5. Kulasaṅgahavinicchayakathā
27. Evaṃ viññattivinicchayaṃ kathetvā idāni kulasaṅgahavinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘ kulasaṅgaho ’’ tiādimāha .
Tattha saṅgaṇhanaṃ saṅgaho , kulānaṃ saṅgaho kulasaṅgaho , paccayadāyakādīnaṃ
M1.70 gihīnaṃ anuggahakaraṇaṃ .Anuggahattho hettha saṅgaha-saddo yathā ‘‘ puttadārassa saṅgaho ’’ ti ( khu . pā .5.6; su . ni .265).
28. Tattha koṭṭanan ti sayaṃ chindanaṃ .
Koṭṭāpanan ti ‘‘ imaṃ chindā ’’ ti aññesaṃ chedāpanaṃ .
Āḷiyā bandhanan ti yathā gacchamūle udakaṃ santiṭṭhati , tathā samantato bandhanaṃ .
Udakassāti akappiyaudakassa ‘‘ kappiyaudakasiñcanan ’’ ti visuṃ vakkhamānattā , tañca ārāmādiatthaṃ ropane akappiyavohāresupi kappiyavohāresupi kappiyaudakasiñcanādi vaṭṭatīti vakkhamānattā idhāpi vibhāgaṃ katvā kappiyaudakasiñcanādi visuṃ dassitaṃ .
Ettha ca katamaṃ akappiyaudakaṃ , katamaṃ pana kappiyaudakanti ?
Sappāṇakaṃ akappiyaudakaṃ , appāṇakaṃ kappiyaudakanti .
Kathaṃ viññāyatīti ce ,‘‘ yo pana bhikkhu jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ tiṇaṃ vā mattikaṃ vā siñceyya vā siñcāpeyya vā pācittiyan ’’ ti vacanato .
Yathā koṭṭanakhaṇanādikāyikakiriyāpi akappiyavohāre saṅgahitā , evaṃ mātikāujukaraṇādikappiyavohārepīti āha ‘‘ sukkhamātikāya ujukaraṇan ’’ ti .
Hatthapādamukhadhovananahaānodakasiñcanan ti imināpi pakārantarena kappiyaudakasiñcanameva dasseti .
Akappiyavohāre koṭṭanakhaṇanādivasena sayaṃ karaṇassapi kathaṃ saṅgahoti ?
Akappiyanti vohariyatīti akappiyavohāroti
V1.57 akappiyabhūtaṃ karaṇakārāpanādi sabbameva saṅgahitaṃ , na pana akappiyavacanamattanti daṭṭhabbaṃ .Kappiyavohārepi eseva nayo .
Sukkhamātikāya ujukaraṇan ti iminā purāṇapaṇṇādīnaṃ haraṇampi saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ .
Kudālādīni bhūmiyaṃ ṭhapetvā ṭhānato hatthena gahetvā ṭhānameva pākaṭataranti ‘‘ obhāso ’’ ti vuttaṃ .
29. Mahāpaccarivādaṃ patiṭṭhāpetukāmo pacchā vadati .
Vanatthāyāti idaṃ keci ‘‘ vatatthāyā ’’ ti paṭhanti , tesaṃ vatiatthāyāti
M1.71 attho .Vajirabuddhiṭīkāyampi tatheva vuttaṃ ,‘‘ ārāmaropā vanaropā , ye narā setukārakā ’’ ti ( saṃ . ni .1.47) vacanato pana taṃ vicāretabbaṃ .
Akappiyavohārepi ekaccaṃ vaṭṭatīti dassetuṃ ‘‘ na kevalañca sesan ’’ tiādimāha .
Yaṃ kiñci mātikan ti sukkhamātikaṃ vā asukkhamātikaṃ vā .
Kappiyaudakaṃ siñcitun ti iminā ‘‘ kappiyaudakaṃ siñcathā ’’ ti vattumpi vaṭṭatīti dasseti .
Sayaṃ ropetumpi vaṭṭatīti iminā ‘‘ ropehī ’’ ti vattumpi vaṭṭatītipi siddhaṃ .
30. Pācittiyañceva dukkaṭañcāti pathavīkhaṇanapaccayā pācittiyaṃ , kulasaṅgahapaccayā dukkaṭaṃ .
Akappiyavohārenāti ‘‘ idaṃ khaṇa , idaṃ ropehī ’’ ti akappiyavohārena .
Dukkaṭamevāti kulasaṅgahapaccayā dukkaṭaṃ .
Ubhayatrāti kappiyākappiyapathaviyaṃ .
Sabbatthāti kulasaṅgahaparibhogaārāmādiatthāya ropite .
Dukkaṭampīti na kevalaṃ pācittiyameva .
Kappiyenāti kappiyaudakena .
Tesaṃyeva dvinnan ti kulasaṅgahaparibhogānaṃ .
Dukkaṭan ti kulasaṅgahatthāya sayaṃ siñcane , kappiyavohārena vā akappiyavohārena vā siñcāpane dukkaṭaṃ , paribhogatthāya sayaṃ siñcane , akappiyavohārena siñcāpane ca dukkaṭaṃ .
Payogabahulatāyāti sayaṃ karaṇe , kāyapayogassa kārāpane vacīpayogassa bahuttena .
Āpattibahulatā veditabbāti ettha sayaṃ siñcane dhārāpacchedagaṇanāya āpattigaṇanā veditabbā .
Siñcāpane pana punappunaṃ āṇāpentassa vācāya vācāya āpatti , sakiṃ āṇattassa bahusiñcane ekāva .
Ocinane dukkaṭapācittiyānīti kulasaṅgahapaccayā dukkaṭaṃ , bhūtagāmapātabyatāya pācittiyaṃ .
Aññatthāti vatthupūjādiatthāya
M1.72 ocinane .Sakiṃ āṇattoti akappiyavohārena āṇatto
V1.58 .Pācittiyamevāti akappiyavohārena āṇattattā bhūtagāmasikkhāpadena ( pāci .90-91) pācittiyaṃ .
Kappiyavacanena pana vatthupūjādiatthāya ocināpentassa anāpattiyeva .
31. Ganthanena nibbattaṃ dāmaṃ ganthimaṃ .
Esa nayo sesesupi .
Na vaṭṭatīti kulasaṅgahatthāya , vatthupūjādiatthāya vā vuttanayena karontassa kārāpentassa ca dukkaṭanti attho .
Vaṭṭatīti vatthupūjādiatthāya vaṭṭati , kulasaṅgahatthāya pana kappiyavohārena kārāpentassapi dukkaṭameva .
Purimanayenevāti ‘‘ bhikkhussa vā ’’ tiādinā vuttanayena .
Dhammāsanavitāne baddhakaṇṭakesu pupphāni vinivijjhitvā ṭhapentīti sambandho .
Uparūpari vijjhitvā chattasadisaṃ katvā āvuṇanato ‘‘ chattādhichattaṃ viyā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Kadalikkhandhamhī ’’ tiādinā vuttaṃ sabbameva sandhāya ‘‘ taṃ atioḷārikamevā ’’ ti vuttaṃ , sabbattha karaṇe , akappiyavohārena kārāpane ca dukkaṭamevāti attho .
Pupphavijjhanatthaṃ kaṇṭakampi bandhituṃ na vaṭṭatīti imassa upalakkhaṇattā pupphadāmolambakādiatthāya rajjubandhanādipi na vaṭṭatīti keci vadanti .
Aññe pana ‘‘ pupphavijjhanatthaṃ kaṇṭakanti visesitattā tadatthaṃ kaṇṭakameva bandhituṃ na vaṭṭati , tañca aṭṭhakathāpamāṇenā ’’ ti vadanti , vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .
Pupphapaṭicchakaṃ nāma dantādīhi kataṃ pupphādhānaṃ .
Etampi nāgadantakampi sachiddameva gahetabbaṃ .
Asokapiṇḍiyāti asokasākhānaṃ , pupphānaṃ vā samūhe .
Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .2.431) pana ‘‘ asokapiṇḍiyāti asokapupphamañjarikāyā ’’ ti vuttaṃ .
Dhammarajju nāma cetiyaṃ vā bodhiṃ vā pupphappavesanatthaṃ āvijjhitvā bandharajju .
Vimativinodaniyaṃ ( vi . vi . ṭī .1.431) pana ‘‘ dhammarajju nāma cetiyādīni
M1.73 parikkhipitvā tesañca rajjuyā ca antarā pupphappavesanatthāya bandharajju .Sithilavaṭṭitāya vā vaṭṭiyā abbhantare pupphappavesanatthāya evaṃ bandhātipi vadantī ’’ ti vuttaṃ .
Matthakadāman ti dhammāsanādimatthake palambakadāmaṃ .
Tesaṃyevāti uppalādīnaṃ eva .
Vākena vāti pupphanāḷaṃ phāletvā pupphena ekābaddhaṭṭhitavākena daṇḍena ca ekābaddheneva .
Etena pupphaṃ bījagāmasaṅgahaṃ na gacchati pañcasu bījesu apaviṭṭhattā paṇṇaṃ viya , tasmā kappiyaṃ akārāpetvāpi vikopane doso natthi .
Yañca chinnassapi makuḷassa vikasanaṃ , tampi atitaruṇassa abhāvā vuḍḍhilakkhaṇaṃ na hoti , pariṇatassa pana makuḷassa pattānaṃ sinehe pariyādānaṃ gate visuṃbhāvo eva vikāso , teneva chinnamakuḷavikāso achinnamakuḷavikāsato parihīno , milātaniyutto
V1.59 vā dissati .Yañca milātassa udakasaññoge amilānatāpajjanaṃ , tampi tambulapaṇṇādīsu samānaṃ vuḍḍhilakkhaṇaṃ na hoti .
Pāḷiaṭṭhakathāsu ca na katthaci pupphānaṃ kappiyakaraṇaṃ āgataṃ , tasmā pupphaṃ sabbathā abījamevāti viññāyati , vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .
‘‘ Pasibbake viyā ’’ ti vuttattā pupphaṃ pasibbake vā pasibbakasadisaṃ bandhe yattha katthaci cīvare vā pakkhipituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ .
Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .2.431) pana ‘‘ khandhe ṭhapitakāsāvassāti khandhe ṭhapitasaṅghāṭiṃ sandhāya vuttaṃ .
Tañhi tathābandhituṃ sakkā bhaveyya .
Iminā ca aññampi tādisaṃ kāsāvaṃ vā vatthaṃ vā vuttanayena bandhitvā tattha pupphāni pakkhipituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ .
Aṃsabhaṇḍikapasibbake pakkhittasadisattā veṭhimaṃ nāma na jātaṃ , tasmā sithilabandhassa antarantarā pakkhipitumpi vaṭṭatīti vadantī ’’ ti vuttaṃ .
Heṭṭhā daṇḍakaṃ pana bandhituṃ na
M1.74 vaṭṭatīti rajjuādīhi bandhanaṃ sandhāya vuttaṃ , pupphasseva pana acchinnadaṇḍakehi bandhituṃ vaṭṭati eva .Pupphapaṭe ca daṭṭhabban ti pupphapaṭaṃ karontassa dīghato pupphadāmassa haraṇapaccāharaṇavasena pūraṇaṃ sandhāya vuttaṃ , tiriyato haraṇaṃ pana vāyimaṃ nāma hoti , na purimaṃ .
‘‘ Purimaṭṭhānaṃ atikkāmetī ’’ ti sāmaññato vuttattā purimaṃ pupphakoṭiṃ phusāpetvā vā aphusāpetvā vā parikkhipanavasena atikkāmentassa āpattiyeva .
Bandhituṃ vaṭṭatīti puppharahitāya suttavākakoṭiyā bandhituṃ vaṭṭati .
Ekavāraṃ haritvā parikkhipitvāti idaṃ pubbe vuttacetiyādiparikkhepaṃ pupphapaṭakaraṇañca sandhāya vuttaṃ , tasmā cetiyaṃ vā bodhiṃ vā parikkhipantena ekavāraṃ parikkhipitvā purimaṭṭhānaṃ sampatte aññassa dātabbaṃ , tenapi ekavāraṃ parikkhipitvā tatheva kātabbaṃ .
Pupphapaṭaṃ karontena ca haritvā aññassa dātabbaṃ , tenapi tatheva kātabbaṃ .
Sacepi dveyeva bhikkhū ubhosu passesu ṭhatvā pariyāyena haranti , vaṭṭatiyevāti vadanti .
Parehi pūritan ti dīghato pasāritaṃ .
Vāyitun ti tiriyato harituṃ , taṃ pana ekavārampi na labhati .
Pupphāni ṭhapentenāti aganthitāni pākatikapupphāni aññamaññaṃ phusāpetvāpi ṭhapentena .
Pupphadāmaṃ pana pūjanatthāya bhūmiyaṃ ṭhapentena phusāpetvā vā aphusāpetvā vā diguṇaṃ katvā ṭhapetuṃ na vaṭṭatīti vadanti .
32. Ghaṭikadāmaolambakoti
V1.60 heṭṭhābhāge ghaṭikākārayutto , dārughaṭikākāro vā olambako .Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .2.431) pana ‘‘ ghaṭikadāmaolambakoti ante ghaṭikākārayutto yamakadāmaolambako ’’ ti vuttaṃ .
Vajirabuddhiṭīkāyaṃ
M1.75 ( vajira . ṭī . pārājika 431) pana ‘‘ ghaṭikadāmaolambakoti yamakadāmaolambakoti likhitan ’’ ti vuttaṃ , ekekaṃ pana dāmaṃ nikkhantasuttakoṭiyāva bandhitvā olambituṃ vaṭṭati , pupphadāmadvayaṃ saṅghaṭitukāmenapi nikkhantasuttakoṭiyāva suttakoṭiṃ saṅghaṭituṃ vaṭṭati .Aḍḍhacandākārena mālāguṇaparikkhepoti aḍḍhacandākārena mālāguṇassa punappunaṃ haraṇapaccāharaṇavasena pūretvā parikkhipanaṃ , teneva taṃ purime paviṭṭhaṃ , tasmā etampi aḍḍhacandākāraṃ punappunaṃ haraṇapaccāharaṇavasena pūretuṃ na vaṭṭati .
Ekavāraṃ pana aḍḍhacandākārakaraṇe mālāguṇaṃ harituṃ vaṭṭatīti vadanti .
Pupphadāmakaraṇan ti ettha suttakoṭiyaṃ gahetvāpi ekato kātuṃ na vaṭṭatīti vadanti .
Suttamayaṃ geṇḍukaṃ nāma , geṇḍukakharapattadāmānaṃ paṭikkhittattā celādīhi katadāmampi na vaṭṭati akappiyānulomattāti vadanti .
Parasantakaṃ deti , dukkaṭamevāti vissāsaggāhena parasantakaṃ gahetvā dentaṃ sandhāya vuttaṃ .
Thullaccayan ti ettha bhaṇḍadeyyampi hoti .
33. Tañca kho vatthupūjanatthāyāti mātāpitūnampi pupphaṃ dentena vatthupūjanatthāyeva dātabbanti dasseti .
‘‘ Maṇḍanatthāya pana sivaliṅgādipūjanatthāyā ’’ ti ettakameva vuttattā ‘‘ imaṃ vikkiṇitvā jīvissantī ’’ ti mātāpitūnaṃ vaṭṭati , sesañātakānaṃ tāvakālikameva dātuṃ vaṭṭati .
Kassacipīti ñātakassa vā aññātakassa vā kassacipi .
Ñātisāmaṇerehevāti tesaṃ gihiparikammamocanatthaṃ vuttaṃ .
Itareti aññātakā .
Tehipi sāmaṇerehi ācariyupajjhāyānaṃ vattasīsena haritabbaṃ .
Sampattānaṃ sāmaṇerānaṃ upaḍḍhabhāgaṃ dātuṃ vaṭṭatīti saṅghikassa lābhassa upacārasīmaṭṭhasāmaṇerānampi santakattā tesampi upaḍḍhabhāgo labbhatevāti katvā vuttaṃ .
Cūḷakan ti upaḍḍhabhāgatopi upaḍḍhaṃ .
Catutthabhāgassetaṃ
M1.76 adhivacanaṃ .Sāmaṇerā … pe … ṭhapentīti idaṃ arakkhitaagopitaṃ sandhāya vuttaṃ .
Sāratthadīpaniyaṃ pana ‘‘ vassaggena abhājanīyaṃ sandhāya vuttan ’’ ti vuttaṃ .
Tattha tatthāti magge vā cetiyaṅgaṇe vā .
34. Sāmaṇerehi dāpetuṃ na labhantīti idaṃ sāmaṇerehi gihikammaṃ kāritaṃ viya hotīti vuttaṃ , na pana pupphadānaṃ hotīti sāmaṇerānampi na vaṭṭanato .
Vuttañca ‘‘ sayamevā ’’ tiādi .
Na hi taṃ pupphadānaṃ nāma siyā .
Yadi hi tathā āgatānaṃ tesaṃ dānaṃ pupphadānaṃ nāma bhaveyya
V1.61 , sāmaṇerehipi dātuṃ na labbheyya .Sayamevāti sāmaṇerā sayameva .
Yāgubhattādīni ādāyāti idaṃ bhikkhūnaṃ atthāya yāgubhattādisampādanaṃ sandhāya vuttattā ‘‘ na vaṭṭatī ’’ ti avisesena vuttaṃ .
Avisesena vuttan ti iminā sabbesampi na vaṭṭatīti dasseti .
35. Vuttanayenevāti ‘‘ mātāpitūnaṃ tāva haritvāpi harāpetvāpi pakkositvāpi pakkosāpetvāpi dātuṃ vaṭṭati , sesañātakānaṃ pakkosāpetvāva .
Mātāpitūnañca harāpentena ñātisāmaṇereheva harāpetabbaṃ .
Itare pana yadi sayameva icchanti , vaṭṭatī ’’ ti imaṃ pupphadāne vuttanayaṃ phaladānepi atidisati , tasmā phalampi mātāpitūnaṃ haraṇaharāpanādinā dātuṃ vaṭṭati , sesañātīnaṃ pakkosāpetvāva .
Idāni ‘‘ yo haritvā vā harāpetvā vā … pe … issaravatāya dadato thullaccayan ’’ ti ( pārā . aṭṭha .2.436-437) imaṃ pupphadāne vuttanayaṃ phaladāne saṅkhipitvā dassento ‘‘ kulasaṅgahatthāya panā ’’ tiādimāha .
Khīṇaparibbayānan ti āgantuke sandhāya vuttaṃ .
Phalaparicchedenāti ‘‘ ettakāni phalāni dātabbānī ’’ ti evaṃ phalaparicchedena vā .
Rukkhaparicchedena vāti ‘‘ imehi rukkhehi
M1.77 dātabbānī ’’ ti evaṃ rukkhaparicchedena vā .Paricchinnesupi pana rukkhesu ‘‘ idha phalāni sundarāni , ito gaṇhathā ’’ ti vadantena kulasaṅgaho kato nāma hotīti āha ‘‘ evaṃ pana na vattabban ’’ ti .
Rukkhacchallīti rukkhattaco , sā ‘‘ bhājanīyabhaṇḍan ’’ ti vuttā .
Vuttanayenāti pupphaphalādīsu vuttanayena kulasaṅgaho hotīti dasseti .
36. Tesaṃ tesaṃ gihīnaṃ gāmantaradesantarādīsu sāsanapaṭisāsanaharaṇaṃ jaṅghapesaniyaṃ .
Tenāha ‘‘ gihīnaṃ dūteyyaṃ sāsanaharaṇakamman ’’ ti .
Dūtassa kammaṃ dūteyyaṃ .
Paṭhamaṃ sāsanaṃ aggahetvāpi … pe … pade pade dukkaṭan ti idaṃ ‘‘ tassa sāsanaṃ ārocessāmī ’’ ti iminā adhippāyena gamanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tassa pana sāsanaṃ paṭikkhipitvā sayameva kāruññe ṭhito gantvā attano patirūpaṃ sāsanaṃ āroceti , anāpatti .
Gihīnañca kappiyasāsanaṃ harituṃ vaṭṭatīti sambandho .
Imehi pana aṭṭhahi kuladūsakakammehīti pupphadānaṃ phaladānaṃ cuṇṇadānaṃ mattikadānaṃ dantakaṭṭhadānaṃ veḷudānaṃ paṇṇadānaṃ jaṅghapesanikanti imehi yathāvuttehi .
Pabbājanīyakammakatoti kuladūsanapaccayā katapabbājanīyakammo .
37. Sekkhabhūmiyaṃ vāti iminā jhānabhūmimpi saṅgaṇhāti .
Tiṇṇaṃ vivekānan ti kāyacittaupadhivivekabhūtānaṃ
V1.62 tiṇṇaṃ vivekānaṃ .Piṇḍāya caraṇassa bhojanapariyosānattā vuttaṃ ‘‘ yāva bhojanapariyosānan ’’ ti .
Bhutvā āgacchantassapi puna vuttanayeneva paṇidhāya cīvarasaṇṭhāpanādīni karontassa dukkaṭamevāti daṭṭhabbaṃ .
Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre
Kulasaṅgahavinicchayakathālaṅkāro nāma
Pañcamo paricchedo .