaṃ ākiritvāti idaṃ tasmiṃ dese cārittavasena vuttaṃ .

Tattha hi pāḷiyā nisinnānaṃ bhikkhūnaṃ pādesu rogavūpasamanādiatthāya udakaṃ siñcitvā parittaṃ kātuṃ suttañca ṭhapetvā ‘‘ parittaṃ bhaṇathā ’’ ti vatvā gacchanti .

Evañhi kariyamāne yadi pādeM1.59 apanenti , manussā taṃ ‘‘ avamaṅgalan ’’ ti maññanti ‘‘ rogo na vūpasamessatī ’’ ti .

Tenāha ‘‘ na pādā apanetabbā ’’ ti .

Matasarīradassane viya kevale susānadassanepi idaṃ jātānaṃ sattānaṃ vayagamanaṭṭhānanti maraṇasaññā uppajjatīti āha ‘‘ sīvathikadassane … pe … maraṇassatiṃ paṭilabhissāmāti gantuṃ vaṭṭatī ’’ ti .

Lesakappaṃ akatvā samuppannasuddhacittena ‘‘ parivāratthāya āgacchantū ’’ ti vuttepi gantuṃ vaṭṭatīti vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī .1.185) vuttaṃ .

Etena asubhadassananti vacanamattena lesakappaṃ katvā evaṃ gate matassa ñātakā pasīdissanti , dānaṃ dassanti , mayaṃ lābhaṃ labhissāma , upaṭṭhākaṃ labhissāmāti asuddhacittena gantuṃ na vaṭṭatīti dasseti .

Kammaṭṭhānasīsena pana ‘‘ maraṇassatiṃ labhissāmā ’’ tiādinā suddhacittena pakkositepi apakkositepi gantuṃ vaṭṭatīti dīpeti .

Tālapaṇṇassa parittalekhanaṭṭhānattā parittasuttassa parittakaraṇasaññāṇattā tāni disvā amanussā parittasaññāya apakkamantīti āha ‘‘ tālapaṇṇaṃ pana parittasuttaṃ vā hatthe vā pāde vā bandhitabban ’’ ti .

Ettha ca ādito paṭṭhāya yāva ‘‘ āṭānāṭiyaparittaṃ ( dī . ni .3.275 ādayo ) vāV1.49 bhaṇitabban ’’ ti ettakoyeva vinayaṭṭhakathābhato pāḷimuttaparittakaraṇavinicchayo , na pana tato paraṃ vutto , tasmā ‘‘ idha panā ’’ tiādiko kathāmaggo samantapāsādikāyaṃ natthi , tīsu ṭīkāsupi taṃsaṃvaṇṇanānayo natthi , tathāpi so suttaṭṭhakathāyaṃ āgatovāti taṃ dassetuṃ ‘‘ idha pana āṭānāṭiyasuttassa parikammaṃ veditabban ’’ tiādimāha .

Tattha idhāti ‘‘ āṭānāṭiyaparittaṃ vā bhaṇitabban ’’ ti vacane .

Panāti visesatthe nipāto .

Dīghanikāye pāthikavagge āgatassa āṭānāṭiyaparittassa parikammaṃ evaṃ veditabbanti yojanā .

Yadi paṭhamameva na vattabbaṃ , atha kiṃ kātabbantiM1.60 āha ‘‘ mettasuttan ’’ tiādi .

Evañhi laddhāsevanaṃ hutvā atiojavantaṃ hoti .

Piṭṭhaṃ vā maṃsaṃ vāti vā -saddo aniyamattho , tena macchakhaṇḍapūvakhajjakādayo saṅgaṇhāti .

Otāraṃ labhantīti attanā piyāyitakhādanīyanibaddhavasanaṭṭhānalābhatāya avatāraṇaṃ labhanti .

Haritūpalittan ti allagomayalittaṃ .

Idañhi porāṇakacārittaṃ bhūmivisuddhakaraṇaṃ .

Parisuddhaṃ … pe … nisīditabban ti iminā parittakārakassa bhikkhuno mettākaruṇāvasena cittavisuddhipi icchitabbāti dasseti .

Evañhi sati upari vakkhamānaubhayato rakkhāsaṃvidhānena sameti .

Ṭīkāyaṃ ( dī . ni . ṭī .3.282) pana ‘‘ sarīrasuddhipi icchitabbāti dassetī ’’ ti vuttaṃ .

Tadetaṃ vicāretabbaṃ .

Na hi ‘‘ kāyasuddhimattena amanussānaṃ piyo hotī ’’ ti vuttaṃ , mettāvaseneva pana vuttaṃ .

Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ mettāya , bhikkhave , cetovimuttiyā … pe … ekādasānisaṃsā pāṭikaṅkhā .

Katame ekādasa ?

Sukhaṃ supati , sukhaṃ paṭibujjhati , na pāpakaṃ supinaṃ passati , manussānaṃ piyo hoti , amanussānaṃ piyo hotī ’’ tiādi ( a . ni .11.15; pari .331; mi . pa .4.4.6).

Parittakārako … pe … samparivāritenāti idaṃ parittakaraṇo bāhirato ārakkhāsaṃvidhānaṃ ,‘‘ metta … pe … vattabban ’’ ti abbhantarato ārakkhāsaṃvidhānaṃ , evaṃ ubhayato rakkhāsaṃvidhānaṃ hoti .

Evañhi amanussā parittakārakassa antarāyaṃ kātuṃ na visahanti .

Maṅgalakathā vattabbāti amanussānaṃ tosanatthāya paṇṇākāraṃ katvā mahāmaṅgalakathā kathetabbā .

Evaṃ upari vakkhamānena ‘‘ tuyhaṃ paṇṇākāratthāya mahāmaṅgalakathā vuttā ’’ ti vacanena sameti .

Ṭīkāyaṃ pana ‘‘ pubbupacāravasena vattabbā ’’ ti vuttaṃ .

Sabbasannipātoti tasmiṃ vihāre tasmiṃ gāmakkhette sabbesaṃ bhikkhūnaṃM1.61 sannipāto ghosetabbo ‘‘ cetiyaṅgaṇe sabbehi sannipatitabban ’’ ti .

AnāgantuṃnāmaV1.50 na labhatīti amanusso buddhāṇābhayena rājāṇābhayena anāgantuṃ na labhati catunnaṃ mahārājūnaṃ āṇāṭṭhāniyattā .

Gahitakāpadesena amanussova pucchito hotīti ‘‘ amanussagahitako ‘ tvaṃ ko nāmo ’ ti pucchitabbo ’’ ti vuttaṃ .

Mālāgandhādīsūti mālāgandhādipūjāsu .

Āsanapūjāyāti cetiye buddhāsanapūjāya .

Piṇḍapāteti bhikkhusaṅghassa piṇḍapātadāne .

Evaṃ vatthuppadesena cetanā vuttā , tasmā pattidānaṃ sambhavati .

Devatānan ti yakkhasenāpatīnaṃ .

Vuttañhi āṭānāṭiyasutte ( dī . ni .3.283,293)‘‘ imesaṃ yakkhānaṃ mahāyakkhānaṃ senāpatīnaṃ mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabban ’’ tiādi .

Āṭāti dabbimukhasakuṇā .

Te āṭā nadanti etthāti āṭānādaṃ , devanagaraṃ , āṭānāde kataṃ āṭānādiyaṃ , suttaṃ .

Ṭīkāyaṃ ( dī . ni . ṭī .3.282)‘‘ parittaṃ bhaṇitabban ti etthāpi ‘ mettacittaṃ purecārikaṃ katvā ’ ti ca ‘ maṅgalakathā vattabbā ’ ti ca ‘ vihārassa upavane ’ ti ca evamādi sabbaṃ gihīnaṃ parittakaraṇe vuttaṃ parikammaṃ kātabbamevā ’’ ti vuttaṃ , evaṃ sati aṭṭhakathāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .3.282)‘‘ etaṃ tāva gihīnaṃ parikamman ’’ ti vatvā ‘‘ sace pana bhikkhū ’’ tiādinā visesatthajotakena pana-saddena saha vuccamānaṃ ‘‘ idaṃ bhikkhūnaṃ parikamman ’’ ti vacanaṃ niratthakaṃ viya hoti .

Avisese hi sati bhedo kātabbo na siyā .

Bhikkhūnañca yathāvuttāva bāhirārakkhā dukkarā hoti , tasmā gihīnaṃ parittakaraṇe vuttaparikamme asampajjamānepi aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva kātuṃ vaṭṭatīti no mati .

Idaṃ pana idha āgataṃ āṭānāṭiyasuttaparikammaṃ sutvā ‘‘ idaṃ suttaṃ amanussānaṃ amanāpaṃ , sajjhāyantassa parittaṃ karontassaM1.62 amanussā antarāyaṃ kareyyun ’’ ti maññamānā porāṇā catūhi mahārājehi ārocitaṃ sabbaññubuddhena desitaṃ mūlabhūtaṃ dīghanikāye āgataṃ āṭānāṭiyasuttaṃ ( dī . ni .3.275 ādayo ) pahāya mūlasuttato gāthāchakkameva gahetvā avasesaṃ sabbaṃ suttaṃ ṭhapetvā aññagāthāyo pakkhipitvā ‘‘ āṭānāṭiyaparittan ’’ ti ṭhapesuṃ , tampi parittaṃ amūlabhūtattā ekenākārena dhāretuṃ asakkontā keci saṃkhittena dhārenti , keci vitthārena , keci ekaccā gāthāyo pakkhipanti , keci nikkhipanti , keci bhikkhū taṃmissakaparittampi maṅgalakaraṇakālādīsu vattumavisahantā taṃ ṭhapetvā aññasuttāniyeva bhaṇanti , sabbametaṃ ayuttaṃ viya dissati .

Kasmā ?

Cattāropi mahārājāno imaṃ āṭānāṭiyaṃ rakkhaṃ saṃvidahamānā buddhasāsane amanussānaṃ pasādāya , catassannaṃ parisānaṃ aviheṭhanāya eva saṃvidahiṃsuV1.51 , na aññena kāraṇena .

Vuttañhi tattha ‘‘ tattha santi uḷārā yakkhānivāsino , ye imasmiṃ bhagavato pāvacane appasannā , tesaṃ pasādāya uggaṇhātu bhante bhagavā āṭānāṭiyaṃ rakkhaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ guttiyā rakkhāya avihiṃsāya phāsuvihārāyā ’’ ti ( dī . ni .3.276).

Sammāsambuddhenapi imassa suttassa nigamane ‘‘ uggaṇhātha bhikkhave āṭānāṭiyaṃ rakkhaṃ , pariyāpuṇātha bhikkhave āṭānāṭiyaṃ rakkhaṃ , dhāretha bhikkhave āṭānāṭiyaṃ rakkhaṃ , atthasaṃhitā bhikkhave āṭānāṭiyā rakkhā bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ guttiyā rakkhāya avihiṃsāya phāsuvihārāyā ’’ ti ( dī . ni .3.295) bhikkhūnaṃ dhāraṇaṃ uyyojitaṃ ānisaṃsañca pakāsitaṃ .

Aṭṭhakathācariyehi ca ‘‘ buddhabhāsite ekakkharampi ekapadampi apanetabbaṃ nāma natthī ’’ ti vuttaṃM1.63 , tasmā catūhi mahārājehi saṃvidahitaṃ sammāsambuddhena āhaccabhāsitaṃ tisso saṅgītiyo āruḷhaṃ pakatiāṭānāṭiyasuttameva dhāretuṃ sajjhāyituñca yuttaṃ , na bhagavatā abhāsitaṃ tisso saṅgītiyo anāruḷhaṃ missakasuttanti .

Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .3.282) āgataṃ idaṃ āṭānāṭiyaparittaparikammaṃ pana pakatisajjhāyanavācanādiṃ sandhāya aṭṭhakathācariyehi na vuttaṃ , atha kho gahaṭṭhaṃ vā pabbajitaṃ vā amanussehi gahitakāle mocāpanatthāya lokiyehi mantaṃ viya bhaṇanaṃ sandhāya vuttaṃ .

Vuttañhi tattha ‘‘ amanussagahitako tvaṃ ko nāmosīti pucchitabbo ’’ tiādi ( dī . ni . aṭṭha .3.282).

Āṭānāṭiyā rakkhā ca nāma na sakalasuttaṃ , atha kho ‘‘ vipassissa ca namatthū ’’ ti padaṃ ādiṃ katvā catunnaṃ mahārājūnaṃ vasena catukkhattuṃ āgataṃ ‘‘ jinaṃ vandāma gotaman ’’ ti padaṃ pariyosānaṃ katvā vuttasuttekadesoyeva .

Kathaṃ viññāyatīti ce ?

‘‘ Atha kho vessavaṇo mahārājā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā imaṃ āṭānāṭiyaṃ rakkhaṃ abhāsī ’’ ti ārabhitvā yathāvuttasuttekadesassa avasāne ‘‘ ayaṃ kho mārisā āṭānāṭiyā rakkhā ’’ ti niyyātitattā .

Tasmā yathā nāma byagghādayo attano bhakkhaṃ vilumpantānaṃ balavaduṭṭhacittā bhavanti , evaṃ attanā gahitamanussaṃ mocāpentānaṃ amanussā paduṭṭhacittā honti .

Iti tathā mocāpetuṃ āraddhakāle bhikkhūnaṃ parissayavinodanatthaṃ imaṃ āṭānāṭiyaparittaparikammaṃ aṭṭhakathācariyehi vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Ayaṃ parittakaraṇavinicchayakathālaṅkāro .

20. Anāmaṭṭhapiṇḍapātoti ( vi . vi . ṭī .1.185)V1.52 ettha amasiyitthāti āmaṭṭho , na āmaṭṭho anāmaṭṭho .

Piṇḍaṃ piṇḍaṃ hutvā patatītiM1.64 piṇḍapāto .

Anāmaṭṭho ca so piṇḍapāto cāti tathā , aggahitaaggo , aparibhutto piṇḍapātoti attho .

Sacepi kahāpaṇagghanako hotīti iminā dāyakehi bahubyañjanena sampādetvā sakkaccaṃ dinnabhāvaṃ dīpeti .

Tena vuttaṃ ‘‘ saddhādeyyavinipātanaṃ natthī ’’ ti , evaṃ sakkaccaṃ saddhāya dinnaṃ mahagghabhojanampi mātāpitūnaṃ datvā saddhādeyyavinipātanaṃ nāma na hoti , pageva appagghabhojaneti adhippāyo .

Mātādipañcakaṃyeva vatvā bhesajjakaraṇe viya aparesampi dasannaṃ dātuṃ vaṭṭatīti avuttattā aññesaṃ ñātakānampi pesetvā dātuṃ na vaṭṭatīti siddhaṃ ,‘‘ vihāraṃ sampattassa pana yassa kassaci āgantukassa vā ’’ iccādivakkhamānattā vihāraṃ sampattānaṃ ñātakānampi āgantukasāmaññena dātuṃ vaṭṭatīti ca .

Thālaketi saṅghike kaṃsādimaye thālake .

Pattopi ettha saṅgayhati .

Na vaṭṭatīti iminā dukkaṭanti dasseti .

Dāmarikacorassāti rajjaṃ patthentassa pākaṭacorassa .

Adīyamānepi ‘‘ na dentī ’’ ti kujjhantīti sambandho .

Āmisassa dhammassa ca alābhena attano parassa ca antare sambhavantassa chiddassa vivarassa paṭisantharaṇaṃ pidahanaṃ paṭisanthāro .

So pana dhammāmisavasena duvidho .

Tattha āmisapaṭisanthāraṃ sandhāya ‘‘ kassa kātabbo , kassa na kātabbo ’’ ti vuttaṃ .

Āgantukassa vā … pe … kātabboyevāti vuttamatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘ āgantukaṃ tāvā ’’ tiādimāha .

Khīṇaparibbayan ti iminā agatibhāvaṃ karuṇāṭṭhānatañca dasseti .

Tena ca tabbidhurānaṃ samiddhānaṃ āgantukattepi dātuṃ na vaṭṭatīti siddhaṃ hoti .

‘‘ Apaccāsīsantenā ’’ ti vatvā paccāsīsanappakāraṃ dassetuṃ ‘‘ manussā nāmā ’’ tiādi vuttaṃ .

Ananuññātānaṃ pana apaccāsīsantenapi dātuṃ na vaṭṭati saddhādeyyavinipātattā , paccāsāyaM1.65 pana sati kuladūsanampi hoti .

Ubbāsetvāti samantato tiyojanaṃ vilumpante manusse palāpetvā .

Varapotthakacittattharaṇan ti anekappakāraṃ itthipurisādiuttamarūpavicittaṃ attharaṇaṃ .

Ayaṃ paṭisanthāravinicchayakathālaṅkāro .

Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre

Bhesajjādivinicchayakathālaṅkāro nāma

Tatiyo paricchedo .