21. Pavāraṇāvinicchayakathā
116. Evaṃ
V1.168 paṭiggahaṇavinicchayaṃ kathetvā idāni pavāraṇāvinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘ paṭikkhepapavāraṇā ’’ tiādimāha .Tattha paṭikkhipanaṃ paṭikkhepo , asampaṭicchananti attho .
Pavāriyate pavāraṇā , paṭisedhanantyattho .
Paṭikkhepasaṅkhātā pavāraṇā paṭikkhepapavāraṇā .
Atha vā paṭikkhepavasena pavāraṇā paṭikkhepapavāraṇā .
Pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhuñjantassa aññasmiṃ bhojane abhihaṭe paṭikkhepasaṅkhātā pavāraṇāti sambandho .
117. Yaṃ asnātīti yaṃ bhuñjati .
Ambilapāyāsādīsūti ādi -saddena khīrapāyāsādiṃ saṅgaṇhāti .
Tattha ambilapāyāsa ggahaṇena
M1.222 takkādiambilasaṃyuttā ghanayāgu vuttā .Khīrapāyāsa ggahaṇena khīrasaṃyuttā yāgu saṅgayhati .
Pavāraṇaṃ janetīti anatirittabhojanāpattinibandhanaṃ paṭikkhepaṃ sādheti .
Katopi paṭikkhepo anatirittabhojanāpattinibandhano na hoti , akataṭṭhāneyeva tiṭṭhatīti āha ‘‘ pavāraṇaṃ na janetī ’’ ti .
‘‘ Yāgu-saddassa pavāraṇajanakayāguyāpi sādhāraṇattā ‘ yāguṃ gaṇhathā ’ ti vuttepi pavāraṇā hotīti pavāraṇaṃ janetiyevāti vuttan ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Taṃ parato tattheva ‘‘ bhattamissakaṃ yāguṃ āharitvā ’’ ti ettha vuttakāraṇena na sameti .
Vuttañhi tattha – heṭṭhā ayāguke nimantane udakakañjikakhīrādīhi saddhiṃ madditaṃ bhattameva sandhāya ‘‘ yāguṃ gaṇhathā ’’ ti vuttattā pavāraṇā hoti .
‘‘ Bhattamissakaṃ yāguṃ āharitvā ’’ ti ettha pana visuṃ yāguyā vijjamānattā pavāraṇā na hotīti .
Tasmā tattha vuttanayeneva khīrādīhi saddhiṃ madditaṃ bhattameva sandhāya ‘‘ yāguṃ gaṇhathā ’’ ti vuttattā yāguyāva tattha abhāvato pavāraṇā hotīti evamettha kāraṇaṃ vattabbaṃ .
Evañhi sati parato ‘‘ yenāpucchito , tassa atthitāyā ’’ ti aṭṭhakathāya vuttakāraṇenapi saṃsandati , aññathā gaṇṭhipadesuyeva pubbāparavirodho āpajjati , aṭṭhakathāya ca na sametīti .
Sace … pe … paññāyatīti iminā vuttappamāṇassa macchamaṃsakhaṇḍassa nahāruno vā sabbhāvamattaṃ dasseti .
Tāhīti puthukāhi .
Sālivīhiyavehi katasattūti yebhuyyanayena vuttaṃ , satta dhaññāni pana bhajjitvā katopi sattuyeva .
Tenevāha ‘‘ kaṅguvaraka … pe … sattusaṅgahameva gacchatī ’’ ti .
Sattumodakoti sattuyo piṇḍetvā
V1.169 kato apakko sattuguḷoM1.223 .Vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī . pācittiya 2.238-239) pana ‘‘ sattumodakoti sattuṃ temetvā kato apakko , sattuṃ pana pisitvā piṭṭhaṃ katvā temetvā pūvaṃ katvā pacanti , taṃ na pavāretī ’’ ti vuttaṃ .
Pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataravasena vippakatabhojanabhāvassa upacchinnattā ‘‘ mukhe sāsapamattampi … pe … na pavāretī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Akappiyamaṃsaṃ paṭikkhipati , na pavāretī ’’ ti vacanato sace saṅghikaṃ lābhaṃ attano apāpuṇantaṃ jānitvā vā ajānitvā vā paṭikkhipati , na pavāreti paṭikkhipitabbasseva paṭikkhittattā , alajjisantakaṃ paṭikkhipantopi na pavāreti .
Avatthutāyāti anatirittāpattisādhikāya pavāraṇāya avatthubhāvato .
Etena paṭikkhipitabbasseva paṭikkhittabhāvaṃ dīpeti .
Yañhi paṭikkhipitabbaṃ hoti , tassa paṭikkhepo āpattiyā aṅgaṃ na hotīti taṃ pavāraṇāya avatthūti vuccati .
118. Āsannataraṃ aṅgan ti hatthapāsato bahi ṭhatvā onamitvā dentassa sīsaṃ āsannataraṃ hoti , tassa orimantena paricchinditabbaṃ .
Upanāmetīti iminā kāyābhihāraṃ dasseti .
Apanāmetvāti abhimukhaṃ haritvā .
Idaṃ bhattaṃ gaṇhāti vadatīti kiñci apanāmetvā vadati .
Kevalaṃ vācābhihārassa anadhippetattā gaṇhathāti gahetuṃ āraddhaṃ .
Hatthapāsato bahi ṭhitassa satipi dātukāmatābhihāre paṭikkhipantassa dūrabhāveneva pavāraṇāya abhāvato therassapi dūrabhāvamattaṃ gahetvā pavāraṇāya abhāvaṃ dassento ‘‘ therassa dūrabhāvato ’’ tiādimāha , na pana therassa abhihārasambhavato .
Sacepi gahetvā gato hatthapāse ṭhito
M1.224 hoti , kiñci pana avatvā ādhāraṭṭhāne ṭhitattā abhihāro nāma na hotīti ‘‘ dūtassa ca anabhiharaṇato ’’ ti vuttaṃ .‘‘ Gahetvā āgatena ‘ bhattaṃ gaṇhathā ’ ti vutte abhihāro nāma hotīti ‘ sace pana gahetvā āgato bhikkhu … pe … pavāraṇā hotī ’ ti vuttan ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Keci pana ‘‘ pattaṃ kiñcipi upanāmetvā ‘ imaṃ bhattaṃ gaṇhathā ’ ti vuttanti gahetabban ’’ ti vadanti , taṃ yuttaṃ viya dissati vācābhihārassa idha anadhippetattā .
Parivesanāyāti bhattagge .
Abhihaṭāva hotīti parivesakeneva abhihaṭā hoti .
Tato
V1.170 dātukāmatāya gaṇhantaṃ paṭikkhipantassa pavāraṇā hotīti ettha aggaṇhantampi paṭikkhipato pavāraṇā hotiyeva .Kasmā ?
Dātukāmatāya abhihaṭattā ,‘‘ tasmā sā abhihaṭāva hotī ’’ ti hi vuttaṃ .
Teneva tīsupi gaṇṭhipadesu ‘‘ dātukāmābhihāre sati kevalaṃ ‘ dassāmī ’ ti gahaṇameva abhihāro na hoti ,‘ dassāmī ’ ti gaṇhantepi agaṇhantepi dātukāmatābhihārova abhihāro hoti , tasmā gahaṇasamaye vā aggahaṇasamaye vā taṃ paṭikkhipato pavāraṇā hotī ’’ ti vuttaṃ .
Idāni tassa asati dātukāmatābhihāre gahaṇasamayepi paṭikkhipato pavāraṇā na hotīti dassetuṃ ‘‘ sace panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Kaṭacchunā anukkhittampi pubbe eva abhihaṭattā pavāraṇā hotīti ‘‘ abhihaṭāva hotī ’’ ti vuttaṃ .
Uddhaṭamatteti bhājanato viyojitamatte .
Dvinnaṃ samabhārepīti parivesakassa ca aññassa ca bhattapacchibhāraggahaṇe sambhūtepīti attho .
119. Rasaṃ gaṇhathāti ettha kevalaṃ maṃsarasassa apavāraṇājanakassa nāmena vuttattā paṭikkhipato pavāraṇā na
M1.225 hoti .Maccharasan tiādīsu maccho ca rasañcāti atthasambhavato , vatthunopi tādisattā pavāraṇā hoti .
‘‘ Idaṃ gaṇhathā ’’ tipi avatvā tuṇhībhūtena abhihaṭaṃ paṭikkhipatopi hoti eva .
Karambakoti missakādhivacanametaṃ .
Yañhi bahūhi missetvā karonti , so ‘‘ karambako ’’ ti vuccati , so sacepi maṃsena missetvā kato hoti ,‘‘ karambakaṃ gaṇhathā ’’ ti apavāraṇārahassa nāmena vuttattā paṭikkhipato pavāraṇā na hoti .
‘‘ Maṃsakarambakaṃ gaṇhathā ’’ ti vutte pana ‘‘ maṃsamissakaṃ gaṇhathā ’’ ti vuttaṃ hoti , tasmā pavāraṇāva hoti .
120.‘‘ Uddissakatan ’’ ti maññamānoti ettha ‘‘ vatthuno kappiyattā akappiyasaññāya paṭikkhepatopi acittakattā imassa sikkhāpadassa pavāraṇā hotī ’’ ti vadanti .
‘‘ Heṭṭhā ayāguke nimantane udakakañjikakhīrādīhi saddhiṃ madditaṃ bhattameva sandhāya ‘ yāguṃ gaṇhathā ’ ti vuttattā pavāraṇā hoti ,‘ bhattamissakaṃ yāguṃ āharitvā ’ ti ettha pana visuṃ yāguyā vijjamānattā pavāraṇā na hotī ’’ ti vadanti .
Ayamettha adhippāyoti ‘‘ yenāpucchito ’’ tiādinā vuttamevatthaṃ sandhāya vadati .
Kāraṇaṃ panettha duddasan ti ettha eke tāva vadanti ‘‘ yasmā yāgumissakaṃ nāma bhattameva na hoti , khīrādikampi hotiyeva , tasmā karambake viya pavāraṇāya na bhavitabbaṃ , evañca sati ‘ yāgu bahutarā vā hoti samasamā vā
V1.171 , na pavāreti , yāgu mandā , bhattaṃ bahutaraṃ , pavāretī ’ ti ettha kāraṇaṃ duddasan ’’ ti .Keci pana vadanti ‘‘ yāgumissakaṃ nāma bhattaṃ , tasmā taṃ paṭikkhipato pavāraṇāya eva bhavitabbaṃ , evañca sati ‘ idha pavāraṇā hoti , na hotī ’ ti ettha kāraṇaṃ duddasan ’’ ti .
Yathā
M1.226 cettha kāraṇaṃ duddasaṃ , evaṃ parato ‘‘ missakaṃ gaṇhathā ’’ ti etthāpi kāraṇaṃ duddasamevāti veditabbaṃ .Na hi pavāraṇappahonakassa appabahubhāvo pavāraṇāya bhāvābhāvanimittaṃ , kiñcarahi pavāraṇājanakassa nāma gahaṇamevettha pamāṇaṃ , tasmā ‘‘ idañca karambakena na samānetabban ’’ tiādinā yampi kāraṇaṃ vuttaṃ , tampi pubbe vuttena saṃsandiyamānaṃ na sameti .
Yadi hi missakanti bhattamissakeyeva ruḷhaṃ siyā , evaṃ sati yathā ‘‘ bhattamissakaṃ gaṇhathā ’’ ti vutte bhattaṃ bahutaraṃ vā samaṃ vā appataraṃ vā hoti , pavāretiyeva , evaṃ ‘‘ missakaṃ gaṇhathā ’’ ti vuttepi appatarepi bhatte pavāraṇāya bhavitabbaṃ ‘‘ missakan ’’ ti bhattamissakeyeva ruḷhattā .
Tathā hi ‘‘ missakanti bhattamissakeyeva ruḷhavohārattā idaṃ pana bhattamissakamevāti vuttan ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Atha missakanti bhattamissake ruḷhaṃ na hoti , missakabhattaṃ pana sandhāya ‘‘ missakaṃ gaṇhathā ’’ ti vuttanti .
Evampi yathā ayāguke nimantane khīrādīhi sammadditaṃ bhattameva sandhāya ‘‘ yāguṃ gaṇhathā ’’ ti vutte pavāraṇā hoti , evamidhāpi missakabhattameva sandhāya ‘‘ missakaṃ gaṇhathā ’’ ti vutte bhattaṃ appaṃ vā hotu , bahu vā , pavāraṇā eva siyā , tasmā missakanti bhattamissake ruḷhaṃ vā hotu , missakaṃ sandhāya bhāsitaṃ vā , ubhayathāpi pubbenāparaṃ na sametīti kimettha kāraṇacintāya .
Īdisesu pana ṭhānesu aṭṭhakathāpamāṇeneva gantabbanti ayaṃ amhākaṃ khanti .
Vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī . pācittiya 2.238-239) pana ‘‘ uddissakatanti maññamānoti ettha vatthuno kappiyattā ‘ pavāritova hotī ’ ti vuttaṃ .
Tañce uddissakatameva hoti , paṭikkhepo natthi .
Ayametthādhippāyoti ‘ yenāpucchito ’ tiādinā vuttamevatthaṃ sandhāya vadati .
Kāraṇaṃ panettha duddasan ti bhattassa bahutarabhāve
M1.227 pavāraṇāya sambhavakāraṇaṃ duddasaṃ , aññathā karambakepi macchādibahubhāve pavāraṇā bhaveyyāti adhippāyo .Yathā cettha kāraṇaṃ duddasaṃ , evaṃ parato ‘ missakaṃ gaṇhathā ’ ti etthāpi kāraṇaṃ duddasamevāti daṭṭhabbaṃ .
Yañca ‘ idaṃ pana bhattamissakamevā ’ tiādi
V1.172 kāraṇaṃ vuttaṃ , tampi ‘ appataraṃ na pavāretī ’ ti vacanena na sametī ’’ ti ettakameva vuttaṃ .‘‘ Visuṃ katvā detīti bhattassa upari ṭhitaṃ rasādiṃ visuṃ gahetvā detī ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Kehici pana ‘‘ yathā bhattasitthaṃ na patati , tathā gāḷhaṃ hatthena pīḷetvā parissāvetvā detī ’’ ti vuttaṃ .
Tatthāpi kāraṇaṃ na dissati .
Yathā hi bhattamissakaṃ yāguṃ āharitvā ‘‘ yāguṃ gaṇhathā ’’ ti vatvā yāgumissakaṃ bhattampi dentaṃ paṭikkhipato pavāraṇā na hoti , evamidhāpi bahukhīrarasādīsu bhattesu ‘‘ khīraṃ gaṇhathā ’’ tiādīni vatvā dinnāni khīrādīni vā detu khīrādimissakaṃ bhattaṃ vā , ubhayathāpi pavāraṇāya na bhavitabbaṃ , tasmā ‘‘ visuṃ katvā detī ’’ ti tenākārena dentaṃ sandhāya vuttaṃ , na pana bhattamissakaṃ katvā dīyamānaṃ paṭikkhipato pavāraṇā hotīti dassanatthanti gahetabbaṃ .
Yadi pana bhattamissakaṃ katvā dīyamāne pavāraṇā hotīti adhippāyena aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ visuṃ katvā detī ’’ ti vuttaṃ , evaṃ sati aṭṭhakathāyevettha pamāṇanti gahetabbaṃ , na pana kāraṇantaraṃ gavesitabbaṃ .
Vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī . pācittiya 2.238-239) pana ‘‘ visuṃ katvā detīti ‘ rasaṃ gaṇhathā ’ tiādinā vācāya visuṃ katvā detīti attho gahetabbo , na pana kāyena rasādiṃ viyojetvāti tathā aviyojitepi paṭikkhipato pavāraṇāya asambhavato apavāraṇāpahonakassa nāmena vuttattā bhattamissakayāguṃ āharitvā ‘ yāguṃ
M1.228 gaṇhathā ’ ti vuttaṭṭhānādīsu viya , aññathā ettha yathā pubbāparaṃ na virujjhati , tathā adhippāyo gahetabbo ’’ ti vuttaṃ .Nāvā vā setu vātiādimhi nāvādiabhiruhanādikkhaṇe kiñci ṭhatvāpi abhiruhanādikātabbattepi gamanatapparatāya ṭhānaṃ nāma na hoti , janasammaddena pana anokāsādibhāvena ṭhātuṃ na vaṭṭati .
Acāletvāti vuttaṭṭhānato aññasmiṃ pīṭhappadese vā uddhaṃ vā apelletvā , tasmiṃ eva pana ṭhāne parivattetuṃ labhati .
Tenāha ‘‘ yena passenā ’’ tiādi .
Sace ukkuṭikaṃ nisinno pāde amuñcitvāpi bhūmiyaṃ nisīdati , iriyāpathaṃ vikopento nāma hotīti ukkuṭikāsanaṃ avikopetvā sukhena nisīdituṃ ‘‘ tassa pana heṭṭhā … pe … nisīdanakaṃ dātabban ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Āsanaṃ acāletvāti pīṭhe phuṭṭhokāsato ānisadamaṃsaṃ
V1.173 amocetvā anuṭṭhahitvāti vuttaṃ hoti .Adinnādāne viya ṭhānācāvanaṃ na gahetabban ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
121. Akappiyakatan ti ettha akappiyakatasseva anatirittabhāvato kappiyaṃ akārāpetvā tasmiṃ patte pakkhittaṃ mūlaphalādiyeva atirittaṃ na hoti , akappiyabhojanaṃ vā kuladūsanādinā uppannaṃ .
Sesaṃ pana pattapariyāpannaṃ atirittameva hoti , paribhuñjituṃ vaṭṭati , taṃ pana mūlaphalādiṃ paribhuñjitukāmena tato nīharitvā kappiyaṃ kārāpetvā aññasmiṃ bhājane ṭhapetvā atirittaṃ kārāpetvā paribhuñjitabbaṃ .
122. So puna kātuṃ na labhatīti tasmiṃyeva bhājane kariyamānaṃ paṭhamaṃ katena saddhiṃ kataṃ hotīti puna soyeva kātuṃ na labhati , añño labhati .
Aññasmiṃ pana bhājane tena vā aññena vā kātuṃ vaṭṭati .
Tenāha
M1.229 ‘‘ yena akataṃ , tena kātabbaṃ , yañca akataṃ , taṃ kātabban ’’ ti .Tenāpīti ettha pi -saddo na kevalaṃ aññenevāti imamatthaṃ dīpeti .
Evaṃ katan ti aññasmiṃ bhājane kataṃ .
Pesetvāti anupasampannassa hatthe pesetvā .
Imassa vinayakammabhāvato ‘‘ anupasampannassa hatthe ṭhitaṃ na kātabban ’’ ti vuttaṃ .
Sace pana āmisasaṃsaṭṭhānīti ettha sace mukhagatenāpi anatirittena āmisena saṃsaṭṭhāni honti , pācittiyamevāti veditabbaṃ , tasmā pavāritena bhojanaṃ atirittaṃ kārāpetvā bhuñjantenapi yathā akatena missaṃ na hoti , evaṃ mukhañca hatthañca suddhaṃ katvā bhuñjitabbaṃ .
Kiñcāpi apavāritassa purebhattaṃ yāmakālikādīni āhāratthāya paribhuñjatopi anāpatti , pavāritassa pana pavāraṇamūlakaṃ dukkaṭaṃ hotiyevāti ‘‘ yāmakālikaṃ … pe … ajjhohāre ajjhohāre āpatti dukkaṭassā ’’ ti pāḷiyaṃ ( pāci .240) vuttaṃ .
Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre
Paṭikkhepapavāraṇāvinicchayakathālaṅkāro nāma
Ekavīsatimo paricchedo .