Issues
Select Version
Vinayālaṅkāra-ṭīkā ( paṭhamo bhāgo )
Vinayālaṅkāra-ṭīkā ( paṭhamo bhāgo )

18. Kālikavinicchayakathā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

18. Kālikavinicchayakathā

89. Evaṃ saṅghikasenāsanesu kattabbavinicchayaṃ kathetvā idāni catukālikavinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘ kālikānipi cattārī ’’ tiādimāha .
Tattha karaṇaṃ kāro , kiriyā .
Kāro eva kālo ra-kārassa la-kāro yathā ‘‘ mahāsālo ’’ ti .
Kāloti cettha paccuppannādikiriyā .
Vuttañhi –
‘‘ ĀraddhāniṭṭhitoM1.185 bhāvo , paccuppanno suniṭṭhito ;
Atītānāgatuppāda-mappattābhimukhā kiriyā ’’ ti .
Ettha pana tassa tassa kiriyāsaṅkhātassa kālassa pabhedabhūto purebhattaekaahorattasattāhajīvikapariyantasaṅkhāto kālaviseso adhippeto .
Kāle tasmiṃ tasmiṃ kālavisese paribhuñjitabbānīti kālikāni .
Pi -saddo samuccayattho , tena kappiyā catubhūmiyoti samucceti .
Cattārīti saṅkhyāniddeso , tena kālikāni nāma cattāri eva honti , na tīṇi na pañcāti dasseti , idaṃ mātikāpadassa atthavivaraṇaṃ .
Tattha uddese yaṃ mātikāyaṃ ( vi . saṅga . aṭṭha . ganthārambhakathā )‘‘ kālikānipi cattārī ’’ ti evaṃ vuttaṃ , ettha etasmiṃ mātikāpade cattāri kālikāni veditabbānīti yojanā .
Katamāni tānīti āha ‘‘ yāvakālikan ’’ tiādiV1.141 .
Yāvakālikaṃ … pe … yāvajīvikaṃ iti imāni vatthūni cattāri kālikāni nāmāti attho .
Idāni tesaṃ vatthuñca visesanañca nāmalābhahetuñca dassento ‘‘ tattha purebhattan ’’ tiādimāha .
Tattha tesu catūsu kālikesu yaṃ kiñci khādanīyaṃ bhojanīyaṃ yāvakālikaṃ , aṭṭhavidhapānaṃ yāmakālikaṃ , sappiādipañcavidhabhesajjaṃ sattāhakālikaṃ , sabbampi paṭiggahitaṃ yāvajīvikaṃ iti vuccatīti sambandho .
Yaṃ kiñci khādanīyabhojanīyan ti ettha atibyāpitaṃ pariharituṃ visesanamāha ‘‘ purebhattan ’’ tyādi .
Purebhattaṃ paṭiggahetvā paribhuñjitabbameva yāvakālikaṃ , na aññaṃ khādanīyaṃ bhojanīyantyattho .
Yāva … pe … paribhuñjitabbatoti nāmalābhahetuṃ , etena yāva kālo assāti yāvakālikan ti vacanatthaṃ dasseti .
Aṭṭhavidhaṃ pānan ti ettha abyāpitaṃ pariharitumāha ‘‘ saddhiṃ anulomapānehī ’’ ti .
Yāva … pe … tabbatoti nāmalābhahetuṃ , etena yāmo kāloM1.186 assāti yāmakālikan ti vacanatthaṃ dasseti .
Sattāhaṃ nidhetabbatoti nāmalābhahetuṃ , etena sattāho kālo assāti sattāhakālikan ti vacanatthaṃ dasseti .
Sabbampi paṭiggahitan ti ettha atibyāpitaṃ pariharituṃ ‘‘ ṭhapetvā udaka ’’ ntyāha .
Yāva … pe … paribhuñjitabbatoti nāmalābhahetuṃ , tena yāvajīvaṃ kālo assāti yāvajīvikan ti vacanatthaṃ dasseti .
Etthāha –
‘‘ yo pana bhikkhu adinnaṃ mukhadvāraṃ āhāraṃ āhareyya aññatra udakadantaponā , pācittiyan ’’ ti ( pāci .265) vacanato nanu udakaṃ appaṭiggahitabbaṃ , atha kasmā ‘‘ ṭhapetvā udakaṃ avasesaṃ sabbampi paṭiggahitan ’’ ti vuttanti ?
Saccaṃ , parisuddhaudakaṃ appaṭiggahitabbaṃ , kaddamādisahitaṃ pana paṭiggahetabbaṃ hoti , tasmā paṭiggahitesu antogadhabhāvato ‘‘ ṭhapetvā udakan ’’ ti vuttanti .
Evamapi ‘‘ sabbampi paṭiggahitan ’’ ti imināva siddhaṃ paṭiggahetabbassa udakassapi gahaṇatoti ?
Saccaṃ , tathāpi udakabhāvena sāmaññato ‘‘ sabbampi paṭiggahitan ’’ ti ettake vutte ekaccassa udakassa paṭiggahetabbabhāvato udakampi yāvajīvikaṃ nāmāti ñāyeyya , na pana udakaṃ yāvajīvikaṃ suddhassa paṭiggahetabbābhāvato , tasmā idaṃ vuttaṃ hoti – ekaccassa udakassa paṭiggahetabbabhāve satipi suddhassa appaṭiggahitabbattā taṃ udakaṃ ṭhapetvā sabbampi paṭiggahitaṃ yāvajīvikanti vuccatīti .
90. MūlakamūlādīniV1.142 upadesatoyeva veditabbāni , tāni pariyāyato vuccamānānipi na sakkā viññātuṃ .
Pariyāyantarena hi vuccamāne taṃ taṃ nāmaṃ ajānantānaṃ sammohoyeva siyā , tasmā tattha na kiñci vakkhāma .
Khādanīye khādanīyatthan ti pūvādikhādanīye vijjamānaṃ khādanīyakiccaṃ khādanīyehi kātabbaṃ jighacchāharaṇasaṅkhātaṃ atthaṃ payojanaṃM1.187 neva pharanti na nipphādenti .
Ekasmiṃ dese āhārakiccaṃ sādhentaṃ vā asādhentaṃ vā aparasmiṃ dese uṭṭhitabhūmirasādibhedena āhārajighacchāharaṇakiccaṃ asādhentampi vā sambhaveyyāti āha ‘‘ tesu tesu janapadesū ’’ tiādi .
Keci pana ‘‘ ekasmiṃ janapade āhārakiccaṃ sādhentaṃ sesajanapadesupi vikāle na kappati evāti dassanatthaṃ idaṃ vuttan ’’ tipi vadanti .
Pakatiāhāravasenāti aññehi yāvakālikehi ayojitaṃ attano pakatiyāva āhārakiccakaraṇavasena .
Sammohoyeva hotīti anekatthānaṃ nāmānaṃ appasiddhānañca sambhavato sammoho eva siyā .
Tenevettha mayampi mūlakamūlādīnaṃ pariyāyantaradassane ādaraṃ na karimha upadesatova gahetabbato .
Yan ti vaṭṭakandaṃ .
Muḷālan ti thūlataruṇamūlameva .
Rukkhavalliādīnan ti heṭṭhā vuttameva sampiṇḍetvā vuttaṃ .
Antopathavīgatoti sālakalyāṇikkhandhaṃ sandhāya vuttaṃ .
Sabbakappiyānīti mūlatacapattādīnaṃ vasena sabbaso kappiyāni , tesampi nāmavasena na sakkā pariyantaṃ dassetunti sambandho .
Acchivādīnaṃ aparipakkāneva phalāni yāvajīvikānīti dassetuṃ ‘‘ aparipakkānī ’’ ti vuttaṃ .
Harītakādīnaṃ aṭṭhīnīti ettha miñjaṃ paṭicchādetvā ṭhitāni kapālāni yāvajīvikānīti ācariyā .
Miñjampi yāvajīvikanti eke .
Vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī . pācittiya 2.248-249) panaV1.143 ‘‘ harītakādīnaṃ aṭṭhīnīti etthaM1.188 ‘ miñjaṃ yāvakālikan ’ ti keci vadanti , taṃ na yuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ avuttattā ’’ ti vuttaṃ .
Hiṅgūti hiṅgurukkhato paggharitaniyyāso .
Hiṅgujatuādayopi hiṅguvikatiyo eva .
Tattha hiṅgujatu nāma hiṅgurukkhassa daṇḍapattāni pacitvā kataniyyāso .
Hiṅgusipāṭikaṃ nāma hiṅgupattāni pacitvā kataniyyāso .
‘‘ Aññena missetvā kato ’’ tipi vadanti .
Takan ti aggakoṭiyā nikkhantasileso .
Takapattīti pattato nikkhantasileso .
Takapaṇṇīti palāse bhajjitvā katasileso .
‘‘ Daṇḍato nikkhantasileso ’’ tipi vadanti .
91. Yāmakālikesu panāti ettha kiñcāpi pāḷiyaṃ khādanīyabhojanīyapadehi yāvakālikameva saṅgahitaṃ , na yāmakālikaṃ , tathāpi ‘‘ anāpatti yāmakālikaṃ yāme nidahitvā bhuñjatī ’’ ti idha ceva ‘‘ yāmakālikena bhikkhave sattāhakālikaṃ … pe … yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahitaṃ yāme kappati , yāmātikkante na kappatī ’’ ti aññattha ( mahāva .305) ca vuttattā ‘‘ yāmakālikan ’’ tivacanasāmatthiyato ca bhagavato adhippāyaññūhi aṭṭhakathācariyehi yāmakālikaṃ sannidhikārakaṃ pācittiyavatthumeva vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Ṭhapetvā dhaññaphalarasan ti ettha ‘‘ taṇḍuladhovanodakampi dhaññaphalarasoyevā ’’ ti vadanti .
92. Sattāhakālike pañca bhesajjānīti bhesajjakiccaṃ karontu vā mā vā , evaṃladdhavohārāni pañca .
‘‘ Gosappī ’’ tiādinā loke pākaṭaṃ dassetvā ‘‘ yesaṃ maṃsaṃ kappatī ’’ ti iminā aññesampi rohitamigādīnaṃ sappiṃ gahetvā dasseti .
Yesañhi khīraṃ atthi , sappimpi tesaṃ atthiyeva , taṃ pana sulabhaṃ vā dullabhaṃ vā asammohatthaṃ vuttaṃM1.189 .
Evaṃ navanītampi .
‘‘ Yesaṃ maṃsaṃ kappatī ’’ ti ca idaṃ nissaggiyavatthudassanatthaṃ vuttaṃ , na pana yesaṃ maṃsaṃ na kappati , tesaṃ sappiādi na kappatīti dassanatthaṃ .
Manussakhīrādīnipi hi no na kappanti .
93. Yāva kālo nātikkamati , tāva paribhuñjituṃ vaṭṭatīti ettha kāloti bhikkhūnaṃ bhojanakālo adhippeto , so ca sabbantimena paricchedena ṭhitamajjhanhiko .
Ṭhitamajjhanhikopi hiV1.144 kālasaṅgahaṃ gacchati , tato paṭṭhāya pana khādituṃ vā bhuñjituṃ vā na sakkā , sahasā pivituṃ sakkā bhaveyya , kukkuccakena pana na kattabbaṃ .
Kālaparicchedajānanatthañca kālatthambho yojetabbo .
Kālantare vā bhattakiccaṃ kātabbaṃ .
Paṭiggahaṇeti gahaṇameva sandhāya vuttaṃ .
Paṭiggahitameva hi taṃ , sannihitaṃ na kappatīti puna paṭiggahaṇakiccaṃ natthi , teneva ‘‘ ajjhoharitukāmatāya gaṇhantassa paṭiggahaṇe ’’ ti vuttaṃ .
Mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā ) pana ‘‘ ajjhoharissāmīti gaṇhantassa gahaṇe ’’ icceva vuttaṃ .
Yan ti yaṃ pattaṃ .
Sandissatīti yāguyā upari sandissati .
Telavaṇṇe patte satipi nisnehabhāve aṅguliyā ghaṃsantassa vaṇṇavaseneva lekhā paññāyati , tasmā tattha anāpattīti dassanatthaṃ ‘‘ sā abbohārikā ’’ ti vuttaṃ .
Sayaṃ paṭiggahetvā apariccattameva hi dutiyadivase na vaṭṭatīti ettha paṭiggahaṇe anapekkhavissajjanena , anupasampannassa nirapekkhadānena vā vijahitapaṭiggahaṇaṃ pariccattameva hotīti ‘‘ apariccattan ’’ ti iminā ubhayathāpi avijahitapaṭiggahaṇameva vuttaṃ , tasmā yaṃ parassa pariccajitvā adinnampi sace paṭiggahaṇe nirapekkhavissajjanena vijahitapaṭiggahaṇaṃ hoti , tampi dutiyadivase vaṭṭatīti veditabbaṃ .
Yadi evaṃ ‘‘ patto duddhoto hotī ’’ tiādīsu kasmā āpatti vuttāti ?
‘‘ Paṭiggahaṇaṃ avissajjetvāvaM1.190 sayaṃ vā aññena vā tucchaṃ katvā na sammā dhovitvā niṭṭhāpite patte laggampi avijahitapaṭiggahaṇameva hotīti tattha āpattī ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Keci pana ‘‘ sāmaṇerānaṃ pariccajantīti imasmiṃ adhikāre ṭhatvā ‘ apariccattamevā ’ ti vuttattā anupasampannassa pariccattameva vaṭṭati , apariccattaṃ na vaṭṭatīti āpannaṃ , tasmā nirālayabhāvena paṭiggahaṇe vijahitepi anupasampannassa apariccattaṃ na vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Taṃ yuttaṃ viya na dissati .
Yadaggena hi paṭiggahaṇaṃ vijahati , tadaggena sannidhimpi na karoti vijahitapaṭiggahaṇassa appaṭiggahitasadisattā .
Paṭiggahetvā nidahiteyeva ca sannidhipaccayā āpatti vuttā .
Vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī . pācittiya 2.252-253) pana ‘‘ apariccattamevāti nirapekkhatāya anupasampannassa adinnaṃ apariccattañca yāvakālikādivatthumeva sandhāya vadati , na pana taggatapaṭiggahaṇaṃ .
Na hi vatthuṃ apariccajitvā tatthagatapaṭiggahaṇaṃ pariccajituṃ sakkā , na ca tādisaṃ vacanaṃ atthi , yadi bhaveyyaV1.145 ,‘ sace patto duddhoto hoti … pe … bhuñjantassa pācittiyan ’ ti vacanaṃ virujjheyya .
Na hi dhovanena āmisaṃ apanetuṃ vāyamantassa paṭiggahaṇe apekkhā vattati .
Yena punadivase bhuñjato pācittiyaṃ janeyya , patte pana vattamānā apekkhā taggatike āmisepi vattati eva nāmāti āmise anapekkhatā ettha na labbhati , tato āmise avijahitapaṭiggahaṇaṃ punadivase pācittiyaṃ janetīti idaṃ vuttaṃ .
Atha mataṃ ‘ yadaggenettha āmisānapekkhatā na labbhati , tadaggena paṭiggahaṇānapekkhatāpi na labbhatī ’ ti .
Tathā sati yattha āmisāpekkhā atthi , tattha paṭiggahaṇāpekkhāpi na vigacchatīti āpannaṃ , evañca paṭiggahaṇe anapekkhavissajjanaṃ visuṃ na vattabbaṃ siyā , aṭṭhakathāyañcetampi paṭiggahaṇavijahanaṃ kāraṇattena abhimataṃ siyā .
Idaṃ suṭṭhutaraṃ katvā visuṃM1.191 vattabbaṃ cīvarāpekkhāya vattamānāyapi paccuddhārena adhiṭṭhānavijahanaṃ viya .
Etasmiñca upāye sati gaṇṭhikāhatapattesu avaṭṭanatā nāma na siyāti vuttovāyamattho , tasmā yaṃ vuttaṃ sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . pācittiya 3.252-253)‘ yaṃ parassa pariccajitvā adinnampi sace paṭiggahaṇe nirapekkhavissajjanena vijahitapaṭiggahaṇaṃ hoti , tampi dutiyadivase vaṭṭatī ’ tiādi , taṃ na sārato paccetabban ’’ ti vuttaṃ .
Pāḷiyaṃ ( pāci .255)‘‘ sattāhakālikaṃ yāvajīvikaṃ āhāratthāya paṭiggaṇhāti , āpatti dukkaṭassā ’’ tiādinā sannihitesu sattāhakālikayāvajīvikesu purebhattampi āhāratthāya ajjhoharaṇepi dukkaṭassa vuttattā yāmakālikepi ajjhohāre visuṃ dukkaṭena bhavitabbanti āha ‘‘ āhāratthāya ajjhoharato dukkaṭena saddhiṃ pācittiyan ’’ ti .
Pakatiāmiseti odanādikappiyāmise .
Dveti purebhattaṃ paṭiggahitaṃ yāmakālikaṃ purebhattaṃ sāmisena mukhena bhuñjato sannidhipaccayā ekaṃ , yāvakālikasaṃsaṭṭhatāya yāvakālikattabhajanena anatirittapaccayā ekanti dve pācittiyāni .
Vikappadvayeti sāmisanirāmisapakkhadvaye .
Thullaccayaṃ dukkaṭañca vaḍḍhatīti manussamaṃse thullaccayaṃ , sesaakappiyamaṃse dukkaṭaṃ vaḍḍhati .
Paṭiggahaṇapaccayā tāva dukkaṭan ti ettha sannihitattā purebhattampi dukkaṭameva .
Sati paccaye pana sannihitampi sattāhakālikaṃ yāvajīvikañca bhesajjatthāya gaṇhantassa paribhuñjantassa ca anāpattiyeva .
94. UggahitakaṃV1.146 katvā nikkhittan ti apaṭiggahitaṃ sayameva gahetvā nikkhittaṃ .
Vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī .1.622)‘‘ uggahitakan ti paribhogatthāya sayaṃ gahitan ’’ ti vuttaṃ .
Sayaṃ karotītiM1.192 pacitvā karoti .
Purebhattan ti tadahupurebhattameva vaṭṭati savatthukapaṭiggahitattā .
Sayaṃkatan ti navanītaṃ pacitvā kataṃ .
Nirāmisamevāti tadahupurebhattaṃ sandhāya vuttaṃ .
95. Ajja sayaṃkataṃ nirāmisameva bhuñjantassa kasmā sāmaṃpāko na hotīti āha ‘‘ navanītaṃ tāpentassā ’’ tiādi .
Pacchābhattaṃ paṭiggahitakehīti khīradadhīni sandhāya vuttaṃ .
Uggahitakehi kataṃ abbhañjanādīsu upanetabbanti yojanā .
Ubhayesampīti pacchābhattaṃ paṭiggahitakhīradadhīhi ca purebhattaṃ uggahitakehi ca katānaṃ .
Esa nayoti nissaggiyaṃ na hotīti attho .
Akappiyamaṃsasappimhīti hatthiādīnaṃ sappimhi .
Kāraṇapatirūpakaṃ vatvāti ‘‘ sajātikānaṃ sappibhāvato ’’ ti kāraṇapatirūpakaṃ vatvā .
Sappinayena veditabban ti nirāmisameva sattāhaṃ vaṭṭatīti attho .
Etthāti navanīte .
Dhotaṃ vaṭṭatīti adhotañce , savatthukapaṭiggahitaṃ hoti , tasmā dhotaṃ paṭiggahetvā sattāhaṃ nikkhipituṃ vaṭṭatīti therānaṃ adhippāyo .
Mahāsīvattherassa pana vatthuno viyojitattā dadhiguḷikādīhi yuttatāmattena savatthukapaṭiggahitaṃ nāma na hoti , tasmā takkato uddhaṭamattameva paṭiggahetvā dhovitvā , pacitvā vā nirāmisameva katvā bhuñjiṃsūti adhippāyo , na pana dadhiguḷikādīhi saha vikāle bhuñjiṃsūti .
Tenāha ‘‘ tasmā navanītaṃ paribhuñjantena … pe … savatthukapaṭiggahaṃ nāma na hotī ’’ ti .
Tattha adhotaṃ paṭiggahetvāpi taṃ navanītaṃ paribhuñjantena dadhiādīni apanetvā paribhuñjitabbanti attho .
Keci pana ‘‘ takkato uddhaṭamattameva khādiṃsū ’’ ti vacanassa adhippāyaṃ ajānantā ‘‘ takkato uddhaṭamattaṃ adhotampi dadhiguḷikādisahitaṃM1.193 vikāle paribhuñjituṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti , taṃ na gahetabbaṃ .
Na hi dadhiguḷikādiāmisena saṃsaṭṭharasaṃ navanītaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatīti sakkā vattuṃ .
Navanītaṃ paribhuñjantenāti adhovitvā paṭiggahitanavanītaṃ paribhuñjantena .
Dadhi eva dadhigataṃ yathā ‘‘ gūthagataṃ muttagatan ’’ ti ( ma . ni .2.119; a . ni .9.11).
‘‘ Khayaṃ gamissatī ’’ ti vacanato khīraṃ pakkhipitvā pakkasappiādipi vikāle kappatīti veditabbaṃ .
Khayaṃ gamissatīti nirāmisaṃ hoti , tasmā vikālepi vaṭṭatīti attho .
Ettāvatāti navanīte laggamattena visuṃ dadhiādivohāraṃ aladdhena appamattenaV1.147 dadhiādināti attho , etena visuṃ paṭiggahitadadhiādīhi saha pakkaṃ savatthukapaṭiggahitasaṅkhameva gacchatīti dasseti .
Tasmimpīti nirāmisabhūtepi .
Kukkuccakānaṃ pana ayaṃ adhippāyo – paṭiggahaṇe tāva dadhiādīhi asambhinnarasattā bhattena sahitaguḷapiṇḍādi viya savatthukapaṭiggahitaṃ nāma hoti .
Taṃ pana pacantena dhovitvāva pacitabbaṃ .
Itarathā pacanakkhaṇe paccamānadadhiguḷikādīhi sambhinnarasatāya sāmaṃpakkaṃ jātaṃ , tesu khīṇesupi sāmaṃpakkameva hoti , tasmā nirāmisameva pacitabbanti .
Teneva ‘‘ āmisena saddhiṃ pakkattā ’’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ .
Ettha cāyaṃ vicāraṇā – savatthukapaṭiggahitattābhāve āmisena saha bhikkhunā pakkassa sayaṃpākadoso vā parisaṅkīyati , yāvakālikatā vā .
Tattha na tāva sayaṃpākadoso ettha sambhavati sattāhakālikattā .
Yañhi tattha dadhiādi āmisagataṃ , taṃ parikkhīṇanti .
Atha paṭiggahitadadhiguḷikādinā saha attanā pakkattā savatthukapakkaṃ viya bhaveyyāti parisaṅkīyati , tadā ‘‘ āmisena saha paṭiggahitattā ’’ ti kāraṇaṃ vattabbaṃ , na pana ‘‘ pakkattā ’’ ti , tathā ca upaḍḍhattherānaṃ matameva aṅgīkataṃ siyā .
Tattha ca sāmaṇerādīhiM1.194 pakkampi yāvakālikameva siyā paṭiggahitakhīrādiṃ pacitvā anupasampannehi katasappiādi viya , na ca taṃ yuttaṃ bhikkhācārena laddhanavanītādīnaṃ takkādiāmisasaṃsaṭṭhasambhavena aparibhuñjitabbattāppasaṅgato .
Na hi gahaṭṭhā dhovitvā , sodhetvā vā patte ākirantīti niyamo atthi .
Aṭṭhakathāyañca ‘‘ yathā tattha patitataṇḍulakaṇādayo na paccanti , evaṃ … pe … puna pacitvā deti , purimanayeneva sattāhaṃ vaṭṭatī ’’ ti iminā vacanenapetaṃ virujjhati , tasmā idha kukkuccakānaṃ kukkuccuppattiyā nimittameva na dissati .
Yathā cettha , evaṃ ‘‘ lajjī sāmaṇero yathā tattha taṇḍulakaṇādayo na paccanti , evaṃ aggimhi vilīyāpetvā … pe … detī ’’ ti vacanassāpi nimittaṃ na dissati .
Yadi hi etaṃ yāvakālikasaṃsaggaparihārāya vuttaṃ siyā .
Attanāpi tathā kātabbaṃ bhaveyya .
Gahaṭṭhehi dinnasappiādīsu ca āmisasaṃsaggasaṅkā na vigaccheyya .
Na hi gahaṭṭhā evaṃ vilīyāpetvā parissāvetvā kaṇataṇḍulādiṃ apanetvā puna pacanti .
Apica bhesajjehi saddhiṃ khīrādiṃ pakkhipitvā yathā khīrādi khayaṃ gacchati , evaṃ parehi pakkabhesajjatelādipi yāvakālikameva siyā , na ca tampi yuttaṃ dadhiādikhayakaraṇatthaṃ ‘‘ punaV1.148 pacitvā detī ’’ ti vuttattā , tasmā mahāsīvattheravāde kukkuccaṃ akatvā adhotampi navanītaṃ tadahupi punadivasādīsupi pacituṃ , taṇḍulādimissaṃ sappiādiṃ attanāpi aggimhi vilīyāpetvā puna takkādikhayatthaṃ pacituñca vaṭṭati .
Tattha vijjamānassāpi paccamānakkhaṇe sambhinnarasassa yāvakālikassa abbohārikattena savatthukapaṭiggahitapurepaṭiggahitakānampi abbohārikatoti niṭṭhamettha gantabbanti .
Teneva ‘‘ ettāvatā hi savatthukapaṭiggahitaṃ nāmaM1.195 na hotī ’’ ti vuttaṃ .
Visuṃ paṭiggahitena pana khīrādinā āmisena navanītādiṃ missetvā bhikkhunā vā aññehi vā pakkatelādibhesajjaṃ savatthukapaṭiggahitasaṅkhameva gacchati tattha paviṭṭhayāvakālikassa abbohārikattābhāvā .
Yaṃ pana purepaṭiggahitabhesajjehi saddhiṃ appaṭiggahitaṃ khīrādiṃ pakkhipitvā pakkatelādikaṃ anupasampanneheva pakkampi savatthukapaṭiggahitampi sannidhipi na hoti tattha pakkhittakhīrādimissāpi tasmiṃ khaṇe sambhinnarasatāya purepaṭiggahitattāpattito , sace pana appaṭiggahiteheva , aññehi vā pakkatelādīsupi āmisaraso paññāyati , taṃ yāvakālikaṃva hotīti veditabbaṃ .
Ayaṃ kathāmaggo vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī .1.622) āgato .
Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .2.622) pana ‘‘ kukkuccāyanti kukkuccakāti iminā attanopi tattha kukkuccasabbhāvampi dīpeti .
Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā )‘ nibbaṭṭitasappi vā navanītaṃ vā pacituṃ vaṭṭatī ’ ti vuttan ’’ ti ettakameva āgato .
Uggahetvāti sayameva gahetvā .
Tāni paṭiggahetvāti tāni khīradadhīni paṭiggahetvā .
Gahitan ti taṇḍulādivigamatthaṃ puna pacitvā gahitanti attho .
Paṭiggahetvā ca ṭhapitabhesajjehīti atirekasattāhapaṭiggahitehi yāvajīvikabhesajjehi , etena tehi yuttampi sappiādi atirekasattāhapaṭiggahitaṃ na hotīti dasseti .
Vaddalisamayeti vassakālasamaye , anātapakāleti attho .
Vuttanayena yathā taṇḍulādīni na paccanti , tathā lajjīyeva sampādetvā detīti lajjisāmaṇeraggahaṇaṃ .
Apica alajjinā ajjhoharitabbaṃ yaṃ kiñci abhisaṅkharāpetuṃ na vaṭṭati , tasmāpi evamāha .
96. TileM1.196 paṭiggahetvā katatelan ti attanā bhajjādīni akatvā katatelaṃ .
Teneva ‘‘ sāmisampiV1.149 vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .
Nibbaṭṭītattāti yāvakālikato vivecitattā , etena elāabhāvato yāvakālikattābhāvaṃ , bhikkhuno savatthukapaṭiggahaṇena yāvakālikattupagamanañca dasseti .
Ubhayampīti attanā aññehi ca kataṃ .
Yāva aruṇuggamanā tiṭṭhati , nissaggiyan ti sattame divase katatelaṃ sace yāva aruṇuggamanā tiṭṭhati , nissaggiyaṃ .
Acchavasan ti dukkaṭavatthuno vasāya anuññātattā taṃsadisānaṃ dukkaṭavatthūnaṃyeva akappiyamaṃsasattānaṃ vasā anuññātā , na thullaccayavatthu manussānaṃ vasāti āha ‘‘ ṭhapetvā manussavasan ’’ ti .
Saṃsaṭṭhan ti parissāvitaṃ .
Tiṇṇaṃ dukkaṭānan ti ajjhohāre ajjhohāre tīṇi dukkaṭāni sandhāya vuttaṃ .
Kiñcāpi paribhogatthāya vikāle paṭiggahaṇapacanaparissāvanādīsu pubbapayogesu pāḷiyaṃ , aṭṭhakathāyañca āpatti na vuttā , tathāpi ettha āpattiyā eva bhavitabbaṃ paṭikkhittassa karaṇato āhāratthāya vikāle yāmakālikādīnaṃ paṭiggahaṇe viya .
‘‘ Kāle paṭiggahitaṃ vikāle anupasampannenāpi nipakkaṃ saṃsaṭṭhañca paribhuñjantassa dvepi dukkaṭāni hontiyevā ’’ ti vadanti .
Yasmā khīrādīni pakkhipitvā pakkabhesajjatele kasaṭaṃ āmisagatikaṃ , tena saha telaṃ paṭiggahetuṃ , pacituṃ vā bhikkhuno na vaṭṭati , tasmā vuttaṃ ‘‘ pakkatelakasaṭe viya kukkuccāyatī ’’ ti .
‘‘ Sace vasāya saha pakkattā na vaṭṭati , idaṃ kasmā vaṭṭatī ’’ ti pucchantā ‘‘ bhante … pe … vaṭṭatī ’’ ti āhaṃsu , thero atikukkuccakatāya ‘‘ etampi āvuso na vaṭṭatī ’’ tiM1.197 āha , roganiggahatthāya eva vasāya anuññātattaṃ sallakkhetvā pacchā ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchi .
97.‘‘ Madhukarīhi madhumakkhikāhīti idaṃ khuddakabhamarānaṃ dvinnaṃ eva visesanan ’’ ti keci vadanti .
Aññe pana ‘‘ daṇḍakesu madhukārikā madhukarimakkhikā nāma , tāhi saha tisso madhumakkhikajātiyo ’’ ti vadanti .
Bhamaramakkhikāti mahāpaṭalakārikā .
Silesasadisan ti sukkhatāya vā pakkatāya vā ghanībhūtaṃ .
Itaran ti tanukamadhu .
Madhupaṭalan ti madhurahitaṃ kevalaṃ madhupaṭalaṃ .
‘‘ Sace madhusahitaṃ paṭalaṃ paṭiggahetvā nikkhipanti .
Paṭalassa bhājanaṭṭhāniyattā madhunoV1.150 vasena sattāhātikkame nissaggiyaṃ hotī ’’ ti vadanti ,‘‘ madhumakkhitaṃ pana madhugatikamevā ’’ ti iminā taṃ sameti .
98.‘‘ Phāṇitaṃ nāma ucchumhā nibbattan ’’ ti pāḷiyaṃ ( pāci .260) avisesena vuttattā , aṭṭhakathāyañca ‘‘ ucchurasaṃ upādāya … pe … avatthukā ucchuvikati ‘ phāṇitan ’ ti veditabbā ’’ ti vacanato ucchurasopi nikkasaṭo sattāhakālikoti veditabbaṃ .
Kenaci pana ‘‘ madhumhi cattāro kālikā yathāsambhavaṃ yojetabbā , ucchumhi cā ’’ ti vatvā ‘‘ samakkhikaṇḍaṃ selakaṃ madhu yāvakālikaṃ , anelakaṃ udakasambhinnaṃ yāmakālikaṃ , asambhinnaṃ sattāhakālikaṃ , madhusitthaṃ parisuddhaṃ yāvajīvikaṃ , tathā ucchuraso sakasaṭo yāvakāliko , nikkasaṭo udakasambhinno yāmakāliko , asambhinno sattāhakāliko , suddhakasaṭaṃ yāvajīvikan ’’ ti ca vatvā uttaripi bahudhā papañcitaṃ .
Tattha ‘‘ udakasambhinnaṃ madhu vā ucchuraso vā sakasaṭo yāvakāliko , nikkasaṭo udakasambhinno yāmakāliko ’’ ti idaṃ neva pāḷiyaṃ , na aṭṭhakathāyaṃ dissati ,‘‘ yāvakālikaṃ samānaṃ garutarampi muddikājātirasaṃ attanāM1.198 saṃsaṭṭhaṃ lahukaṃ yāmakālikabhāvaṃ upanentaṃ udakaṃ lahutaraṃ sattāhakālikaṃ attanā saṃsaṭṭhaṃ garutaraṃ yāmakālikabhāvaṃ upanetī ’’ ti ettha kāraṇaṃ soyeva pucchitabbo .
Sabbattha pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca udakasambhinnena garutarassāpi lahubhāvopagamanaṃyeva dassitaṃ .
Pāḷiyampi ( mahāva .284) hi ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , gilānassa guḷaṃ , agilānassa guḷodakan ’’ ti vadantena agilānena paribhuñjituṃ ayuttopi guḷo udakasambhinno agilānassapi vaṭṭatīti anuññāto .
Yampi ca ‘‘ ucchu ce , yāvakāliko , ucchuraso ce , yāmakāliko , phāṇitaṃ ce , sattāhakālikaṃ , taco ce , yāvajīviko ’’ ti aṭṭhakathāvacanaṃ dassetvā ‘‘ ucchuraso udakasambhinno yāmakāliko ’’ ti aññena kenaci vuttaṃ , tampi tathāvidhassa aṭṭhakathāvacanassa samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya abhāvato na sārato paccetabbaṃ , tatoyeva ca ‘‘ ucchuraso udakasambhinnopi asambhinnopi sattāhakālikoyevā ’’ ti keci ācariyā vadanti .
Bhesajjakkhandhake ca ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , ucchurasan ’’ ti ettha tīsupi gaṇṭhipadesu avisesena vuttaṃ ‘‘ ucchuraso sattāhakāliko ’’ ti .
Sayaṃkataṃ nirāmisameva vaṭṭatīti ettha aparissāvitaṃV1.151 paṭiggahitampi karaṇasamaye parissāvetvā , kasaṭaṃ apanetvā ca attanā katanti veditabbaṃ , ayaṃ sāratthadīpanīpāṭho ( sārattha . ṭī .2.623).
Vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī .1.623) pana ucchurasaṃ upādāyāti nikkasaṭarasassāpi sattāhakālikattaṃ dasseti ‘‘ ucchumhā nibbattan ’’ ti pāḷiyaṃ sāmaññato vuttattā .
Yaṃ pana suttantaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ ucchu ce , yāvakāliko , ucchuraso ce , yāmakāliko , phāṇitaṃ ce , sattāhakālikaṃ , taco ce , yāvajīviko ’’ ti vuttaṃ , taṃ ambaphalarasādimissatāya yāmakālikattaṃM1.199 sandhāya vuttanti gahetabbaṃ , avinayavacanattā taṃ appamāṇanti .
Teneva ‘‘ purebhattaṃ paṭiggahitena aparissāvitaucchurasenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Nirāmisameva vaṭṭati tattha paviṭṭhayāvakālikassa abbohārikattāti idaṃ guḷe kate tattha vijjamānampi kasaṭaṃ pākena sukkhatāya yāvajīvikattaṃ bhajatīti vuttaṃ .
Tassa yāvakālikatte hi sāmaṃpākena purebhattepi anajjhoharaṇīyaṃ siyāti .
‘‘ Savatthukapaṭiggahitattā ’’ ti idaṃ ucchurase cuṇṇavicuṇṇaṃ hutvā ṭhitakasaṭaṃ sandhāya vuttaṃ , tena ca ‘‘ aparissāvitena appaṭiggahitena anupasampannehi kataṃ sattāhaṃ vaṭṭatīti dassetī ’’ ti vuttaṃ .
Jhāmaucchuphāṇitan ti aggimhi ucchuṃ tāpetvā kataṃ .
Koṭṭitaucchuphāṇitan ti khuddānukhuddakaṃ chinditvā koṭṭetvā nippīḷetvā pakkaṃ .
Taṃ tattha vijjamānampi kasaṭaṃ pakkakāle yāvakālikattaṃ vijahatīti āha ‘‘ taṃ yuttan ’’ ti .
Sītodakena katan ti madhukapupphāni sītodakena madditvā parissāvetvā pacitvā kataṃ .
‘‘ Aparissāvetvā katan ’’ ti keci , tattha kāraṇaṃ na dissati .
Khīraṃ pakkhipitvā kataṃ madhukaphāṇitaṃ yāvakālikan ti ettha khīraṃ pakkhipitvā pakkatelaṃ kasmā vikāle vaṭṭatīti ce ?
Tele pakkhittaṃ khīraṃ telameva hoti , aññaṃ pana khīraṃ pakkhipitvā kataṃ khīrabhāvaṃ gaṇhātīti idamettha kāraṇaṃ .
Yadi evaṃ khaṇḍasakkharampi khīraṃ pakkhipitvā karonti , taṃ kasmā vaṭṭatīti āha ‘‘ khaṇḍasakkharaṃ panā ’’ tiādi .
Tattha khīrajallikan ti khīrapheṇaṃ .
99.‘‘ Madhukapupphaṃ panā ’’ tiādi yāvakālikarūpena ṭhitassāpi avaṭṭanakaṃ merayabījavatthuṃ dassetuṃ āraddhaṃ .
Āhārakiccaṃ karontāni etāni kasmā evaṃ paribhuñjitabbānīti codanāparihārāya bhesajjodissaṃ dassentena tappasaṅgenaM1.200 sabbānipi odissakāniV1.152 ekato dassetuṃ ‘‘ sattavidhañhī ’’ tiādi vuttaṃ samantapāsādikāyaṃ ( pārā . aṭṭha .2.623).
Vinayasaṅgahappakaraṇe pana taṃ na vuttaṃ ,‘‘ pacchābhattato paṭṭhāya sati paccayeti vuttattā paṭiggahitabhesajjāni dutiyadivasato paṭṭhāya purebhattampi sati paccayeva paribhuñjitabbāni , na āhāratthāya bhesajjatthāya paṭiggahitattā ’’ ti vadanti .
Dvāravātapānakavāṭesūti mahādvārassa vātapānānañca kavāṭaphalakesu .
Kasāve pakkhittāni tāni attano sabhāvaṃ pariccajantīti ‘‘ kasāve … pe … makkhetabbānī ’’ ti vuttaṃ , ghuṇapāṇakādiparihāratthaṃ makkhetabbānīti attho .
Adhiṭṭhetīti ‘‘ idāni mayhaṃ ajjhoharaṇīyaṃ na bhavissati , bāhiraparibhogatthāya bhavissatī ’’ ti cittaṃ uppādetīti attho .
Tenevāha ‘‘ sappiñca telañca vasañca muddhani telaṃ vā abbhañjanaṃ vā ’’ tiādi , evaṃ paribhoge anapekkhatāya paṭiggahaṇaṃ vijahatīti adhippāyo .
Evaṃ aññesupi kālikesu anajjhoharitukāmatāya suddhacittena bāhiraparibhogatthāya niyamepi paṭiggahaṇaṃ vijahatīti idampi visuṃ ekaṃ paṭiggahaṇavijahananti daṭṭhabbaṃ .
Aññena bhikkhunā vattabboti ettha suddhacittena dinnattā sayampi āharāpetvā paribhuñjituṃ vaṭṭatiyeva .
Dvinnampi anāpattīti yathā aññassa santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ sattāhātikkamepi nissaggiyaṃ na hoti parasantakabhāvato , evamidampi avibhattattā ubhayasādhāraṇampi vinibbhogābhāvato nissaggiyaṃ na hotīti adhippāyo .
Paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatīti bhikkhunā paṭiggahitattā sattāhātikkame yassa kassaci bhikkhuno paribhuñjituṃ na vaṭṭati paṭiggahitasappiādīnaṃ paribhogassa sattāheneva paricchinnattā .
‘‘ Tāni paṭiggahetvā sattāhaparamaṃ sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbānī ’’ ti ( pārā .623) hi vuttaṃ .
‘‘ ĀvusoM1.201 imaṃ telaṃ sattāhamattaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatī ’’ ti iminā yena paṭiggahitaṃ , tena antosattāheyeva parassa vissajjitabhāvaṃ dasseti .
Kassa āpattīti ‘‘ paṭhamaṃ tāva ubhinnaṃ sādhāraṇattā anāpatti vuttā , idāni pana ekena itarassa vissaṭṭhabhāvato ubhayasādhāraṇatā natthīti vibhattasadisaṃ hutvā ṭhitaṃ , tasmā ettha paṭiggahitassa sattāhātikkame ekassa āpattiyā bhavitabban ’’ ti maññamāno ‘‘ kiṃ paṭiggahaṇapaccayā paṭiggāhakassa āpatti , udāhu yassa santakaṃ jātaṃ , tassā ’’ ti pucchati .
Nissaṭṭhabhāvatoyeva ca idha ‘‘ avibhattabhāvato ’’ ti kāraṇaṃ avatvā ‘‘ yena pariggahitaṃ , tena vissajjitattā ’’ ti vuttaṃ , idañcaV1.153 vissaṭṭhābhāvato ubhayasādhāraṇataṃ pahāya ekassa santakaṃ hontampi yena paṭiggahitaṃ , tato aññassa santakaṃ jātaṃ , tasmā parasantakapaṭiggahaṇe viya paṭiggāhakassa paṭiggahaṇapaccayā natthi āpattīti dassanatthaṃ vuttaṃ , na pana ‘‘ yena paṭiggahitaṃ , tena vissajjitattā ’’ ti vacanato avissajjite sati avibhattepi sattāhātikkame āpattīti dassanatthaṃ avissajjite avibhattabhāvatoyeva anāpattiyā siddhattā .
Sace pana itaro yena paṭiggahitaṃ , tasseva antosattāhe attano bhāgampi vissajjeti , sattāhātikkame siyā āpatti yena paṭiggahitaṃ , tasseva santakabhāvamāpannattā .
‘‘ Itarassa appaṭiggahitattā ’’ ti iminā tassa santakabhāvepi aññehi paṭiggahitasakasantake viya tena appaṭiggahitabhāvato anāpattīti dīpeti , imaṃ pana adhippāyaṃ ajānitvā ito aññathā gaṇṭhipadakārādīhi papañcitaṃ , na taṃ sārato paccetabbaṃ , idaṃ sāratthadīpanīvacanaṃ ( sārattha . ṭī .2.625).
Vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī .1.625) pana – sace dvinnaṃ … pe … na vaṭṭatīti ettha pāṭho gaḷito , evaṃ panettha pāṭho veditabbo – sace dvinnaṃM1.202 santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ avibhattaṃ hoti , sattāhātikkame dvinnampi anāpatti , paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatīti .
Aññathā pana saddappayogopi na saṅgahaṃ gacchati ,‘‘ gaṇṭhipadepi ca ayameva pāṭho dassito ’’ ti sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .2.625) vuttaṃ .
‘‘ Dvinnampi anāpattī ’’ ti avibhattattā vuttaṃ .
‘‘ Paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatī ’’ ti idaṃ ‘‘ sattāhaparamaṃ sannidhikārakaṃ paribhuñjitabban ’’ ti ( pārā .623) vacanato vuttaṃ .
‘‘ Yena paṭiggahitaṃ , tena vissajjitattā ’’ ti iminā upasampannassa dānampi sandhāya ‘‘ vissajjetī ’’ ti idaṃ vuttanti dasseti .
Upasampannassa nirapekkhadinnavatthumhi paṭiggahaṇassa avigatattepi sakasantakatā vigatāva hoti , tena nissaggiyaṃ na hoti .
‘‘ Attanāva paṭiggahitattaṃ sakasantakattañcā ’’ ti imehi dvīhi kāraṇeheva nissaggiyaṃ hoti , na ekena .
Anupasampannassa nirapekkhadāne pana tadubhayampi vijahati , paribhogopettha vaṭṭati , na sāpekkhadāne dānalakkhaṇābhāvato .
‘‘ Vissajjatī ’’ ti etasmiñca pāḷipade kassaci adatvā anapekkhatāya chaḍḍanampi saṅgahitanti veditabbaṃ .
‘‘ Anapekkhā datvā ’’ ti idañca paṭiggahaṇavijahanavidhidassanatthameva vuttaṃ .
Paṭiggahaṇe hi vijahite puna paṭiggahetvā paribhogo sayameva vaṭṭissati , tabbijahanañca vatthuno sakasantakatāpariccāgena hotīti .
Etena ca vatthumhi ajjhoharaṇāpekkhāya sati paṭiggahaṇavissajjanaṃ nāma visuṃ na labbhatīti sijjhati .
Itarathā hi ‘‘ paṭiggahaṇe anapekkhovaV1.154 paṭiggahaṇaṃ vissajjetvā puna paṭiggahetvā bhuñjatī ’’ ti vattabbaṃ siyā ,‘‘ appaṭiggahitattā ’’ ti iminā ekassa santakaṃ aññena paṭiggahitampi nissaggiyaṃ hotīti dasseti .
Evan ti ‘‘ puna gahessāmī ’’ ti apekkhaṃ akatvā suddhacittena paricattataṃ parāmasati .
Paribhuñjantassa anāpattidassanatthan tiM1.203 nissaggiyamūlikāhi pācittiyādiāpattīhi anāpattidassanatthanti adhippāyo .
Paribhoge anāpattidassanatthan ti ettha pana nissaṭṭhapaṭilābhassa kāyikaparibhogādīsu yā dukkaṭāpatti vuttā , tāya anāpattidassanatthanti adhippāyo .
100. Evaṃ catukālikapaccayaṃ dassetvā idāni tesu visesalakkhaṇaṃ dassento ‘‘ imesu panā ’’ tiādimāha .
Tattha akappiyabhūmiyaṃ sahaseyyāpahonake gehe vuttaṃ saṅghikaṃ vā puggalikaṃ vā bhikkhussa , bhikkhuniyā vā santakaṃ yāvakālikaṃ yāmakālikañca ekarattampi ṭhapitaṃ antovutthaṃ nāma hoti , tattha pakkañca antopakkaṃ nāma hoti .
Sattāhakālikaṃ pana yāvajīvikañca vaṭṭati .
Paṭiggahetvā ekarattaṃ vītināmitaṃ pana yaṃ kiñci yāvakālikaṃ vā yāmakālikaṃ vā ajjhoharitukāmatāya gaṇhantassa pariggahaṇe tāva dukkaṭaṃ , ajjhoharato pana ekamekasmiṃ ajjhohāre sannidhipaccayā pācittiyaṃ hotīti attho .
Idāni aññampi visesalakkhaṇaṃ dassento ‘‘ yāvakālikaṃ panā ’’ tiādimāha .
Tattha sambhinnarasānīti saṃsaṭṭharasāni .
Dīghakālāni vatthūni rassakālena saṃsaṭṭhāni rassakālameva anuvattantīti āha ‘‘ yāvakālikaṃ pana … pe … tīṇipi yāmakālikādīnī ’’ ti .
Itaresupi eseva nayo .
Tasmātiādīsu tadahupurebhattameva vaṭṭati , na tadahupacchābhattaṃ , na rattiyaṃ , na dutiyadivasādīsūti attho .
Kasmāti ce ?
Tadahupaṭiggahitena yāvakālikena saṃsaṭṭhattāti .
Ettha ca ‘‘ yāvakālikena saṃsaṭṭhattā ’’ ti ettakameva avatvā ‘‘ tadahupaṭiggahitenā ’’ ti visesanassa vuttattā purepaṭiggahitayāvakālikena saṃsaṭṭhe sati tadahupurebhattampi na vaṭṭati , anajjhoharaṇīyaṃ hotīti viññāyati .
‘‘ Sambhinnarasan ’’ ti iminā sacepi saṃsaṭṭhaṃ , asambhinnarasaṃ sesakālikattayaṃ attano attano kāle vaṭṭatīti dassetiM1.204 .
Yāmakālikenāti ettha ‘‘ tadahupaṭiggahitenā ’’ ti tatiyantavisesanapadaṃ ajjhāharitabbaṃ , pubbavākyato vā anuvattetabbaṃ .
Tassa phalaṃ vuttanayameva .
PotthakesuV1.155 pana ‘‘ yāmakālikena saṃsaṭṭhaṃ pana itaradvayaṃ tadahupaṭiggahitan ’’ ti dissati , taṃ na sundaraṃ .
Yattha natthi , tameva sundaraṃ , kasmā ?
Dutiyantañhi visesanapadaṃ itaradvayaṃ viseseti .
Tato tadahupaṭiggahitameva sattāhakālikaṃ yāvajīvikañca yāmakālikena saṃsaṭṭhe sati yāva aruṇuggamanā vaṭṭati , na purepaṭiggahitānīti attho bhaveyya , so na yutto .
Kasmā ?
Sattāhakālikayāvajīvikānaṃ asannidhijanakattā ,‘‘ dīghakālikāni rassakālikaṃ anuvattantī ’’ ti iminā lakkhaṇena viruddhattā ca , tasmā tadahupaṭiggahitaṃ vā hotu purepaṭiggahitaṃ vā , sattāhakālikaṃ yāvajīvikañca tadahupaṭiggahitena yāmakālikena saṃsaṭṭhattā yāva aruṇuggamanā vaṭṭatīti attho yutto , evañca upari vakkhamānena ‘‘ sattāhakālikena pana tadahupaṭiggahitena saddhiṃ saṃsaṭṭhaṃ tadahupaṭiggahitaṃ vā purepaṭiggahitaṃ vā yāvajīvikaṃ sattāhaṃ kappatī ’’ ti vacanena samaṃ bhaveyya .
Apica ‘‘ yāmakālikena saṃsaṭṭhaṃ pana itaradvayaṃ tadahu yāva aruṇuggamanā vaṭṭatī ’’ ti pubbapāṭhena bhavitabbaṃ , taṃ lekhakehi aññesu pāṭhesu ‘‘ tadahupaṭiggahitan ’’ ti vijjamānaṃ disvā , idha tadahupadato paṭiggahitapadaṃ gaḷitanti maññamānehi pakkhipitvā likhitaṃ bhaveyya ,‘‘ tadahū ’’ ti idaṃ pana ‘‘ yāva aruṇuggamanā ’’ ti padaṃ viseseti , tena yāva tadahuaruṇuggamanā vaṭṭati , na dutiyāhādiaruṇuggamanāti atthaṃ dasseti .
Teneva uparipāṭhepi ‘‘ sattāhakālikena pana tadahupaṭiggahitenā ’’ ti rassakālikatthapadena tulyādhikaraṇaṃ visesanapadaṃ tameva viseseti , na dīghakālikatthaṃ yāvajīvikapadaṃM1.205 , tasmā ‘‘ tadahupaṭiggahitena sattāhakālikena saṃsaṭṭhaṃ tadahupaṭiggahitaṃ vā purepaṭiggahitaṃ vā yāvajīvikaṃ sattāhaṃ kappatī ’’ ti vuttaṃ .
Dvīhapaṭiggahitenātiādīsupi ‘‘ dvīhapaṭiggahitena sattāhakālikena saṃsaṭṭhaṃ tadahupaṭiggahitaṃ vā purepaṭiggahitaṃ vā yāvajīvikaṃ chāhaṃ vaṭṭati , tīhapaṭiggahitena sattāhakālikena saṃsaṭṭhaṃ tadahupaṭiggahitaṃ vā purepaṭiggahitaṃ vā yāvajīvikaṃ pañcāhaṃ vaṭṭati , catūhapaṭiggahitena sattāhakālikena saṃsaṭṭhaṃ tadahupaṭiggahitaṃ vā purepaṭiggahitaṃ vā yāvajīvikaṃ caturāhaṃ vaṭṭati , pañcāhapaṭiggahitena sattāhakālikena saṃsaṭṭhaṃ tadahupaṭiggahitaṃ vā purepaṭiggahitaṃ vā yāvajīvikaṃ tīhaṃ vaṭṭati , chāhapaṭiggahitena sattāhakālikena saṃsaṭṭhaṃ tadahupaṭiggahitaṃ vā purepaṭiggahitaṃ vā yāvajīvikaṃ dvīhaṃ vaṭṭati , sattāhapaṭiggahitena sattāhakālikena saṃsaṭṭhaṃ tadahupaṭiggahitaṃ vā purepaṭiggahitaṃ vā yāvajīvikaṃ tadaheva vaṭṭatī ’’ tiV1.156 evaṃ sattāhakālikasseva atītadivasaṃ parihāpetvā sesadivasavasena yojetabbaṃ , na yāvajīvikassa .
Na hi yāvajīvikassa hāpetabbo atītadivaso nāma atthi sati paccaye yāvajīvaṃ paribhuñjitabbato .
Tenāha ‘‘ sattāhakālikampi attanā saddhiṃ saṃsaṭṭhaṃ yāvajīvikaṃ attano sabhāvaññeva upanetī ’’ ti .
Kesuci potthakesu ‘‘ yāmakālikena saṃsaṭṭhaṃ pana itaradvayaṃ tadahupaṭiggahitan ’’ ti likhitaṃ pāṭhaṃ nissāya imasmimpi pāṭhe ‘‘ tadahupaṭiggahitanti idameva icchitabban ’ ti maññamānā ‘‘ purepaṭiggahitan ’’ ti pāṭhaṃ paṭikkhipanti .
Kesuci ‘‘ purebhattaṃ paṭiggahitaṃ vā ’’ ti likhanti , taṃ sabbaṃ yathāvuttanayaṃ amanasikarontā vibbhantacittā evaṃ karontīti daṭṭhabbaṃ .
ImesuM1.206 catūsu kālikesu yāvakālikaṃ majjhanhikakālātikkame , yāmakālikaṃ pacchimayāmātikkame , sattāhakālikaṃ sattāhātikkame paribhuñjantassa āpattīti vuttaṃ .
Katarasikkhāpadena āpatti hotīti pucchāyamāha ‘‘ kālayāma ’’ iccādi .
Tassattho – yāvakālikaṃ kālātikkame paribhuñjantassa ‘‘ yo pana bhikkhu vikāle khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā , pācittiyan ’’ ti iminā vikālebhojanasikkhāpadena ( pāci .248) āpatti hoti .
Yāmakālikaṃ yāmātikkame paribhuñjantassa ‘‘ yo pana bhikkhu sannidhikārakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā , pācittiyan ’’ ti iminā sannidhisikkhāpadena ( pāci .253) āpatti hoti .
Sattāhakālikaṃ sattāhātikkame paribhuñjantassa ‘‘ yāni kho pana tāni gilānānaṃ bhikkhūnaṃ paṭisāyanīyāni bhesajjāni , seyyathidaṃ , sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ , tāni paṭiggahetvā sattāhaparamaṃ sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbāni , taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyan ’’ ti iminā bhesajjasikkhāpadena ( pārā .622) āpatti hotīti .
Imāni cattāri kālikāni ekato saṃsaṭṭhāni sambhinnarasāni purimapurimakālikassa kālavasena paribhuñjitabbānīti vuttaṃ .
Asambhinnarasāni ce honti , kathaṃ paribhuñjitabbānīti āha ‘‘ sace panā ’’ tiādi .
Tassattho suviññeyyova .
Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre
Catukālikavinicchayakathālaṅkāro nāma
Aṭṭhārasamo paricchedo .

19. Kappiyabhūmivinicchayakathā

101. EvaṃM1.207V1.157 catukālikavinicchayaṃ kathetvā idāni kappiyakuṭivinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘ kappiyā catubhūmiyo ’’ tiādimāha .
Tattha kappantīti kappiyā , kappa sāmatthiyeti dhātu .
Bhavanti etāsu antovutthaantopakkānīti bhūmiyo , catasso bhūmiyo catubhūmiyo , catasso kappiyakuṭiyoti attho .
Katamā tāti āha ‘‘ ussāvanantikā … pe … veditabbā ’’ ti .
Kathaṃ viññāyaticcāha ‘‘ anujānāmi … pe … vacanato ’’ ti .
Idaṃ bhesajjakkhandhakapāḷiṃ ( mahāva .295) sandhāyāha .
Tattha uddhaṃ sāvanā ussāvanā , ussāvanā anto yassā kappiyabhūmiyāti ussāvanantikā .
Gāvo nisīdanti etthāti gonisādikā , go-saddūpapada ni-pubbasada visaraṇagatyāvasānesūti dhātu .
Gahapatīhi dinnāti gahapati , uttarapadalopatatiyātappurisoyaṃ .
Kammavācāya sammannitabbāti sammutīti evamimāsaṃ viggaho kātabbo .
Tatthāti kappiyakuṭivinicchaye .
Taṃ pana avatvāpīti andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttanayaṃ avatvāpi .
Pi -saddena tathāvacanampi anujānāti .
Aṭṭhakathāsu vuttanayena vutteti sesaaṭṭhakathāsu vuttanayena ‘‘ kappiyakuṭiṃ karomā ’’ ti vā ‘‘ kappiyakuṭī ’’ ti vā vutte .
Sādhāraṇalakkhaṇan ti sabbaaṭṭhakathānaṃ sādhāraṇaṃ ussāvanantikakuṭikaraṇalakkhaṇaṃ .
Cayan ti adhiṭṭhānaṃ uccavatthuṃ .
Yato paṭṭhāyāti yato iṭṭhakato silato mattikāpiṇḍato vā paṭṭhāya .
Paṭhamiṭṭhakādīnaṃ heṭṭhā na vaṭṭantīti paṭhamiṭṭhakādīnaṃ heṭṭhābhūmiyaṃ patiṭṭhāpiyamānā iṭṭhakādayo bhūmigatikattā ‘‘ kappiyakuṭiṃ karomā ’’ ti vatvā patiṭṭhāpetuṃ na vaṭṭanti .
Yadi evaṃ bhūmiyaṃ nikhaṇitvā ṭhapiyamānā thambhā kasmā tathā vatvā patiṭṭhāpetuṃ vaṭṭantīti āha ‘‘ thambhā pana … pe … vaṭṭantī ’’ ti .
SaṅghasantakamevātiM1.208 vāsatthāya kataṃ saṅghikasenāsanaṃ sandhāya vadati .
Bhikkhusantakan ti vāsatthāya eva kataṃ bhikkhussa puggalikasenāsanaṃ .
102. Mukhasannidhīti iminā antovutthadukkaṭameva dīpeti .
Vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī . mahāvagga 2.295) pana evaṃ vuttaṃ – taṃ pana avatvāpīti pi -saddena tathāvacanampi anujānāti .
Aṭṭhakathāsūti andhakaṭṭhakathāvirahitāsu sesaṭṭhakathāsu .
Sādhāraṇalakkhaṇan ti andhakaṭṭhakathāya saha sabbaṭṭhakathānaṃ samānaṃ .
Cayan ti adhiṭṭhānaṃ uccavatthuṃ .
V1.158 Yato paṭṭhāyāti yato iṭṭhakādito paṭṭhāya cayaṃ ādiṃ katvā bhittiṃ uṭṭhāpetukāmāti attho .
‘‘ Thambhā pana upari uggacchanti , tasmā vaṭṭantī ’’ ti etena iṭṭhakapāsāṇā heṭṭhā patiṭṭhāpiyamānāpi yadi cayato , bhūmito vā ekaṅgulamattampi uggatā tiṭṭhanti , vaṭṭantīti siddhaṃ hoti .
Ārāmoti upacārasīmāparicchinno sakalo vihāro .
Senāsanānīti vihārassa anto tiṇakuṭiādikāni saṅghassa nivāsagehāni .
Vihāragonisādikā nāmāti senāsanagonisādikā nāma .
Senāsanāni hi sayaṃ parikkhittānipi ārāmaparikkhepābhāvena ‘‘ gonisādikā ’’ ti vuttā .
‘‘ Upaḍḍhaparikkhittopī ’’ ti iminā tato ūnaparikkhitto yebhuyyena aparikkhitto nāma , tasmā aparikkhittasaṅkhameva gacchatīti dasseti .
Etthāti upaḍḍhādiparikkhitte .
Kappiyakuṭi laddhuṃ vaṭṭatīti gonisādikāya abhāvena sesakappiyakuṭīsu tīsu yā kāci kappiyakuṭi kātabbāti attho .
Tesaṃ gehānīti ettha bhikkhūnaṃ vāsatthāya katampi yāva na denti , tāva tesaṃ santakaṃyeva bhavissatīti daṭṭhabbaṃ .
VihāraṃM1.209 ṭhapetvāti upasampannānaṃ vāsatthāya kataṃ gehaṃ ṭhapetvāti attho .
Gehan ti nivāsagehaṃ .
Tadaññaṃ pana uposathāgārādi sabbaṃ anivāsagehaṃ catukappiyabhūmivimuttā pañcamī kappiyabhūmi .
Saṅghasantakepi hi etādise gehe suṭṭhu parikkhittārāmaṭṭhepi abbhokāse viya antovutthādidoso natthi .
Yena kenaci channe paricchanne ca sahaseyyappahonake bhikkhussa , saṅghassa vā nivāsagehe antovutthādidoso , na aññattha .
Tenāha ‘‘ yaṃ panā ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ saṅghikaṃ vā puggalikaṃ vā ’’ ti idaṃ kiñcāpi bhikkhubhikkhunīnaṃ sāmaññato vuttaṃ bhikkhūnaṃ pana saṅghikaṃ puggalikañca bhikkhunīnaṃ , tāsaṃ saṅghikaṃ puggalikañca bhikkhūnaṃ gihisantakaṭṭhāne tiṭṭhatīti veditabbaṃ .
Mukhasannidhīti antosannihitadoso hi mukhappavesananimittaṃ āpattiṃ karoti , nāññathā , tasmā ‘‘ mukhasannidhī ’’ ti ( vi . vi . ṭī . mahāvagga 2.295) vuttoti .
Tattha tattha khaṇḍā hontīti upaḍḍhato adhikaṃ khaṇḍā honti .
Sabbasmiṃ chadane vinaṭṭheti tiṇapaṇṇādivassaparittāyake chadane vinaṭṭhe .
Gopānasīnaṃ pana upari vallīhi baddhadaṇḍesu ṭhitesupiV1.159 jahitavatthukā honti eva .
Pakkhapāsakamaṇḍalan ti ekasmiṃ passe tiṇṇaṃ gopānasīnaṃ upari ṭhitatiṇapaṇṇādichadanaṃ vuccati .
103.‘‘ Anupasampannassa datvā tassā ’’ tiādinā akappiyakuṭiyaṃ vutthampi anupasampannassa dinne kappiyaṃ hoti , sāpekkhadānañcettha vaṭṭati , paṭiggahaṇaṃ viya na hotīti dasseti .
Antopakkasāmaṃpakkesu pana ‘‘ na , bhikkhave , antovutthaṃ antopakkaṃ sāmaṃpakkaṃ paribhuñjitabbaṃ , yo paribhuñjeyya , āpatti dukkaṭassa .
Anto ce , bhikkhave , vutthaṃ antopakkaṃM1.210 sāmaṃpakkaṃ , tañce paribhuñjeyya , āpatti tiṇṇaṃ dukkaṭānaṃ .
Anto ce , bhikkhave , vutthaṃ antopakkaṃ aññehi pakkaṃ , tañce paribhuñjeyya , āpatti dvinnaṃ dukkaṭānaṃ .
Anto ce , bhikkhave , vutthaṃ bahipakkaṃ sāmaṃpakkaṃ , tañce paribhuñjeyya , āpatti dvinnaṃ dukkaṭānaṃ .
Bahi ce , bhikkhave , vutthaṃ antopakkaṃ sāmaṃpakkaṃ , tañce paribhuñjeyya , āpatti dvinnaṃ dukkaṭānaṃ .
Anto ce , bhikkhave , vutthaṃ bahipakkaṃ aññehi pakkaṃ , tañce paribhuñjeyya , āpatti dukkaṭassa .
Bahi ce , bhikkhave , vutthaṃ antopakkaṃ aññehi pakkaṃ , tañce paribhuñjeyya , āpatti dukkaṭassa .
Bahi ce , bhikkhave , vutthaṃ bahipakkaṃ sāmaṃpakkaṃ , tañce paribhuñjeyya , āpatti dukkaṭassa .
Bahi ce , bhikkhave , vutthaṃ bahipakkaṃ aññehi pakkaṃ , tañce paribhuñjeyya , anāpattī ’’ ti ( mahāva .274) vacanato ekaṃ tirāpattikaṃ , tīṇi durāpattikāni , tīṇi ekāpattikāni , ekaṃ anāpattikanti aṭṭha honti .
Tattha antovutthan ti akappiyakuṭiyaṃ vutthaṃ .
Antopakkepi eseva nayo .
Sāmaṃpakkan ti yaṃ kiñci āmisaṃ bhikkhussa pacituṃ na vaṭṭati .
Tattha yaṃ vattabbaṃ , taṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttameva .
Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre
Kappiyabhūmivinicchayakathālaṅkāro nāma
Ekūnavīsatimo paricchedo .