4. Viññattivinicchayakathā
21. Evaṃ
V1.53 bhesajjādivinicchayaṃ kathetvā idāni viññattivinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘ viññattīti yācanā ’’ tiādimāha .Tattha viññāpanā viññatti ,‘‘ iminā no attho ’’ ti viññāpanā , yācanāti vuttaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ viññattīti yācanā ’’ ti .
Tatra viññattiyaṃ ayaṃ mayā vakkhamāno vinicchayo veditabboti yojanā .
Mūlacchejjāyāti ( vi . vi . ṭī .1.342) parasantakabhāvato mocetvā attano eva santakakaraṇavasena .
Evaṃ yācato aññātakaviññattidukkaṭañceva dāsapaṭiggahadukkaṭañca hoti ‘‘ dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato ( dī . ni .1.10,194) hotī ’’ ti vacanaṃ nissāya aṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittattā .
Ñātakapavāritaṭṭhānato pana dāsaṃ mūlacchejjāya yācantassa sādiyanavaseneva dukkaṭaṃ .
Sakakamman ti pāṇavadhakammaṃ .
Idañca pāṇātipātadosaparihārāya vuttaṃ , na viññattiparihārāya .
Aniyametvāpi na yācitabbāti sāmīcidassanatthaṃ vuttaṃ , suddhacittena pana hatthakammaṃ yācantassa āpatti nāma natthi .
Yadicchakaṃ kārāpetuṃ vaṭṭatīti ‘‘ hatthakammaṃ yācāmi , dethā ’’ tiādinā ayācitvāpi
M1.66 vaṭṭati , sakiccapasutampi evaṃ kārāpentassa viññatti natthi eva , sāmīcidassanatthaṃ pana vibhajitvā vuttaṃ .Sabbakappiyabhāvadīpanatthan ti sabbaso kappiyabhāvadassanatthaṃ .
Mūlaṃ dethāti vattuṃ vaṭṭatīti ‘‘ mūlaṃ dassāmā ’’ ti paṭhamaṃ vuttattā viññatti vā ‘‘ mūlan ’’ ti vacanassa kappiyākappiyavatthusāmaññavacanattā akappiyavacanaṃ vā niṭṭhitabhatikiccānaṃ dāpanato akappiyavatthusādiyanaṃ vā na hotīti katvā vuttaṃ .
Mūlacchejjāya vāti idaṃ idha thambhādīnaṃ dāsidāsādibhāvābhāvato vuttaṃ .
Anajjhāvutthakan ti apariggahitaṃ , assāmikanti attho .
22. Na kevalañca … pe … cīvarādīni kārāpetukāmenātiādīsu cīvaraṃ kārāpetukāmassa aññātakaappavāritatantavāyehi hatthakammayācanavasena vāyāpane viññattipaccayā dukkaṭābhāvepi cīvaravāyāpanasikkhāpadena yathārahaṃ pācittiyadukkaṭāni hontīti veditabbaṃ .
Akappiyakahāpaṇādi na dātabban ti kappiyamukhena laddhampi tattha kammakaraṇatthāya imassa kahāpaṇaṃ dehīti vatvā ‘‘ dātuṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .
Pubbe katakammassa dāpane kiñcāpi doso na dissati , tathāpi asāruppamevāti vadanti .
Katakammatthāyapi kappiyavohārena
V1.54 pariyāyato bhatiṃ dāpentassa natthi doso , sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .1.342) pana ‘‘ akappiyakahāpaṇādi na dātabban ti kiñcāpi akappiyakahāpaṇādiṃ asādiyantena kappiyavohārato dātuṃ vaṭṭati , tathāpi sāruppaṃ na hoti , manussā ca etassa santakaṃ kiñci atthīti viheṭhetabbaṃ maññantīti akappiyakahāpaṇādidānaṃ paṭikkhittan ’’ ti vuttaṃ .Tatheva pācetvāti hatthakammavaseneva pācetvā .
‘‘ Kiṃ bhante ’’ ti ettakepi pucchite yadatthāya paviṭṭho , taṃ kathetuṃ labhati pucchitapañhattā .
23. Vattan ti
M1.67 cārittaṃ , āpatti pana na hotīti adhippāyo .Kappiyaṃ kārāpetvā paṭiggahetabbānīti sākhāya makkhikabījanena paṇṇādichede bījagāmakopanassa ceva tattha laggarajādiappaṭiggahitakassa ca parihāratthāya vuttaṃ , tadubhayāsaṅkāya asati tathā akaraṇe doso natthi .
Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .1.342) pana ‘‘ kappiyaṃ kārāpetvā paṭiggahetabbānīti sākhāya laggarajasmiṃ patte patitepi sākhaṃ chinditvā khāditukāmatāyapi sati sukhaparibhogatthaṃ vuttan ’’ ti vuttaṃ .
Nadiyādīsu udakassa apariggahitattā ‘‘ āharāti vattuṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .
Gehato … pe … neva vaṭṭatīti pariggahitudakattā viññattiyā dukkaṭaṃ hotīti adhippāyo .
‘‘ Na āhaṭaṃ paribhuñjitun ’’ ti vacanato viññattiyā āpannaṃ dukkaṭaṃ desetvāpi taṃ vatthuṃ paribhuñjantassa paribhoge paribhoge dukkaṭameva , pañcannampi sahadhammikānaṃ na vaṭṭati .
‘‘ Alajjīhi pana bhikkhūhi vā sāmaṇerehi vā hatthakammaṃ na kāretabban ’’ ti sāmaññato vuttattā attano atthāya yaṃ kiñci hatthakammaṃ kāretuṃ na vaṭṭati .
Yaṃ pana alajjī nivāriyamānopi bījanādiṃ karoti , tattha doso natthi , cetiyakammādīni pana tehi kārāpetuṃ vaṭṭatīti vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī .1.342) vuttaṃ .
Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .2.342) pana ‘‘ alajjīhi … pe … na kāretabban ti idaṃ uttaribhaṅgādhikārattā ajjhoharaṇīyaṃ sandhāya vuttaṃ , bāhiraparibhogesu pana alajjīhipi hatthakammaṃ kāretuṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .
Ettha ca ‘‘ alajjīhi sāmaṇerehī ’’ ti vuttattā ‘‘ sañcicca āpattiṃ āpajjatī ’’ ti ( pari .359) alajjilakkhaṇaṃ ukkaṭṭhavasena upasampanne paṭicca upalakkhaṇato vuttanti taṃlakkhaṇavirahitānaṃ sāmaṇerādīnaṃ liṅgatthenagotrabhupariyosānānaṃ
M1.68 bhikkhupaṭiññānaṃ dussīlānampi sādhāraṇavasena alajjilakkhaṇaṃ yathāṭhapitapaṭipattiyā atiṭṭhanamevāti gahetabbaṃ . 24. Goṇaṃ
V1.55 pana … pe … āharāpentassa dukkaṭan ti viññattikkhaṇe viññattipaccayā , paṭilābhakkhaṇe goṇānaṃ sādiyanapaccayā ca dukkaṭaṃ .Goṇañhi attano atthāya aviññattiyā laddhampi sādituṃ na vaṭṭati ‘‘ hatthigavāssavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato hotī ’’ ti ( dī . ni .1.10,194) vuttattā .
Tenevāha ‘‘ ñātakapavāritaṭṭhānatopi mūlacchejjāya yācituṃ na vaṭṭatī ’’ ti .
Ettha ca viññattidukkaṭābhāvepi akappiyavatthuyācanepi paṭiggahaṇepi dukkaṭameva .
Rakkhitvāti corādiupaddavato rakkhitvā .
Jaggitvāti tiṇaannādīhi posetvā .
Na sampaṭicchitabban ti attano atthāya gosādiyanassa paṭikkhittattā vuttaṃ .
25. Ñātakapavāritaṭṭhāne pana vaṭṭatīti sakaṭassa sampaṭicchitabbattā mūlacchejjavasena yācituṃ vaṭṭati .
Tāvakālikaṃ vaṭṭatīti ubhayatthāpi vaṭṭatīti atthoti vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī .1.342) vuttaṃ .
Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .2.342) pana ‘‘ sakaṭaṃ dethāti … pe … na vaṭṭatīti mūlacchejjavasena sakaṭaṃ dethāti vattuṃ na vaṭṭati .
Tāvakālikaṃ vaṭṭatīti tāvakālikaṃ katvā sabbattha yācituṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .
Vāsiādīni puggalikānipi vaṭṭantīti āha ‘‘ esa nayo vāsī ’’ tiādi .
Valliādīsu ca parapariggahitesu esa nayoti yojetabbaṃ .
Garubhaṇḍappahonakesuyevāti idaṃ viññattiṃ sandhāya vuttaṃ , adinnādāne pana tiṇasalākaṃ upādāya parapariggahitaṃ theyyacittena gaṇhato avahāro eva , bhaṇḍagghena kāretabbo .
Valliādīsūti ettha ādi -saddena pāḷiāgatānaṃ veḷumuñjapabbajatiṇamattikānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tattha ca yasmiṃ padese
M1.69 haritālajātihiṅgulikādi appakampi mahagghaṃ hoti , tattha taṃ tālapakkappamāṇato ūnampi garubhaṇḍameva , viññāpetuñca na vaṭṭati . 26. Sāti viññatti .
Parikathā dīsu ‘‘ senāsanaṃ sambādhan ’’ tiādinā pariyāyena kathanaṃ parikathā nāma .
Ujukameva akathetvā ‘‘ bhikkhūnaṃ kiṃ pāsādo na vaṭṭatī ’’ tiādinā adhippāyo yathā vibhūto hoti , evaṃ kathanaṃ obhāso nāma .
Senāsanādiatthaṃ bhūmiparikammādikaraṇavasena paccayuppādāya nimittakaraṇaṃ nimittakammaṃ nāma .
Tīsu paccayesu viññattiādayo dassitā , gilānapaccaye pana kathanti āha ‘‘ gilānapaccaye panā ’’ tiādi .
Tathā uppannaṃ pana bhesajjaṃ roge vūpasante bhuñjituṃ vaṭṭati , na vaṭṭatīti ?
Tattha vinayadharā ‘‘ bhagavatā rogasīsena paribhogassa dvāraṃ dinnaṃ , tasmā arogakālepi bhuñjituṃ vaṭṭati , āpatti na
V1.56 hotī ’’ ti vadanti , suttantikā pana ‘‘ kiñcāpi āpatti na hoti , ājīvaṃ pana kopeti , tasmā sallekhapaṭipattiyaṃ ṭhitassa na vaṭṭati , sallekhaṃ kopetī ’’ ti vadantīti .Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre
Viññattivinicchayakathālaṅkāro nāma
Catuttho paricchedo .