Upajjhāyavattakathāvaṇanā
183. Evaṃ
M2.1V2.1 vassūpanāyikavinicchayaṃ kathetvā idāni upajjhāyavattādivattakathaṃ kathetuṃ ‘‘ vattanti etthā ’’ tiādimāha .Tattha vattetabbaṃ pavattetabbanti vattaṃ , saddhivihārikādīhi upajjhāyādīsu pavattetabbaṃ ābhisamācārikasīlaṃ .
Taṃ katividhanti āha ‘‘ vattaṃ nāmetaṃ … pe … bahuvidhan ’’ ti .
Vaccakuṭivattan ti ettha iti -saddo ādyattho .
Tena saddhivihārikavattaantevāsikavattaanumodanavattāni saṅgayhanti .
Vuttañhi tattha tattha aṭṭhakathāsu ‘‘ cuddasa khandhakavattānī ’’ ti .
Vattakkhandhake ( cūḷava .356) ca pāḷiyaṃ āgatameva , tattha pana
V2.2 āgantukavattato paṭṭhāya āgataṃ , idha upajjhāyavattato .Ito aññānipi pañcasattati sekhiyavattāni dveasīti mahāvattāni ca vattameva .
Tesu pana sekhiyavattāni mahāvibhaṅge āgatāni , mahāvattāni kammakkhandhakapārivāsikakkhandhakesu ( cūḷava .75 ādayo ), tasmā idha cuddasa khandhakavattāniyeva dassitāni .
Tesu upajjhāyavattaṃ paṭhamaṃ dassento ‘‘ tattha upajjhāyavattaṃ tāva evaṃ veditabban ’’ tyādimāha .
Tattha
M2.2 ko upajjhāyo , kenaṭṭhena upajjhāyo , kathaṃ gahito upajjhāyo , kena vattitabbaṃ upajjhāyavattaṃ , katamaṃ taṃ vattanti ?Tattha ko upajjhāyoti ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , byattena bhikkhunā paṭibalena dasavassena vā atirekadasavassena vā upasampādetun ’’ tiādivacanato ( mahāva .76) byattibalasampanno upasampadato paṭṭhāya dasavasso vā atirekadasavasso vā bhikkhu upajjhāyo .
Kenaṭṭhena upajjhāyoti vajjāvajjaṃ upanijjhāyatīti upajjhāyo , saddhivihārikānaṃ khuddakaṃ vajjaṃ vā mahantaṃ vajjaṃ vā bhuso cintetīti attho .
Kathaṃ gahito hoti upajjhāyoti saddhivihārikena ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ upajjhāyo me , bhante , hohī ’’ ti tikkhattuṃ vutte sace upajjhāyo ‘‘ sāhū ’’ ti vā ‘‘ lahū ’’ ti vā ‘‘ opāyikan ’’ ti vā ‘‘ patirūpan ’’ ti vā ‘‘ pāsādikena sampādehī ’’ ti vā imesu pañcasu padesu yassa kassaci padassa vasena kāyena vā vācāya vā kāyavācāhi vā ‘‘ gahito tayā upajjhāyo ’’ ti upajjhāyaggahaṇaṃ viññāpeti , gahito hoti upajjhāyo .
Tattha sāhūti sādhu .
Lahūti agaru , subharatāti attho .
Opāyikan ti upāyapaṭisaṃyuttaṃ , evaṃ paṭipajjanaṃ nittharaṇupāyoti attho .
Patirūpan ti sāmīcikammamidanti attho .
Pāsādikenāti pasādāvahena kāyavacīpayogena sampādehīti attho .
Kena vattitabbaṃ upajjhāyavattan ti gahitaupajjhāyena saddhivihārikena vattitabbaṃ .
Katamaṃ taṃ vattan ti idaṃ āgatameva , tattha kālasseva uṭṭhāya upāhanā omuñcitvāti sacassa paccūsakāle caṅkamanatthāya vā dhotapādapariharaṇatthāya vā paṭimukkā upāhanā pādagatā honti , tā kālasseva uṭṭhāya
M2.3 apanetvā .Tādisameva mukhadhovanodakaṃ dātabban ti utumpi sarīrasabhāve ca ekākāre tādisameva dātabbaṃ .
Saguṇaṃ
V2.3 katvāti uttarāsaṅgaṃ saṅghāṭiñcāti dve cīvarāni ekato katvā tā dvepi saṅghāṭiyo dātabbā .Sabbañhi cīvaraṃ saṅghaṭitattā saṅghāṭīti vuccati .
Tena vuttaṃ ‘‘ saṅghāṭiyo dātabbā ’’ ti .
Padavītihārehīti ettha padaṃ vītiharati etthāti padavītihāro , padavītihāraṭṭhānaṃ .
Dutavilambitaṃ akatvā samagamanena dvinnaṃ padānaṃ antare muṭṭhiratanamattaṃ .
Padānaṃ vā vītiharaṇaṃ abhimukhaṃ haritvā nikkhepo padavītihāroti evamettha attho daṭṭhabbo .
Na upajjhāyassa bhaṇamānassa antarantarā kathā opātetabbāti antaraghare vā aññatra vā bhaṇamānassa aniṭṭhite tassa vacane aññā kathā na samuṭṭhāpetabbā .
Ito paṭṭhāyāti ‘‘ na upajjhāyassa bhaṇamānassā ’’ ti ettha na-kārato paṭṭhāya .
Tena nātidūretiādīsu na-kārapaṭisiddhesu āpatti natthīti dasseti .
Sabbattha dukkaṭāpattīti āpadāummattakhittacittavedanāṭṭatādīhi vinā paṇṇattiṃ ajānitvāpi vadantassa gilānassa ca dukkaṭameva .
Āpadāsu hi antarantarā kathā vattuṃ vaṭṭati , evamaññesu na-kārapaṭisiddhesu īdisesu , itaresu pana gilānopi na muccati .
Sabbattha dukkaṭāpatti veditabbāti ‘‘ īdisesu gilānopi na muccatī ’’ ti dassanatthaṃ vuttaṃ .
Aññampi hi yathāvuttaṃ upajjhāyavattaṃ anādariyena akarontassa agilānassa vattabhede sabbattha dukkaṭameva , teneva vakkhati ‘‘ agilānena hi saddhivihārikena saṭṭhivassenapi sabbaṃ upajjhāyavattaṃ kātabbaṃ , anādariyena akarontassa vattabhede dukkaṭaṃ .
Na-kārapaṭisaṃyuttesu pana padesu gilānassapi paṭikkhittakiriyaṃ karontassa dukkaṭamevā ’’ ti .
Āpattisāmantā bhaṇamānoti padasodhamma ( pāci .44 ādayo ) -duṭṭhullādivasena
M2.4 ( pārā .283) āpattiyā āsannavācaṃ bhaṇamāno .Āpattiyā āsannavācan ti ca āpattijanakameva vacanaṃ sandhāya vadati .
Yāya hi vācāya āpattiṃ āpajjati , sā vācā āpattiyā āsannāti vuccati .
Cīvarena pattaṃ veṭhetvāti ettha ‘‘ uttarāsaṅgassa ekena kaṇṇena veṭhetvā ’’ ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Heṭṭhāpīṭhaṃ vā parāmasitvāti idaṃ pubbe tattha ṭhapitapattādinā asaṅghaṭṭanatthāya vuttaṃ .
Cakkhunā oloketvāpi aññesaṃ abhāvaṃ ñatvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati eva .
Caturaṅgulaṃ kaṇṇaṃ ussāretvāti kaṇṇaṃ caturaṅgulappamāṇaṃ atirekaṃ katvā evaṃ cīvaraṃ saṅgharitabbaṃ .
Obhoge kāyabandhanaṃ kātabban ti kāyabandhanaṃ saṅgharitvā cīvarabhoge pakkhipitvā ṭhapetabbaṃ .
Sace piṇḍapāto hotīti ettha yo gāmeyeva vā antaraghare vā paṭikkamane vā bhuñjitvā āgacchati , piṇḍaṃ vā na labhati , tassa piṇḍapāto na hoti , gāme abhuttassa pana laddhabhikkhassa
V2.4 vā hoti , tasmā ‘‘ sace piṇḍapāto hotī ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha gāmeti gāmapariyāpanne tādise kismiñci padese .
Antaraghareti antogehe .
Paṭikkamaneti āsanasālāyaṃ .
Sacepi tassa na hoti , bhuñjitukāmo ca hoti , udakaṃ datvā attanā laddhatopi piṇḍapāto upanetabbo .
Tikkhattuṃ pānīyena pucchitabboti sambandho , ādimhi majjhe anteti evaṃ tikkhattuṃ pucchitabboti attho .
Upakaṭṭhoti āsanno .
Dhotavālikāyāti udakena gataṭṭhāne nirajāya parisuddhavālikāya .
Niddhūmeti jantāghare jalamānaaggidhūmarahite .
Jantāgharañhi nāma himapātabahukesu desesu tappaccayarogapīḷādinivāraṇatthaṃ sarīrasedatāpanaṭṭhānaṃ .
Tattha kira andhakārapaṭicchannatāya
M2.5 bahūpi ekato pavisitvā cīvaraṃ nikkhipitvā aggitāpaparihārāya mattikāya mukhaṃ limpitvā sarīraṃ yāvadatthaṃ sedetvā cuṇṇādīhi ubbaṭṭetvā nahāyanti .Teneva pāḷiyaṃ ( mahāva .66)‘‘ cuṇṇaṃ sannetabban ’’ tiādi vuttaṃ .
Sace ussahatīti sace pahoti .
Vuttamevatthaṃ vibhāveti ‘‘ kenaci gelaññena anabhibhūto hotī ’’ ti .
Apaṭighaṃsantenāti bhūmiyaṃ apaṭighaṃsantena .
Kavāṭapīṭhan ti kavāṭapīṭhañca piṭṭhasaṅghātañca acchupantena .
Santānakan ti yaṃ kiñci kīṭakulāvakamakkaṭakasuttādi .
Ullokā paṭhamaṃ ohāretabban ti ullokato paṭhamaṃ ullokaṃ ādiṃ katvā avaharitabbanti attho .
Ullokan ti ca uddhaṃ olokanaṭṭhānaṃ , uparibhāganti attho .
Ālokasandhikaṇṇabhāgāti ālokasandhibhāgā ca kaṇṇabhāgā ca , abbhantarabāhiravātapānakavāṭakāni ca gabbhassa ca cattāro koṇā sammajjitabbāti attho .
Aññattha netabboti yattha vihārato sāsane anabhirati uppannā , tato aññattha kalyāṇamittādisampattiyuttaṭṭhāne netabbo .
Na ca acchinne theve pakkamitabban ti rajitacīvarato yāva appamattakampi rajanaṃ gaḷati , na tāva pakkamitabbaṃ .
Na upajjhāyaṃ anāpucchā ekaccassa patto dātabbotiādi sabbaṃ upajjhāyassa visabhāgapuggalānaṃ vasena kathitaṃ .
Ettha ca visabhāgapuggalānan ti lajjino vā alajjino vā upajjhāyassa avaḍḍhikāme sandhāya vuttaṃ .
Sace pana upajjhāyo alajjī ovādampi na gaṇhāti , lajjino ca etassa visabhāgā honti , tattha upajjhāyaṃ vihāya lajjīheva saddhiṃ āmisādiparibhogo kātabbo .
Upajjhāyādibhāvo hettha nappamāṇanti daṭṭhabbaṃ .
Pariveṇaṃ gantvāti upajjhāyassa pariveṇaṃ gantvā .
Susānan ti
V2.5 idaṃ upalakkhaṇaṃ .Upacārasīmato
M2.6 bahi gantukāmena anāpucchā gantuṃ na vaṭṭati .Vuṭṭhānamassa āgametabban ti gelaññato vuṭṭhānaṃ assa āgametabbaṃ .
Upajjhāyavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .