2. Dutiyavaggo
1. Pāsāṇasuttavaṇṇanā
147. Pavijjhīti
V1.183M1.209 pabbataṃ sabbato pavattento tato tato nissajji .Sakalan ti sabbabhāgavantaṃ , nissesanti attho .
Pāsāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Kiṃnusīhasuttavaṇṇanā
148. Vicakkhukammāyāti vicakkhubhāvakāmatāya .
Yathā sā bhagavato desiyamānaṃ dhammaṃ attano paññācakkhunā na passituṃ sakkoti , evaṃ kātuṃ kāmatāya .
Tenāha ‘‘ parisāyā ’’ tiādi .
Vināsetuṃ na sakkoti bheravārammaṇe bhāyanasseva abhāvato .
Dasabalappattāti dasahi balehi samannāgatā .
Kiṃnusīhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Sakalikasuttavaṇṇanā
149. Mandabhāvenāti jaḷabhāvena momūhabhāvenāti mahāmūḷhatāya .
Kabbakaraṇena mattoti kabbakiriyāpasutatādivasena matto kabbaṃ katvā .
Kimidaṃ soppasevāti idaṃ tava soppaṃ kimatthaṃ , purisena nāma purisattakarena bhavitabbaṃ , na soppatiyeva .
Atthaṃ samāgantvāti paramatthaṃ nibbānaṃ sammā āgantvā adhigantvā .
Asaṅga … pe … natthi sabbaso siddhatthabhāvato .
Jaggantoti jāgaranto puriso viya , na bhāyāmi bhayahetūnaṃ abhāvā .
Nānutapanti sabbattha sabbadāpi vissaṭṭhabhāvato , māman ti mamaṃ .
Gāthāsukhatthañhi dīghaṃ katvā vuttaṃ .
Ṭhitattāti uddesaparipucchāya paricchijjattā .
Hānin ti kassaci jāniṃ .
Sakalikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Patirūpasuttavaṇṇanā
150. Anurujjhati
V1.184M1.210 etenāti anurodho , rāgo .Virujjhati etenāti virodho , paṭigho .
Tesu anurodhavirodhesu tannimittaṃ sajjati nāma saṅgaṃ karoti nāma , anurodhavirodhuppādanameva cettha sajjanaṃ .
Yadaññamanusāsatīti yaṃ aññesaṃ anusāsanaṃ , taṃ tesaṃ hitesanaṃ anukampanaṃ , tasmā anukampake hitesake sammāsambuddhe anurodhavirodhe āropetvā vikampanatthaṃ micchā vadasīti .
Patirūpasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Mānasasuttavaṇṇanā
151. Ākāse caranteti pañcābhiññe sandhāya vadati .
Antalikkhe carantepi kiccasādhanato antalikkhacaro .
Manasi jātoti mānaso .
Taṃ pana manasantānasampayuttatāyāti āha ‘‘ manasampayutto ’’ ti .
Mānasasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Pattasuttavaṇṇanā
152. Pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ lakkhaṇādīni ceva samudayañca assādādīnavanissaraṇāni ca gahetvā sammā tesaṃ lakkhaṇādīnaṃ gahaṇaṃ hotīti āha ‘‘ pañca upādānakkhandhe ādiyitvā ’’ ti .
Ruppanavediyanasañjānanaabhisaṅkharaṇavijānanāni khandhānaṃ sabhāvalakkhaṇāni .
Ādi -saddena rasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni ceva samudayādīni ca saṅgaṇhāti .
Dassetīti paccakkhato dasseti , hatthāmalakaṃ viya pākaṭe vibhūte katvā vibhāveti .
Gaṇhāpetīti te dhamme manasā anupekkhite diṭṭhiyā suppaṭividdhe karonto uggaṇhāpeti .
Samādānamhīti tattha atthassa sammadeva ādiyane khandhānañca sammasanavasena aññadhammavasena samādiyane .
Paṭividdhaguṇenāti tāya desanāya , taṃ nissāya paccattapurisakārena ca tesaṃ paṭividdhaguṇena
M1.211 .Jotāpetīti tesaṃ cittasantānaṃ assaddhiyādikilesamalavidhamanena pabhassaraṃ karoti .
Aṭṭhiṃ katvāti tāya desanāya pāpetabbaṃ atthaṃ payojanaṃ daḷhaṃ katvā .
Tenāha ‘‘ ayaṃ no ’’ tiādi .
Kammakārakacittaṃ nāma otaraṇacittaṃ .
‘‘ Yonisomanasikārapubbakaṃ vipassanācittan ’’ ti
V1.185 keci .Ohitasotāti anaññavihitatāya dhammassavanāya appitasotā , tato eva tadatthaṃ ṭhapitasotā .
Ete rūpādayo khandhe yañca saṅkhataṃ samiddhapaccayehi kataṃ , tañca ‘‘ eso ahaṃ na homi , etaṃ mayhaṃ na hotī ’’ ti passantoti yojanā .
Khemo attāti khemattā , taṃ khemattaṃ .
Tenāha ‘‘ khemibhūtaṃ attabhāvan ’’ ti .
Pariyesamānā mārasenā .
Pattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Chaphassāyatanasuttavaṇṇanā
153. Sañjāyati etasmāti sañjāti , so eva sampayuttadhammo samosarati etthāti samosaraṇaṃ , so eva attho , tena sañjātisamosaraṇaṭṭhena .
Bhayabheravaṃ saddan ti bhāyati etasmāti bhayaṃ , tadeva yassa kassaci bheravāvahattā bheravaṃ , devādisaddanti attho .
Vigatavalāhake deve uppātavasena uppajjanakasaddo devadundubhi .
Asanipātādisaddo asanipātasaddo .
Undrīyatīti viparivattati .
Loko adhimucchitoti atithaddhakāyo viya mucchaṃ āpanno .
Mārassāti kilesamārassa .
Ṭhānabhūtan ti pavattiṭṭhānabhūtaṃ .
Chaphassāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Piṇḍasuttavaṇṇanā
154. Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ ñātimittakule .
Pāhunakānīti pahitabbapaṇṇākārāni .
Āgantukapaṇṇākārānīti āgantukānaṃ upagatānaṃ
M1.212 dātabbapaṇṇākārāni .Sayaṃcaradivaseti kumārakānañca kumārikānañca sayaṃ attanā caritabbachaṇadivase .
Idāni tamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘ samavayajātigottā ’’ tiādimāha .
Samavayasamajātikasamagottāti paccekaṃ sama-saddo yojetabbo .
Gottasamatā ca āvāhavivāhayogyatāvasena daṭṭhabbā , na ekagottatāvasena .
Tato tato gāmato .
Aññasmiṃ dātabbe asati .
Chaṇavasena pahiṇituṃ sampāditaṃ pūvaṃ chaṇapūvaṃ .
Tāsaṃ sampattiyāti tāsaṃ dānaṃ dhammassavanañcāti tassā duvidhāyapi sampattiyā .
Ñāṇaṃ nāma āvajjanapubbakaṃ , tasmā ajānanassa ‘‘ anāvajjanatāyā ’’ ti kāraṇaṃ vatvā
V1.186 sesakāraṇaṃ vadanto ‘‘ buddhānan ’’ tiādimāha .Upacārabhedan ti buddhaṃ disvā manussehi kātabbaupacārassa bhindanaṃ .
Bhinditun ti vidhamituṃ .
Bhagavā panāti pana saddo visesatthajotako .
Tena na kevalaṃ bhagavā uppaṇḍanaṃ pariharanto taṃ gāmaṃ na puna pāvisi , atha kho māraṃ anukampantoti idaṃ visesaṃ joteti .
Janesīti apuññaṃ janesi , janento ca yathā tato āyatiṃ thirataraṃ mahantaṃ dukkhaṃ nipphajjissati , evaṃ nipphādesi .
Āsajjanan ti ettha nan ti nipātamattaṃ .
Kiñcati maddati abhibhavatīti kiñcananti āha ‘‘ maddituṃ samatthan ’’ ti .
Piṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Kassakasuttavaṇṇanā
155. Nibbānaṃ apadisitvāti nibbānaṃ nissāya nibbānaguṇe ārabbhāti attho .
Haṭahaṭakesoti ito cito ca vikiṇṇattā ākulākulakeso .
Cakkhusamphassaviññāṇāyatanan ti ettha yathā cakkhuggahaṇena phasso visesito , tena eva viññāṇāyatanaṃ .
Tathā sati cakkhuviññāṇassa ca gahaṇaṃ āpajjeyyāti .
Nanu cettha cakkhuggahaṇena visesitattā cakkhudvārikānaṃ sabbesaṃ viññāṇānaṃ gahaṇanti ?
Saccametaṃ , tañca kho paṭhamena cakkhuggahaṇenāti nāyaṃ doso .
Bhavaṅgacittan ti āvajjanāya anantarapaccayabhūtameva
M1.213 adhippetanti niyametvā dassetuṃ ‘‘ sāvajjanakan ’’ ti vuttaṃ , tasmā tadārammaṇampīti javanacittena saha tadārammaṇacittampi .‘‘ Viññāṇāyatanan ’’ ti ca vutte nimmalameva .
‘‘ Cakkhū ’’ ti avisesato vuttattā pana mārassa ayampi attho āpannoti dassetuṃ ‘‘ yaṃ loke ’’ tiādi vuttaṃ .
Upakkavipakkan ti cakkhupākarogena upari heṭṭhā ca sabbaso pakkaṃ kuthitaṃ .
Eseva nayoti iminā yaṃ loke kuṭṭhakilāsagaṇḍakacchuādīhi upaddutaṃ vaṇapīḷakādivasena paggharantaṃ asuciṃ antamaso paramajeguccharūpampi , sabbaṃ taṃ taveva hotūti evamādiṃ apadisati .
Yaṃ bhaṇḍakan ti hiraññasuvaṇṇādikhettavatthādiupakaraṇaṃ gahaṭṭhā , pabbajitā ca yaṃ pattacīvarādiṃ ‘‘ mama idan ’’ ti abhinivisantāva vadanti , etesu pariggahatthesu ca tesaṃ pariggāhakapuggalesu
V1.187 ca te cittaṃ yadi atthi , tāni ārabbha tava cittaṃ yadi bhavati , evaṃ tvaṃ tattha baddho eva hosīti attho .Tenāha ‘‘ na me samaṇa mokkhasī ’’ ti .
Yaṃ bhaṇḍakaṃ vadantīti yathāvuttaṃ upakaraṇaṃ loke bahujanā ‘‘ mama idan ’’ ti vadanti .
Na taṃ mayhan ti taṃ mayhaṃ na hoti , na tattha mama taṇhāvasena mamanti natthi .
Na te ahan ti ye puggalā ettha baddhā , tepi ahaṃ na homi , tattha me diṭṭhibaddho natthi .
Na me maggampi dakkhasīti evaṃ sabbaso baddhābhāvena muttassa me gatamaggampi māra tvaṃ na dakkhasi na passissasi , ye bhavādayo tuyhaṃ visayā , tesu bhavayonigatiādīsu mayhaṃ gatamaggaṃ na passissasi bhavanissaṭṭhattāti .
Kassakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Rajjasuttavaṇṇanā
156. Ahanan ti karaṇe paccattavacananti āha ‘‘ ahanantenā ’’ ti , paccatte eva vā paccattavacanaṃ ,‘‘ ahananto hutvā ’’ ti vacanasesena bhavitabbanti adhippāyo .
Sesapadesupi eseva nayo .
Ajinan ti antogadhahetuatthaṃ
M1.214 vadatīti āha ‘‘ parassa dhanajāniṃ akarontenā ’’ ti .Akārāpentenāti parassa dhanajāniṃ akārentena .
Asocantenāti bhogabyasanādivasena paraṃ asocantena .
Kasmā bhagavā evaṃ cintesīti tattha kāraṇamāha ‘‘ itī ’’ tiādinā .
Rajje vijite daṇḍakarapīḷiteti dhanadaṇḍādidaṇḍena ceva balinā ca bādhite .
Ijjhanakakoṭṭhāsāti cetovasibhāvādikassa sādhanakakoṭṭhāsā .
Vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena anubrūhitā .
Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā .
Yuttayānan ti yathā yuttānaṃ ājaññarathānaṃ sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati , evaṃ yathārucipavattitaṃ gamitā .
Patiṭṭhaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena .
Vatthukatāti sabbaso upakkilesasodhanena iddhivisayatāya patiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katā .
Avijahitāti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya na jahāpitā .
Niccānubaddhāti tato eva niccaṃ anubaddhā viya katā .
Suparicitāti suṭṭhu sabbabhāgena bhāvanānupacayaṃ gamitā .
Avirādhitavedhihattho viyāti avirajjhanabhāvena virajjhanahattho viya .
Suṭṭhu samāraddhāti bhāvanāuppattiyā sammadeva sampāditā .
Cinteyyāti atthuddhāravasena cinteyya .
Pabbatassāti
V1.188 pabbato assa .Pabbato assāti pabbato bhaveyya kīdisassāti āha ‘‘ suvaṇṇassā ’’ tiādi .
Jātarūpassāti ātaparūpasampannassa .
Dvikkhattumpi tāva mahantoti yattako so pabbato hoti , dvikkhattuṃ tattako .
Ekassāti ekassapi puggalassa nālaṃ na pariyatto taṇhāya duppūraṇabhāvā .
Evaṃ jānantoti evaṃ taṇhāya duppūraṇabhāvādīnavataṃ jānanto .
Samaṃ careyyāti paravatthuparāmāsādiṃ vihāya kāyādīhi samameva paṭipajjeyya .
Dukkhaṃ taṇhānidānaṃ , taṇhā kāmaguṇanidānā , tasmā dukkhassa taṇhāpaccayakāmaguṇanidānattaṃ vuttaṃ .
Tan ti dukkhaṃ .
Yatonidānaṃ hotīti yaṃnidānaṃ yaṃkāraṇaṃ taṃ pavattati .
Evaṃ yo adakkhīti yo pariññātavatthuko evaṃ dukkhaṃ tassa nidānabhūte kāmaguṇe ca tathato paññācakkhunā passi .
Kena kāraṇena nameyya ?
Taṃ kāraṇaṃ natthīti attho .
Kāmaguṇaupadhin ti kāmaguṇasaṅkhātaṃ upadhiṃ .
Sajjati etthāti saṅgo eso , lagganametanti evaṃ
M1.215 viditvā .Tameva kāmābhibhūto nappaṭiseveyya na laggeyyāti evaṃ vinayāya vūpasamāya sikkheyyāti .
Rajjasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .