Celapaṭikakathā
36. Celapaṭikakathāyaṃ celapaṭikan ti celasantharaṃ .
Kiṃ pana bhagavato sikkhāpadapaññāpane kāraṇanti ?
‘‘ Bodhirājakumāro kira ‘ sace ahaṃ puttaṃ lacchāmi , akkamissati me bhagavā celapaṭikan ’ ti iminā ajjhāsayena santhari , abhabbo cesa puttalābhāya , tasmā bhagavā na akkami .
Yadi akkameyya , pacchā puttaṃ alabhanto ‘ nāyaṃ sabbaññū ’ ti diṭṭhiṃ gaṇheyya , idaṃ tāva bhagavato anakkamane kāraṇaṃ .
Yasmā pana bhikkhūpi ye ajānantā akkameyyuṃ , te gihīnaṃ paribhūtā bhaveyyuṃ , tasmā bhikkhū paribhavato mocetuṃ sikkhāpadaṃ paññapesi , idaṃ sikkhāpadapaññāpane kāraṇan ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ ( cūḷava . aṭṭha .268) vuttaṃ .
Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.268) pana ‘‘ bhagavā tuṇhī ahosīti ‘ kissa nu kho atthāya rājakumārena ayaṃ mahāsakkāro kato ’ ti āvajjento puttapatthanāya katabhāvaṃ aññāsi .
So hi rājaputto aputtako , sutañcānena ahosi ‘ buddhānaṃ kira adhikāraṃ katvā manasā icchitaṃ labhantī ’ ti , so ‘ sacāhaṃ puttaṃ labhissāmi , sammāsambuddho imaṃ celapaṭikaṃ akkamissati .
No ce labhissāmi , na akkamissatī ’ ti patthanaṃ katvā santharāpesi .
Atha bhagavā ‘ nibbattissati nu kho etassa putto ’ ti āvajjetvā ‘ na nibbattissatī ’ ti addasa .
Pubbe kira so ekasmiṃ dīpe vasamāno bhariyāya samānacchando anekasakuṇapotake khādi .
‘ Sacassa mātugāmo puññavā bhaveyya , puttaṃ labheyya , ubhohi pana samānacchandehi hutvā pāpakammaṃ kataṃ
M2.352 , tenassa putto na nibbattissatīti aññāsi .Dusse pana akkante ‘ buddhānaṃ adhikāraṃ katvā patthitaṃ labhantīti loke anussavo , mayā ca mahāadhikāro
V2.259 kato , na ca puttaṃ labhāmi , tucchaṃ idaṃ vacanan ’ ti micchāgāhaṃ gaṇheyya .Titthiyāpi ‘ natthi samaṇānaṃ akattabbaṃ nāma , celapaṭikampi maddantā āhiṇḍantī ’ ti ujjhāyeyyuṃ , etarahi ca akkamantesu bahū bhikkhū paracittaviduno , te bhabbattaṃ jānitvā akkamissanti .
Abhabbataṃ jānitvā na akkamissanti .
Anāgate pana upanissayo mando bhavissati , anāgataṃ na jānissanti .
Tesu akkamantesu sace patthitaṃ samijjhissati , iccetaṃ kusalaṃ .
No ce ijjhissati ,‘ pubbe bhikkhusaṅghassa adhikāraṃ katvā icchiticchitaṃ labhanti , idāni na labhanti , teyeva maññe bhikkhū paṭipattipūrakā ahesuṃ , ime pana paṭipattiṃ pūretuṃ na sakkontī ’ ti manussā vippaṭisārino bhavissantīti imehi tīhi kāraṇehi bhagavā akkamituṃ anicchanto tuṇhī ahosi .
Pacchimaṃ janataṃ tathāgato anukampatīti idaṃ pana thero vuttesu kāraṇesu tatiyakāraṇaṃ sandhāyāhā ’’ ti vuttaṃ .
Pāḷiyaṃ ( cūḷava .268)‘‘ yāciyamānena celapaṭikaṃ akkamitun ’’ ti vacanato yāciyamānena eva akkamitabbaṃ , no ayāciyamānenāti siddhaṃ , tatthapi ‘‘ maṅgalatthāyā ’’ ti ( cūḷava .268) vacanato maṅgalatthāya yāciyamānena akkamitabbaṃ , na sirisobhaggādiatthāya yāciyamānenāti ca , tatthapi ‘‘ gihīnan ’’ ti ( cūḷava .268) vacanato gihīnaṃ eva celasantharaṃ akkamitabbaṃ , na pabbajitānanti ca .
Aṭṭhakathāyaṃ ( cūḷava . aṭṭha .268)‘‘ yā kāci itthī apagatagabbhā vā hotu , garugabbhā vā ’’ ti aniyamavācakena vā -saddena vacanato na kevalaṃ imā dveyeva gahetabbā , atha kho ‘‘ patiṭṭhitagabbhā vā vijātiputtā vā ’’ tiādinā yā kāci
M2.353 maṅgalikāyo itthiyopi purisāpi gahetabbā .‘‘ Evarūpesu ṭhānesū ’’ ti vuttattā na kevalaṃ yathāvuttaṭṭhānesuyeva , atha kho taṃsadisesu yesu kesuci maṅgalaṭṭhānesu yesaṃ kesañci gihīnaṃ maṅgalatthāya yāciyamānānaṃ celasantharaṃ akkamituṃ vaṭṭatīti sijjhati , vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .
Pāḷiyaṃ ( cūḷava .268)‘‘ anujānāmi , bhikkhave , dhotapādakaṃ akkamitun ’’ ti sāmaññavasena vacanato , aṭṭhakathāyañca ( cūḷava . aṭṭha .268)‘‘ taṃ akkamituṃ vaṭṭatī ’’ ti avisesena vuttattā dhotapādakaṃ ayāciyamānenapi bhikkhunā akkamitabbanti siddhaṃ ,‘‘ dhotehi pādehi akkamanatthāyā ’’ ti pana vuttattā adhotehi akkamituṃ na vaṭṭatīti ca , vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .