14. Pathavīkhaṇanavinicchayakathā
72. Evaṃ dānavissāsaggāhalābhapariṇāmanavinicchayaṃ kathetvā idāni pathavīvinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘ pathavī ’’ tyādimāha .
Tattha pattharatīti pathavī , pa-pubba thara santharaṇeti dhātu , ra-kārassa va-kāro , sasambhārapathavī .
Tappabhedamāha ‘‘ dve pathavī , jātā ca pathavī ajātā ca pathavī ’’ ti .
Tāsaṃ
M1.163 visesaṃ dassetuṃ ‘‘ tattha jātā nāma pathavī ’’ tyādimāha .Tattha suddhapaṃsukā … pe … yebhuyyenamattikāpathavī jātā nāma pathavī hoti .
Na kevalaṃ sāyeva , adaḍḍhā pathavīpi ‘‘ jātā pathavī ’’ ti vuccati .
Na kevalaṃ imā dveyeva , yopi paṃsupuñjo vā … pe … cātumāsaṃ ovaṭṭho , sopi ‘‘ jātā pathavī ’’ ti vuccatīti yojanā .
Itaratrapi eseva nayo .
Tattha suddhā paṃsukāyeva ettha pathaviyā atthi , na pāsāṇādayoti suddhapaṃsukā .
Tathā suddhamattikā .
Appā pāsāṇā etthāti appapāsāṇā .
Itaresupi eseva nayo .
Yebhuyyena paṃsukā etthāti yebhuyyenapaṃsukā , aluttasamāsoyaṃ , tathā yebhuyyenamattikā .
Tattha muṭṭhippamāṇato upari pāsāṇā .
Muṭṭhippamāṇā sakkharā .
Kathalāti kapālakhaṇḍādi .
Marumpāti kaṭasakkharā .
Vālukā vālukāyeva .
Yebhuyyenapaṃsukāti ettha tīsu koṭṭhāsesu dve koṭṭhāsā paṃsu , eko pāsāṇādīsu aññatarakoṭṭhāso .
Adaḍḍhāpīti uddhanapattapacanakumbhakārātapādivasena tathā tathā adaḍḍhā , sā pana visuṃ natthi , suddhapaṃsuādīsu aññatarāvāti veditabbā .
Yebhuyyenasakkharāti bahutarasakkharā .
Hatthikucchiyaṃ kira ekaṃ pacchipūraṃ āharāpetvā doṇiyaṃ dhovitvā pathaviyā yebhuyyenasakkharabhāvaṃ
V1.125 ñatvā sayaṃ bhikkhū pokkharaṇiṃ khaṇiṃsūti .Yāni pana majjhe ‘‘ appapaṃsuappamattikā ’’ ti dve padāni , tāni yebhuyyenapāsāṇādipañcakameva pavisanti .
Tesaññeva hi dvinnaṃ pabhedavacanametaṃ , yadidaṃ suddhapāsāṇādiādi .
Ettha ca kiñcāpi yebhuyyenapaṃsuṃ appapaṃsuñca pathaviṃ vatvā upaḍḍhapaṃsukāpathavī na vuttā , tathāpi paṇṇattivajjasikkhāpadesu sāvasesapaññattiyāpi sambhavato upaḍḍhapaṃsukāyapi pathaviyā
M1.164 pācittiyamevāti gahetabbaṃ .Keci pana ‘‘ sabbacchannādīsu upaḍḍhacchanne dukkaṭassa vuttattā idhāpi dukkaṭaṃ yujjatī ’’ ti vadanti , taṃ na yuttaṃ pācittiyavatthukañca anāpattivatthukañca duvidhaṃ pathaviṃ ṭhapetvā aññissā dukkaṭavatthukāya tatiyāya pathaviyā abhāvato .
Dveyeva hi pathaviyo vuttā ‘‘ jātā ca pathavī ajātā ca pathavī ’’ ti , tasmā dvīsu aññatarāya pathaviyā bhavitabbaṃ .
Vinayavinicchaye ca sampatte garukalahukesu garukeyeva ṭhātabbattā na sakkā ettha anāpattiyā bhavituṃ .
Sabbacchannādīsu pana upaḍḍhe dukkaṭaṃ yuttaṃ tattha tādisassa dukkaṭavatthuno sambhavato .
Vimativinodaniyampi ( vi . vi . ṭī . pācittiya 2.86)‘‘ appapaṃsumattikāya pathaviyā anāpattivatthubhāvena vuttattā upaḍḍhapaṃsumattikāyapi pācittiyamevāti gahetabbaṃ .
Na hetaṃ dukkaṭavatthūti sakkā vattuṃ jātājātavinimuttāya tatiyāya pathaviyā abhāvato ’’ ti vuttaṃ .
Khaṇantassa khaṇāpentassa vāti antamaso pādaṅguṭṭhakenapi sammajjanisalākāyapi sayaṃ vā khaṇantassa aññena vā khaṇāpentassa .
‘‘ Pokkharaṇiṃ khaṇā ’’ ti vadati , vaṭṭatīti ‘‘ imasmiṃ okāse ’’ ti aniyametvā vuttattā vaṭṭati .
‘‘ Imaṃ valliṃ khaṇā ’’ ti vuttepi pathavikhaṇanaṃ sandhāya pavattavohārattā imināva sikkhāpadena pācittiyaṃ , na bhūtagāmasikkhāpadena , ubhayampi sandhāya vutte pana dvepi pācittiyāni honti .
73. Kuṭehīti ghaṭehi .
Tanukakaddamoti udakamissakakaddamo , so ca udakagatikattā vaṭṭati .
Udakapappaṭakoti udake antobhūmiyaṃ paviṭṭhe tassa uparibhāgaṃ chādetvā tanukapaṃsu vā mattikā vā paṭalaṃ hutvā palavamānā uṭṭhāti , tasmiṃ udake sukkhepi taṃ paṭalaṃ vātena calamānaṃ tiṭṭhati , taṃ udakapappaṭako nāma .
Omakacātumāsan ti
M1.165 ūnacātumāsaṃ .Ovaṭṭhan ti devena ovaṭṭhaṃ .
Akatapabbhāreti avalañjanaṭṭhānadassanatthaṃ vuttaṃ .
Tādise hi vammikassa sabbhāvoti .
Mūsikukkuraṃ nāma mūsikāhi khaṇitvā bahi katapaṃsurāsi .
Eseva
V1.126 nayoti omakacātumāsaṃ ovaṭṭhoyeva vaṭṭatīti attho .Ekadivasampi na vaṭṭatīti ovaṭṭhacātumāsato ekadivasātikkantopi vikopetuṃ na vaṭṭati .
Heṭṭhabhūmisambandhepi ca gokaṇṭake bhūmito chinditvā chinditvā uggatattā accuggataṃ matthakato chindituṃ gahetuñca vaṭṭatīti vadanti .
Sakaṭṭhāne atiṭṭhamānaṃ katvā pādehi madditvā āloḷitakaddamampi gahetuṃ vaṭṭati .
Acchadanan tiādinā vuttattā ujukaṃ ākāsato patitavassodakena ovaṭṭhameva jātapathavī hoti , na chadanādīsu patitvā tato pavattaudakena tintanti veditabbaṃ .
Tatoti purāṇasenāsanato .
Iṭṭhakaṃ gaṇhāmītiādi suddhacittaṃ sandhāya vuttaṃ .
‘‘ Udakenāti ujukaṃ ākāsatoyeva patitaudakena .
Sace pana aññattha paharitvā patitena udakena temitaṃ hoti , vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Maṇḍapatthambhan ti sākhāmaṇḍapatthambhaṃ .
74. Uccāletvāti ukkhipitvā .
Tena apadesenāti tena lesena .
Avisayattā anāpattīti ettha sacepi nibbāpetuṃ sakkā hoti , paṭhamaṃ suddhacittena dinnattā dahatūti sallakkhetvāpi tiṭṭhati , anāpatti .
Mahāmattikan ti bhittilepanaṃ .
Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre
Pathavīkhaṇanavinicchayakathālaṅkāro nāma
Cuddasamo paricchedo .