17. Mañcapīṭhādisaṅghikasenāsanesupaṭipajjitabbavinicchayakathā
82. Evaṃ sahaseyyavinicchayaṃ kathetvā idāni saṅghike vihāre seyyāsu kattabbavinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘ vihāre saṅghike seyyan ’’ tyādimāha .
Tattha samaggaṃ kammaṃ samupagacchatīti saṅgho , ayameva vacanattho sabbasaṅghasādhāraṇo .
Saṅghassa dinno saṅghiko , viharati etthāti vihāro , tasmiṃ .
Sayanti etthāti seyyā , taṃ .
Asantharīti santharitvāna .
Pakkamanaṃ pakkamo , gamananti attho .
‘‘ Vihāre saṅghike seyyaṃ , santharitvāna pakkamo ’’ ti imassa uddesapāṭhassa saṅghike vihāre … pe … pakkamananti attho daṭṭhabboti yojanā .
Tatrāti tasmiṃ pakkamane ayaṃ īdiso mayā vuccamāno vinicchayo veditabboti attho .
Katamo so vinicchayoti āha ‘‘ saṅghike … pe … pācittiyan ’’ ti .
Aparikkhittassa upacāro nāma senāsanato dve leḍḍupātā .
Pācittiyan ti paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmentassa dukkaṭaṃ , dutiyātikkame pācittiyaṃ .
Kathaṃ viññāyaticcāha ‘‘ yo pana bhikkhu … pe … vacanato ’’ ti .
Tattha
M1.177 saṅghiko vihāro pākaṭo , seyyā apākaṭā , sā katividhāiccāha ‘‘ seyyā nāma … pe … dasavidhā ’’ ti .Tatthāpi katamā bhisi , katamā cimilikādayoti āha ‘‘ tattha bhisīti … pe … esa nayo paṇṇasanthāre ’’ ti .
Tattha mañce attharitabbāti mañcakabhisi , evaṃ itaratra , vaṇṇānurakkhaṇatthaṃ katāti paṭakhaṇḍādīhi sibbitvā katā .
Bhūmiyaṃ attharitabbāti cimilikāya sati tassā upari , asati suddhabhūmiyaṃ attharitabbā .
Sīhadhammādīnaṃ pariharaṇe eva
V1.135 paṭikkhepoti iminā mañcapīṭhādīsu attharitvā puna saṃharitvā ṭhapanādivasena attano atthāya pariharaṇameva na vaṭṭati , bhūmattharaṇādivasena paribhogo pana attano pariharaṇaṃ na hotīti dasseti .Khandhake hi ‘‘ antopi mañce paññattāni honti , bahipi mañce paññattāni hontī ’’ ti evaṃ attano atthāya mañcādīsu paññapetvā pariharaṇavatthusmiṃ ‘‘ na , bhikkhave , mahācammāni dhāretabbāni sīhacammaṃ byagghacammaṃ dīpicammaṃ , yo dhāreyya , āpatti dukkaṭassā ’’ ti ( mahāva .255) paṭikkhepo kato , tasmā vuttanayenevettha adhippāyo daṭṭhabbo .
Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . pācittiya 3.112) pana ‘‘ yadi evaṃ ‘ pariharaṇeyeva paṭikkhepo ’ ti idaṃ kasmā vuttanti codanaṃ katvā ‘ anujānāmi , bhikkhave , sabbaṃ pāsādaparibhogan ’ ti ( cūḷava .320) vacanato puggalikepi senāsane senāsanaparibhogavasena niyamitaṃ suvaṇṇaghaṭādikaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭamānampi kevalaṃ attano santakaṃ katvā paribhuñjituṃ na vaṭṭati .
Evamidaṃ bhūmattharaṇavasena paribhuñjituṃ vaṭṭamānampi attano santakaṃ katvā taṃ taṃ vihāraṃ haritvā paribhuñjituṃ na vaṭṭatīti dassanatthaṃ pariharaṇeyeva paṭikkhepo veditabbo ’’ ti vuttaṃ .
Pāvāro kojavoti paccattharaṇatthāyeva ṭhapitā uggatalomā attharaṇavisesā .
Ettakameva vuttan ti aṭṭhakathāsu
M1.178 ( pāci . aṭṭha .116) vuttaṃ .‘‘ Idaṃ aṭṭhakathāsu tathāvuttabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ , aññampi tādisaṃ mañcapīṭhesu attharitabbaṃ attharaṇamevā ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā ) pana ‘‘ paccattharaṇaṃ nāma pāvāro kojavo ’’ ti niyametvā vuttaṃ , tasmā gaṇṭhipadesu vuttaṃ iminā na sameti ,‘‘ vīmaṃsitvā gahetabban ’’ ti sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . pācittiya 3.116) vuttaṃ .
Vīmaṃsite pana evamadhippāyo paññāyati – mātikāṭṭhakathāpi aṭṭhakathāyeva , tasmā mahāaṭṭhakathādīsu vuttanayena ‘‘ pāvāro kojavo ’’ ti niyametvā vuttaṃ , evaṃ niyamane satipi yathā ‘‘ laddhātapatto rājakumāro ’’ ti ātapattassa laddhabhāveyeva niyametvā vuttepi nidassananayavasena rājakakudhabhaṇḍasāmaññena samānā vālabījanādayopi vuttāyeva honti , evaṃ ‘‘ pāvāro kojavo ’’ ti niyametvā vuttepi nidassananayavasena tehi mañcapīṭhesu attharitabbabhāvasāmaññena samānā aññe attharaṇāpi vuttāyeva honti , tasmā gaṇṭhipadesu vuttavacanaṃ aṭṭhakathāvacanassa paṭilomaṃ na hoti , anulomamevāti daṭṭhabbaṃ .
Imasmiṃ
V1.136 pana ṭhāne ‘‘ yena vihāro kārito , so vihārassāmiko ’’ ti pāṭhaṃ nissāya ekacce vinayadharā ‘‘ saṅghikavihārassa vā puggalikavihārassa vā vihāradāyakoyeva sāmiko , soyeva issaro , tassa ruciyā eva vasituṃ labhati , na saṅghagaṇapuggalānaṃ ruciyā ’’ ti vinicchayaṃ karonti , so vīmaṃsitabbo , kathaṃ ayaṃ pāṭho kimatthaṃ sādheti issaratthaṃ vā āpucchitabbatthaṃ vāti ?Evaṃ vīmaṃsite ‘‘ bhikkhumhi sati bhikkhu āpucchitabbo ’’ tiādivacanato āpucchitabbatthameva sādheti , na issaratthanti viññāyati .
Atha
M1.179 siyā ‘‘ āpucchitabbatthe siddhe issarattho siddhoyeva hoti .Issarabhāvatoyeva hi so āpucchitabbo ’’ ti .
Tatthevaṃ vattabbaṃ –
‘‘ āpucchantena ca bhikkhumhi sati bhikkhu āpucchitabbo , tasmiṃ asati sāmaṇero , tasmiṃ asati ārāmiko ’’ tiādivacanato āyasmantānaṃ matena bhikkhupi sāmaṇeropi ārāmikopi vihārakārakopi tassa kule yo koci puggalopi issaroti āpajjeyya , evaṃ viññāyamānepi bhikkhumhi vā sāmaṇere vā ārāmike vā sati teyeva issarā , na vihārakārako .
Tesu ekasmimpi asatiyeva vihārakārako issaro siyāti .
Imasmiṃ pana adhikāre saṅghikaṃ senāsanaṃ rakkhaṇatthāya āpucchitabbaṃyeva vadati , na issarabhāvato āpucchitabbaṃ .
Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ ( pāci . aṭṭha .116)‘‘ anāpucchaṃ vā gaccheyyāti ettha bhikkhumhi sati bhikkhu āpucchitabbo ’’ tiādi .
Athāpi evaṃ vadeyya ‘‘ na sakalassa vākyapāṭhassa adhippāyatthaṃ sandhāya amhehi vuttaṃ , atha kho ‘ vihārassāmiko ’ ti etassa padatthaṃyeva sandhāya vuttaṃ .
Kathaṃ ?
Saṃ etassa atthīti sāmiko , vihārassa sāmiko vihārassāmiko .
‘ Ko vihārassāmiko nāmā ’ ti vutte ‘ yena vihāro kārito , so vihārassāmiko nāmā ’ ti vattabbo , tasmā vihārakārako dāyako vihārassāmiko nāmāti viññāyati , evaṃ viññāyamāne sati sāmiko nāma sassa dhanassa issaro , tassa ruciyā eva aññe labhanti , tasmā vihārassāmikabhūtassa dāyakassa ruciyā eva bhikkhū vasituṃ labhanti , na saṅghagaṇapuggalānaṃ ruciyāti imamatthaṃ sandhāya vuttan ’’ ti .
Te evaṃ vattabbā – mā āyasmanto evaṃ avacuttha , yathā
M1.180 nāma ‘‘ ghaṭikāro brahmā ’’ ti vutto so brahmā idāni ghaṭaṃ na karoti , purimattabhāve pana karoti , tasmā ‘‘ ghaṭaṃ karotī ’’ ti vacanatthena ‘‘ ghaṭikāro ’’ ti nāmaṃ labhati .Iti pubbe laddhanāmattā pubbavohāravasena brahmabhūtopi
V1.137 ‘‘ ghaṭikāro ’’ icceva vuccati , evaṃ so vihārakārako bhikkhūnaṃ pariccattakālato paṭṭhāya vihārassāmiko na hoti vatthupariccāgalakkhaṇattā dānassa , pubbe pana apariccattakāle vihārassa kārakattā vihārassāmiko nāma hoti , so evaṃ pubbe laddhanāmattā pubbavohāravasena ‘‘ vihārassāmiko ’’ ti vuccati , na , pariccattassa vihārassa issarabhāvato .Teneva sammāsambuddhena ‘‘ vihāradāyakānaṃ ruciyā bhikkhū vasantū ’’ ti avatvā senāsanapaññāpako anuññātoti daṭṭhabbo .
Tathā hi vuttaṃ vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī . mahāvagga 2.295)‘‘ tesaṃ gehānīti ettha bhikkhūnaṃ vāsatthāya katampi yāva na denti , tāva tesaṃ santakaṃyeva bhavissatīti daṭṭhabban ’’ ti , tena dinnakālato paṭṭhāya tesaṃ santakāni na hontīti dasseti .
Ayaṃ pana kathā pāṭhassa sammukhībhūtattā imasmiṃ ṭhāne kathitā .
Vihāravinicchayo pana catupaccayabhājanavinicchaye ( vi . saṅga . aṭṭha .194 ādayo ) āvi bhavissati .
Yo kocīti ñātako vā aññātako vā yo koci .
Yena mañcaṃ pīṭhaṃ vā vinanti , taṃ mañcapīṭhakavānaṃ .
83. Siluccayaleṇan ti siluccaye leṇaṃ , pabbataguhāti attho .
‘‘ Senāsanaṃ upacikāhi khāyitan ’’ ti imasmiṃ vatthusmiṃ paññattattā vatthuanurūpavasena aṭṭhakathāyaṃ upacikāsaṅkāya abhāvena anāpatti vuttā .
Vattakkhandhake ( cūḷava .360 ādayo ) gamikavattaṃ paññāpentena ‘‘ senāsanaṃ āpucchitabban ’’ ti vuttattā kevalaṃ itikattabbatāmattadassanatthaṃ ‘‘ āpucchanaṃ pana vattan ’’ ti vuttaṃ
M1.181 , na pana vattabhede dukkaṭanti dassanatthaṃ , teneva andhakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ senāsanaṃ āpucchitabban ’’ ti ettha ‘‘ yaṃ pāsāṇapiṭṭhiyaṃ vā pāsāṇatthambhesu vā katasenāsanaṃ yattha upacikā nārohanti , taṃ anāpucchantassapi anāpattī ’’ ti vuttaṃ .Tasmā yaṃ vuttaṃ gaṇṭhipade ‘‘ tādise senāsane anāpucchā gacchantassa pācittiyaṃ natthi , gamikavatte senāsanaṃ anāpucchā gacchanto vattabhedo hoti , tasmā dukkaṭaṃ āpajjatī ’’ ti , taṃ na gahetabbaṃ .
Pacchimassa ābhogena mutti natthīti tassa pacchato gacchantassa aññassa abhāvato vuttaṃ .
Ekaṃ vā pesetvā āpucchitabban ti ettha gamanacittassa uppannaṭṭhānato anāpucchitvā gacchante dutiyapāduddhāre pācittiyaṃ .
Maṇḍape vāti sākhāmaṇḍape vā padaramaṇḍape vā .
Rukkhamūleti yassa kassaci rukkhassa heṭṭhā .
Palujjatīti vinassati .
84. Majjhe
V1.138 saṃkhittaṃ paṇavasaṇṭhānaṃ katvā baddhan ti erakapattādīhi veṇiṃ katvā tāya veṇiyā ubhosu passesu vitthataṭṭhāne bahuṃ veṭhetvā tato paṭṭhāya yāva majjhaṭṭhānaṃ , tāva antoākaḍḍhanavasena veṭhetvā majjhe saṃkhipitvā tattha tattha bandhitvā kataṃ .Yattha kākā vā kulalā vā na ūhadantīti yattha dhuvanivāsena kulāvake katvā vasamānā ete kākakulalā , aññe vā sakuṇā taṃ senāsanaṃ na ūhadanti , tādise rukkhamūle nikkhipituṃ anujānāmīti attho .
85. Navavāyimoti adhunā suttena vītakacchena paliveṭhitamañco .
Onaddhoti kappiyacammena onaddho , sova onaddhako sakatthe ka-paccayavasena .
Tena hi vassena sīghaṃ na nassati .
Ukkaṭṭhaabbhokāsikoti idaṃ tassa sukhapaṭipattidassanamattaṃ
M1.182 , ukkaṭṭhassāpi pana cīvarakuṭi vaṭṭateva .Kāyānugatikattāti bhikkhuno tattheva nisinnabhāvaṃ dīpeti , tena ca vassabhayena sayaṃ aññattha gacchantassa āpattiṃ dasseti .
Abbhokāsikānaṃ atemanatthāya niyametvā dāyakehi dinnampi attānaṃ rakkhantena rakkhitabbameva .
‘‘ Yasmā pana dāyakehi dānakāleyeva satasahassagghanakampi kambalaṃ ‘ pādapuñchaniṃ katvā paribhuñjathā ’ ti dinnaṃ tatheva paribhuñjituṃ vaṭṭati , tasmā idampi mañcapīṭhādisenāsanaṃ ‘ ajjhokāsepi yathāsukhaṃ paribhuñjathā ’ ti dāyakehi dinnaṃ ce , sabbasmimpi kāle ajjhokāse nikkhipituṃ vaṭṭatīti vadantī ’’ ti sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . pācittiya 3.108-110) vuttaṃ .
Pesetvā gantabban ti ettha ‘‘ yo bhikkhu imaṃ ṭhānaṃ āgantvā vasati , tassa dethā ’’ ti vatvā pesetabbaṃ .
Valāhakānaṃ anuṭṭhitabhāvaṃ sallakkhetvāti iminā gimhānepi meghe uṭṭhite abbhokāse nikkhipituṃ na vaṭṭatīti dīpeti .
Tatra tatrāti cetiyaṅgaṇādike tasmiṃ tasmiṃ abbhokāse niyametvā nikkhittā .
Majjhato paṭṭhāya pādaṭṭhānābhimukhāti yattha samantato sammajjitvā aṅgaṇamajjhe sabbadā kacavarassa saṅkaḍḍhanena majjhe vālikā sañcitā hoti , tattha kattabbavidhidassanatthaṃ vuttaṃ , uccavatthupādaṭṭhānābhimukhaṃ , bhittipādaṭṭhānābhimukhaṃ vā vālikā haritabbāti attho .
‘‘ Yattha vā pana koṇesu vālikā sañcitā , tattha tato paṭṭhāya aparadisābhimukhā haritabbā ’’ ti keci atthaṃ vadanti .
Keci pana ‘‘ sammaṭṭhaṭṭhānassa padavalañjena avikopanatthāya sayaṃ asammaṭṭhaṭṭhāne ṭhatvā attano pādābhimukhaṃ vālikā haritabbāti vuttan ’’ ti vadanti .
Tattha ‘‘ majjhato paṭṭhāyā ’’ ti vacanassa payojanaṃ na dissati .
Sāratthadīpaniyaṃ
V1.139 pana ‘‘ pādaṭṭhānābhimukhāti nisīdantānaṃ pādaṭṭhānābhimukhanti keci , sammajjantassaM1.183 pādaṭṭhānābhimukhanti apare , bahivālikāya agamananimittaṃ pādaṭṭhānābhimukhā haritabbāti vuttanti eke ’’ ti vuttaṃ .Kacavaraṃ hatthehi gahetvā bahi chaḍḍetabban ti iminā ‘‘ kacavaraṃ chaḍḍessāmī ’’ ti vālikā na chaḍḍetabbāti dīpeti .
86. Kappaṃ labhitvāti ‘‘ gacchā ’’ ti vuttavacanena kappaṃ labhitvā .
Therassa hi āṇattiyā gacchantassa anāpatti .
Purimanayenevāti ‘‘ nisīditvā sayaṃ gacchanto ’’ tiādinā pubbe vuttanayeneva .
Aññattha gacchatīti taṃ maggaṃ atikkamitvā aññattha gacchati .
Leḍḍupātupacārato bahi ṭhitattā ‘‘ pāduddhārena kāretabbo ’’ ti vuttaṃ , aññattha gacchantassa paṭhamapāduddhāre dukkaṭaṃ , dutiyapāduddhāre pācittiyanti attho .
Pākatikaṃ akatvāti apaṭisāmetvā .
Antarasannipāteti antarantarā sannipāte .
87. Āvāsikānaṃyeva palibodhoti ettha āgantukesu āgantvā kiñci avatvā tattha nisinnesupi nisīditvā ‘‘ āvāsikāyeva uddharissantī ’’ ti gatesupi āvāsikānameva palibodho .
Mahāpaccarivāde pana ‘‘ idaṃ amhākan ’’ ti vatvāpi avatvāpi nisinnānamevāti adhippāyo .
Mahāaṭṭhakathāvāde ‘‘ āpattī ’’ ti pācittiyameva vuttaṃ .
Mahāpaccariyaṃ pana santharāpane pācittiyena bhavitabbanti anāṇattiyā paññattattā dukkaṭaṃ vuttaṃ .
Ussārakoti sarabhāṇako .
So hi uddhaṃuddhaṃ pāḷipāṭhaṃ sāreti pavattetīti ‘‘ ussārako ’’ ti vuccati .
‘‘ Idaṃ ussārakassa , idaṃ dhammakathikassā ’’ ti visuṃ paññattattā anāṇattiyā paññattepi pācittiyeneva bhavitabbanti adhippāyena ‘‘ tasmiṃ āgantvā nisinne tassa palibodho ’’ ti vuttaṃ .
Keci pana vadanti ‘‘ anāṇattiyā paññattepi dhammakathikassa anuṭṭhāpanīyattā pācittiyena
M1.184 bhavitabbaṃ , āgantukassa pana pacchā āgatehi vuḍḍhatarehi uṭṭhāpanīyattā dukkaṭaṃ vuttan ’’ ti . 88. Pādapuñchanī nāma rajjukehi vā pilotikāya vā pādapuñchanatthaṃ katā .
Phalakapīṭhaṃ nāma phalakamayaṃ pīṭhaṃ .
Atha vā phalakañceva dārumayapīṭhañca .
Dārumayapīṭhan ti ca phalakamayameva pīṭhaṃ veditabbaṃ .
Pādakaṭhalikan ti adhotapādaṭṭhāpanakaṃ .
Ajjhokāse rajanaṃ pacitvā
V1.140 … pe … paṭisāmetabban ti ettha theve asati rajanakamme niṭṭhite paṭisāmetabbaṃ .‘‘ Bhikkhu vā sāmaṇero vā ārāmiko vā lajjī hotīti vuttattā alajjiṃ āpucchitvā gantuṃ na vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Otāpento … pe … gacchatīti ettha ‘‘ kiñcāpi ‘ ettakaṃ dūraṃ gantabban ’ ti paricchedo natthi , tathāpi leḍḍupātaṃ atikkamma nātidūraṃ gantabban ’’ ti vadanti .
Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre
Mañcapīṭhādisaṅghikasenāsanesupaṭipajjitabba-
Vinicchayakathālaṅkāro nāma
Sattarasamo paricchedo .