15. Bhūtagāmavinicchayakathā
75. Evaṃ
M1.166 pathavivinicchayaṃ kathetvā idāni bhūtagāmavinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘ bhūtagāmo ’’ tiādimāha .Tattha bhavanti ahuvuñcāti bhūtā , jāyanti vaḍḍhanti jātā vaḍḍhitā cāti attho .
Gāmoti rāsi , bhūtānaṃ gāmoti bhūtagāmo , bhūtā eva vā gāmo bhūtagāmo , patiṭṭhitaharitatiṇarukkhādīnametaṃ adhivacanaṃ .
Tattha ‘‘ bhavantī ’’ ti imassa vivaraṇaṃ ‘‘ jāyanti vaḍḍhantī ’’ ti
V1.127 ,‘‘ ahuvun ’’ ti imassa ‘‘ jātā vaḍḍhitā ’’ ti .Evaṃ bhūta-saddo paccuppannātītavisayo hoti .
Tenāha vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī . pācittiya 2.90)‘‘ bhavantīti vaḍḍhanti , ahuvun ti babhuvū ’’ ti .
Idāni taṃ bhūtagāmaṃ dassento ‘‘ bhūtagāmoti pañcahi bījehi jātānaṃ rukkhalatādīnametaṃ adhivacanan ’’ ti āha .
Latādīnan ti ādi -saddena osadhigacchādayo veditabbā .
Idāni tāni bījāni sarūpato dassento ‘‘ tatrimāni pañca bījānī ’’ tiādimāha .
Tattha mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ .
Evaṃ sesesupi .
Atha vā mūlaṃ bījaṃ etassāti mūlabījaṃ , mūlabījato vā nibbattaṃ mūlabījaṃ .
Evaṃ sesesupi .
Tattha paṭhamena viggahena bījagāmo eva labbhati , dutiyatatiyehi bhūtagāmo .
Idāni te bhūtagāme sarūpato dassento ‘‘ tattha mūlabījaṃ nāmā ’’ tyādimāha .
Tattha tesu pañcasu mūlabījādīsu haliddi … pe … bhaddamuttakaṃ mūlabījaṃ nāma .
Na kevalaṃ imāniyeva mūlabījāni , atha kho ito aññānipi yāni vā pana bhūtagāmajātāni atthi santi , mūle jāyanti , mūle sañjāyanti , etaṃ bhūtagāmajātaṃ mūlabījaṃ nāma hotīti yojanā .
Sesesupi eseva nayo .
Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ ( pāci . aṭṭha .91)‘‘ idāni taṃ bhūtagāmaṃ vibhajitvā dassento ‘ bhūtagāmo nāma pañca bījajātānī ’ tiādimāhā ’’ ti .
Tattha
M1.167 bhūtagāmo nāmāti bhūtagāmaṃ uddharitvā yasmiṃ sati bhūtagāmo hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ pañca bījajātānīti āhā ’’ ti aṭṭhakathāsu vuttaṃ .Evaṃ santepi ‘‘ yāni vā panaññānipi atthi , mūle jāyantī ’’ tiādīni na samenti .
Na hi mūlabījādīni mūlādīsu jāyanti .
Mūlādīsu jāyamānāni pana tāni bījajātāni , tasmā evamatthavaṇṇanā veditabbā – bhūtagāmo nāmāti vibhajitabbapadaṃ .
Pañcāti tassa vibhāgaparicchedo .
Bījajātānīti paricchinnadhammanidassanaṃ , yato bījehi jātāni bījajātāni , rukkhādīnaṃ etaṃ adhivacananti ca .
Yathā ‘‘ sālīnaṃ cepi odanaṃ bhuñjatī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.76) sālitaṇḍulānaṃ odano sāliodanoti vuccati , evaṃ bījato sambhūto bhūtagāmo ‘‘ bījan ’’ ti vuttoti veditabboti ca .
Phaḷubījan ti pabbabījaṃ .
Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhaṇasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo tadatthasaṃsiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bījasaddena visesetvā vuttaṃ ‘‘ bījan ’’ ti ‘‘ rūparūpaṃ , dukkhadukkhan ’’ ti
V1.128 ca yathā .Niddese ‘‘ yāni vā panaññānipi atthi , mūle jāyanti mūle sañjāyantī ’’ ti ettha bījato nibbattena bījaṃ dassitaṃ , tasmā evamettha attho daṭṭhabbo – yāni vā panaññānipi atthi , āluvakaserukamalanīluppalapuṇḍarīkakuvalayakundapāṭalimūlādibhede mūle gacchavallirukkhādīni jāyanti sañjāyanti , tāni , yamhi mūle jāyanti ceva sañjāyanti ca , tañca pāḷiyaṃ ( pāci .91) vuttahaliddādi ca , sabbampi etaṃ mūlabījaṃ nāma , etena kāriyopacārena kāraṇaṃ dassitanti dasseti .
Esa nayo khandhabījādīsu .
Yevāpanakakhandhabījesu panettha ambāṭakaindasālanuhipālibhaddakakaṇikārādīni khandhabījāni
M1.168 .Ambilāvallicaturassavallikaṇaverādīni phaḷubījāni .
Makacimallikāsumanajayasumanādīni aggabījāni .
Ambajambupanasaṭṭhiādīni bījabījānīti daṭṭhabbāni .
Bhūtagāme bhūtagāmasaññī chindati vā chedāpeti vāti satthakāni gahetvā sayaṃ vā chindati , aññena vā chedāpeti .
Bhindati vā bhedāpeti vāti pāsāṇādīni gahetvā sayaṃ vā bhindati , aññena vā bhedāpeti .
Pacati vā pacāpeti vāti aggiṃ upasaṃharitvā sayaṃ vā pacati , aññena vā pacāpeti , pācittiyaṃ hotīti sambandho .
Tattha āpattibhedaṃ dassento ‘‘ bhūtagāmañhī ’’ tiādimāha .
Tattha bhūtagāmaparimocitan ti bhūtagāmato viyojitaṃ .
76. Sañcicca ukkhipituṃ na vaṭṭatīti ettha ‘‘ sañciccā ’’ ti vuttattā sarīre laggabhāvaṃ ñatvāpi uṭṭhahati ,‘‘ taṃ uddharissāmī ’’ ti saññāya abhāvato vaṭṭati .
Anantaka ggahaṇena sāsapamattikā gahitā .
Nāmañhetaṃ tassā sevālajātiyā .
Mūlapaṇṇānaṃ abhāvena ‘‘ asampuṇṇabhūtagāmo nāmā ’’ ti vuttaṃ .
Abhūtagāmamūlattāti ettha bhūtagāmo mūlaṃ kāraṇaṃ etassāti bhūtagāmamūlo , bhūtagāmassa vā mūlaṃ kāraṇanti bhūtagāmamūlaṃ .
Bījagāmo hi nāma bhūtagāmato sambhavati , bhūtagāmassa ca kāraṇaṃ hoti .
Ayaṃ pana tādiso na hotīti ‘‘ abhūtagāmamūlattā ’’ ti vuttaṃ .
Kiñcāpi hi tālanāḷikerādīnaṃ khāṇu uddhaṃ avaḍḍhanato bhūtagāmassa kāraṇaṃ na hoti , tathāpi bhūtagāmasaṅkhyūpagatanibbattapaṇṇamūlabījato sambhūtattā bhūtagāmato uppanno nāma hotīti bījagāmena saṅgahaṃ gacchati .
So bījagāmena saṅgahitoti avaḍḍhamānepi bhūtagāmamūlattā vuttaṃ .
‘‘ Aṅkure harite ’’ ti vatvā tamevatthaṃ vibhāveti ‘‘ nīlavaṇṇe jāte ’’ ti , nīlapaṇṇassa vaṇṇasadise
V1.129 paṇṇe jātetiM1.169 attho ,‘‘ nīlavaṇṇe jāte ’’ ti vā pāṭho gahetabbo .Amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatīti idaṃ nāḷikerassa āveṇikaṃ katvā vadati .
‘‘ Pānīyaghaṭādīnaṃ bahi sevālo udake aṭṭhitattā bījagāmānulomattā ca dukkaṭavatthū ’’ ti vadanti .
Kaṇṇakampi abbohārikamevāti nīlavaṇṇampi abbohārikameva .
77. Seleyyakaṃ nāma silāya sambhūtā ekā gandhajāti .
Pupphitakālato paṭṭhāyāti vikasitakālato pabhuti .
Ahicchattakaṃ gaṇhantoti vikasitaṃ gaṇhanto .
Makuḷaṃ pana rukkhattacaṃ akopentenapi gahetuṃ na vaṭṭati .
‘‘ Rukkhattacaṃ vikopetīti vuttattā rukkhe jātaṃ yaṃ kiñci ahicchattakaṃ rukkhattacaṃ avikopetvā matthakato chinditvā gahetuṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti , tadayuttaṃ ‘‘ ahicchattakaṃ yāva makuḷaṃ hoti , tāva dukkaṭavatthū ’’ ti vuttattā .
Rukkhato muccitvāti ettha ‘‘ yadipi kiñcimattaṃ rukkhe allīnā hutvā tiṭṭhati , rukkhato gayhamānā pana rukkhacchaviṃ na vikopeti , vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Allarukkhato na vaṭṭatīti etthāpi rukkhattacaṃ avikopetvā matthakato tacchetvā gahetuṃ vaṭṭatīti veditabbaṃ .
Hatthakukkuccenāti hatthacāpallena .
Pānīyaṃ na vāsetabban ti idaṃ attano atthāya nāmitaṃ sandhāya vuttaṃ .
Kevalaṃ anupasampannassa atthāya nāmite pana pacchā tato labhitvā na vāsetabbanti natthi .
Vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī . pācittiya 2.92) pana ‘‘ pānīyaṃ na vāsetabban ti idaṃ attano pivanapānīyaṃ sandhāya vuttaṃ , aññesaṃ pana vaṭṭati anuggahitattā .
Tenāha attanā khāditukāmenā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhatīti vuttattā yesaṃ sākhā na ruhati , tattha kappiyakaraṇakiccaṃ natthī ’’ ti vadanti .
Vimativinodaniyampi ‘‘ yesaṃ rukkhānaṃ sākhā
M1.170 ruhatīti mūlaṃ anotāretvā paṇṇamattaniggamanamattenāpi vaḍḍhati , tattha kappiyampi akaronto chinnanāḷikeraveḷudaṇḍādayo kopetuṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .‘‘ Caṅkamitaṭṭhānaṃ dassessāmī ’’ ti vuttattā kevalaṃ caṅkamanādhippāyena vā maggagamanādhippāyena vā akkamantassa , tiṇānaṃ upari nisīdanādhippāyena nisīdantassa ca doso natthi .
78. Samaṇakappehīti samaṇānaṃ kappiyavohārehi .
Kiñcāpi bījādīnaṃ agginā phuṭṭhamattena , nakhādīhi vilikhanamattena ca aviruḷhidhammatā na hoti , tathāpi evaṃ kateyeva samaṇānaṃ kappatīti aggiparijitādayo samaṇavohārā nāma jātā , tasmā tehi samaṇavohārehi karaṇabhūtehi phalaṃ paribhuñjituṃ anujānāmīti adhippāyo .
Abījanibbaṭṭabījānipi
V1.130 samaṇānaṃ kappantīti paññattapaṇṇattibhāvato samaṇavohārāicceva saṅkhaṃ gatāni .Atha vā aggiparijitādīnaṃ pañcannaṃ kappiyabhāvatoyeva pañcahi samaṇakappiyabhāvasaṅkhātehi kāraṇehi phalaṃ paribhuñjituṃ anujānāmīti evamettha adhippāyo veditabbo .
Aggiparijitan tiādīsu ‘‘ paricitan ’’ tipi paṭhanti .
Abījaṃ nāma taruṇaambaphalādi .
Nibbaṭṭabījaṃ nāma ambapanasādi , yaṃ bījaṃ nibbaṭṭetvā visuṃ katvā paribhuñjituṃ sakkā hoti .
Nibbaṭṭetabbaṃ viyojetabbaṃ bījaṃ yasmiṃ , taṃ panasādi nibbaṭṭabījaṃ nāma .
‘‘ Kappiyan ’’ ti vatvāva kātabban ti yo kappiyaṃ karoti , tena kattabbapakārasseva vuttattā bhikkhunā avuttepi kātuṃ vaṭṭatīti na gahetabbaṃ .
Puna ‘‘ kappiyaṃ kāretabban ’’ ti kārāpanassa paṭhamameva kathitattā bhikkhunā ‘‘ kappiyaṃ karohī ’’ ti vutteyeva anupasampannena ‘‘ kappiyan ’’ ti vatvā aggiparijitādi kātabbanti gahetabbaṃ .
‘‘ Kappiyanti vacanaṃ pana yāya kāyaci bhāsāya vattuṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
‘‘ Kappiyanti vatvāva kātabban ’’ ti vacanato paṭhamaṃ
M1.171 ‘‘ kappiyan ’’ ti vatvā pacchā aggiādinā phusanādi kātabbanti veditabbaṃ .‘‘ Paṭhamaṃ aggimhi nikkhipitvā , nakhādinā vā vijjhitvā taṃ anuddharitvāva kappiyanti vattuṃ vaṭṭatī ’’ tipi vadanti .
Vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī . pācittiya 2.92) pana ‘‘ kappiyanti vatvāvāti pubbakālakiriyāvasena vuttepi vacanakkhaṇeva aggisatthādinā bījagāme vaṇaṃ kātabbanti vacanato pana pubbe kātuṃ na vaṭṭati , tañca dvidhā akatvā chedanabhedanameva dassetabbaṃ .
Karontena ca bhikkhunā ‘ kappiyaṃ karohī ’ ti yāya kāyaci bhāsāya vutteyeva kātabbaṃ .
Bījagāmaparimocanatthaṃ puna kappiyaṃ kāretabbanti kārāpanassa paṭhamameva adhikatattā ’’ ti vuttaṃ .
Ekasmiṃ bīje vātiādīsu ‘‘ ekaṃyeva kāremīti adhippāye satipi ekābaddhattā sabbaṃ katameva hotī ’’ ti vadanti .
Dāruṃ vijjhatīti ettha ‘‘ jānitvāpi vijjhati vā vijjhāpeti vā , vaṭṭatiyevā ’’ ti vadanti .
Bhattasitthe vijjhatīti etthāpi eseva nayo .
‘‘ Taṃ vijjhati , na vaṭṭatīti rajjuādīnaṃ bhājanagatikattā ’’ ti vadanti .
Marīcapakkādīhi ca missetvāti ettha bhattasitthasambandhavasena ekābaddhatā veditabbā , na phalānaṃyeva aññamaññasambandhavasena .
‘‘ Kaṭāhepi kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttattā kaṭāhato nīhaṭāya miñjāya vā bīje vā yattha katthaci vijjhituṃ
V1.131 vaṭṭati eva .Bhindāpetvā kappiyaṃ kārāpetabban ti bījato muttassa kaṭāhassa bhājanagatikattā vuttaṃ .
Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre
Bhūtagāmavinicchayakathālaṅkāro nāma
Pannarasamo paricchedo .