2. Nandanavaggo
1. Nandanasuttavaṇṇanā
11.‘‘ Tatra bhagavā ’’ ti vutte na tathā byañjanānaṃ siliṭṭhatā , yathā ‘‘ tatra kho bhagavā ’’ ti vutteti āha ‘‘ byañjanasiliṭṭhatāvasenā ’’ ti .
Parisajeṭṭhaketi parisāya jeṭṭhake , ye tassā desanāya visesato bhājanabhūtā .
Parisajeṭṭhake bhikkhūti catuparisajeṭṭhake bhikkhū .
Catunnaṃ hi parisānaṃ jeṭṭhā bhikkhuparisā paṭhamuppannattā .
Āmantesīti sambodhesi , sambodhanañca jānāpananti āha ‘‘ jānāpesī ’’ ti .
Bhadanteti garugāravasappatissavavacanametaṃ , atthato pana bhadanteti bhaddaṃ tava hotu attano niṭṭhānapariyosānattā paresañca santatāvahattā .
Bhagavato paccassosun ti ettha bhagavatoti sāmivacanaṃ āmantanameva sambandhiatthapadaṃ apekkhatīti adhippāyenāha ‘‘ bhagavato vacanaṃ patiassosun ’’ ti .
Bhagavatoti pana idaṃ patissavanasambandhena sampadānavacanaṃ yathā ‘‘ devadattassa paṭissuṇātī ’’ ti .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ nidānavaggassa ādisuttavaṇṇanāyaṃ āgamissati .
Tāvatiṃsakāyoti tāvatiṃsasaññito devanikāyo .
Dutiyadevalokoti chasu kāmalokesu dutiyo devaloko .
Tettiṃsa janā sahapuññakārino tattha uppannā , taṃsahacaritaṭṭhānaṃ tāvatiṃsaṃ
M1.74 , tannivāsinopi tāvatiṃsanāmakā sahacaraṇañāyenāti āha ‘‘ maghena māṇavenā ’’ tiādi .Ayaṃ pana kecivādo byāpanno hotīti taṃ arocentena ‘‘ vadantī ’’ ti vuttaṃ .
Byāpannataṃ dassento ‘‘ yasmā panā ’’ tiādimāha .
Tathā hi vakkhati ‘‘ evaṃ hi niddosaṃ padaṃ hotī ’’ ti .
Nāmapaṇṇattiyevāti atthanirapekkhattā niruḷhasamaññā eva .
Taṃ vanan ti taṃ upavanaṃ .
Paviṭṭhe paviṭṭhe dukkhappattepi attano sampattiyā nandayati , pageva
V1.66 adukkhappatteti dassetuṃ ‘‘ pañcasu hī ’’ tiādi vuttaṃ .Pavesitānan ti pakoṭṭhavārena pavesitānampīti adhippāyo .
Cavanakāleyeva thokaṃ dissamānavikārā hutvā cavanti , te sandhāya ‘‘ himapiṇḍo viya vilīyantī ’’ ti vuttaṃ .
Ye pana adissamānavikārā sahasā antaradhāyanti , te sandhāya ‘‘ dīpasikhā viya vijjhāyantī ’’ ti vuttanti vadanti .
Nandayati pakatiyā somanassitaṃ domanassitañca .
Nandaneti evaṃanvatthanāmake uyyāne .
Parivutāti ‘‘ devatā ’’ ti vacanaṃ upādāya itthiliṅgavasena vuttaṃ .
Devaputto hi so .
Divi bhavattā dibbāti āha ‘‘ devaloke nibbattehī ’’ ti .
Kāmetabbatāya kāmabandhanehi , tathā aññamaññaṃ asaṃkiṇṇasabhāvatāya kāmakoṭṭhāsehi .
Upetāti upagatā samannāgatā .
Paricārayamānāti pariramamānā .
Idañhi padaṃ apekkhitvā ‘‘ kāmaguṇehī ’’ ti kattari karaṇavacanaṃ , purimāni apekkhitvā sahayoge .
Ramamānā carantīti katvā vuttaṃ ‘‘ ramamānā ’’ ti .
Paricārayamānāti vā parito samantato cārayamānāti atthoti āha ‘‘ indriyāni sañcārayamānā ’’ ti .
Paṭhamanaye hi anubhavanattho paricaraṇasaddo , dutiyanaye parivattanattho .
So panāti ‘‘ tāyaṃ velāyan ’’ ti vuttakālo .
Adhunāti sampati .
So vicarīti sambandho .
Kāmaguṇehīti hetumhi karaṇavacanaṃ .
Ovutoti yathā taṃ na ñāyati , evaṃ pihitacitto .
Nivuto pariyonaddhoti tasseva vevacanaṃ .
Tenāha ‘‘ lokābhibhūto ’’ ti .
Āsabhin ti seṭṭhaṃ ‘‘ aggohamasmi lokassā ’’ tiādinā ( dī . ni .2.31; ma . ni .3.207) bhāsanto bodhisatto viya .
Kevalaṃ
M1.75 dassanaṃ kimatthiyanti āha –‘‘ ye … pe … vasenā ’’ ti , tasmiṃ nandanavane avaṭṭhitakāmabhāgānubhavanavasenāti attho .
Naradevānan ti purisabhūtadevatānaṃ .
Tenāha ‘‘ devapurisānan ’’ ti .
Appakaṃ adhikaṃ ūnaṃ vā gaṇanūpagaṃ nāma na hotīti ‘‘ tikkhattuṃ dasannan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Tettiṃsānan ’’ ti hi vattabbe ayaṃ ruḷhī .
Parivārasaṅkhātena , na kittisaṅkhātenāti adhippāyo .
Sīlācārādiguṇanemittikā hi kitti .
‘‘ Tāvatiṃsā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā ’’ ti evamādivacanena yase icchite avisesetvāva ‘‘ yasena sampannānan ’’ ti sakkā vattuṃ .
Ariyasāvikāti sotāpannā .
‘‘ Sakadāgāminī ’’ ti keci .
Adhippāyaṃ vivaṭṭetvāti yathā tvaṃ andhabāle maññasi , dhammasabhāvo evaṃ na hotīti tassā devatāya adhippāyaṃ viparivattetvā .
Ekantato sukhaṃ nāma nibbānameva .
Kāmā hi dukkhā vipariṇāmadhammāti iminā
V1.67 adhippāyena tassā adhippāyaṃ paṭikkhipitvā .Kāmaṃ catutthabhūmakāpi saṅkhārā aniccā eva , te pana sammasanūpagā na hontīti tebhūmaka ggahaṇaṃ sammasanayoggena .
Hutvāti pubbe avijjamānā paccayasamavāyena bhavitvā uppajjitvā .
Etena nesaṃ bhāvabhāgo dassito .
Abhāvatthenāti sarasanirodhabhūtena viddhaṃsanabhāvena .
Aniccā addhuvā , tato eva ‘‘ mayhaṃ ime sukhā ’’ ti vā na iccāti aniccā .
Uppādavayasabhāvāti khaṇe khaṇe uppajjananirujjhanasabhāvā .
Tenāha ‘‘ uppa … pe … vevacanan ’’ ti .
Purimassa vā pacchimaṃ kāraṇavevacananti āha ‘‘ yasmā vā ’’ tiādi .
Tadanantarāti tesaṃ uppādavayānaṃ antare .
Vemajjhaṭṭhānan ti ṭhitikkhaṇaṃ vadati .
Ye pana ‘‘ saṅkhārānaṃ ṭhiti natthī ’’ ti vadanti , tesaṃ taṃ micchā .
Yathā hi tasseva dhammassa uppādāvatthāya bhinnā bhaṅgāvatthā icchitā , aññathā aññaṃ uppajjati , aññaṃ nirujjhatīti āpajjati , evaṃ uppannassa bhaṅgābhimukhāvatthā icchitabbā , sāva ṭhitikkhaṇo .
Na hi uppajjamāno bhijjatīti sakkā viññātunti .
Vūpasamasaṅkhātan ti accantaṃ vūpasamasaṅkhātaṃ nibbānameva sukhaṃ , na tayā adhippetā kāmāti adhippāyo .
Nandanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Nandatisuttavaṇṇanā
12. Nandatīti
M1.76 ettha nandanaṃ sappītikakāmataṇhākiccanti āha –‘‘ tussatī ’’ ti , tasmā kāmaparitosena haṭṭhatuṭṭho hotīti attho .
Puttimāti puttavā .
Pahūte cāyaṃ mā-saddoti āha ‘‘ bahuputto ’’ ti .
Bahuputtatāgahaṇena idaṃ payojananti dassento ‘‘ tassa hī ’’ tiādimāha .
Pūrentīti padaṃ apekkhitvā dhaññassāti sāmivacanaṃ .
Iti āhāti imamatthaṃ sandhāyāha , evaṃadhippāyo hutvāti attho .
Gosāmikoti gomā .
Idhāpi pahūte mā-saddo .
Gorasasampattin ti gorasehi nipphajjanasampattiṃ .
Upadhīti paccattabahuvacanaṃ .
Hīti hetuatthe nipāto .
Nandayanti pītisomanassaṃ janayantīti nandanā .
Kāmaṃ dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato nippariyāyato kāmā ‘‘ upadhī ’’ ti vattabbataṃ arahanti , tassā pana devatāya adhippāyavasenāha ‘‘ sukhassa adhiṭṭhānabhāvato ’’ ti .
Kilesavatthuhetukattā sesapadadvayassa kiñcāpi sabbaṃ saṃsāradukkhaṃ kilesahetukaṃ , visesato pana pāpadhammā apāyūpapattiṃ nibbattentīti āha –
‘‘ kilesāpi apāyadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato ’’ ti .
Upasaṃharamānāti upanentā uppādentā .
Manussajātikopi dullabhaghāsacchādanatāya
V1.68 dukkhabahulo peto viyāti manussapeto .Manussajātikopi vuttarūpo anatthapātito parehi hiṃsito samāno nerayiko viyāti manussanerayiko .
Phalena rukkhato phalaṃ pātento viya .
Tatheva navahākārehīti yathā tīsu kālesu nāsamaraṇabhedanavasena puttimā puttanimittaṃ , tatheva gomā gonimittaṃ socati navappakārehi .
Pañca kāmaguṇopadhīpi naraṃ socentīti yojanā .
Tassāti yo uttari anugijjhati tassa .
Kāmayānassāti jātakāmacchandassa .
Jantunoti sattassa .
Parihāyanti ce vinassanti ce .
Sallaviddhovāti sallena viddho viya .
Ruppatīti vikāraṃ āpajjati , socatīti attho .
Narassa socanā sokaghaṭṭanapaccayo .
Upadhayo natthīti kāmaṃ kilesābhisaṅkhārūpadhayo tāva khīṇāsavassa nattheva maggādhigamena nirodhitattā , khandhūpadhayo pana kathanti ?
Tepi tassa saupādisesakālepi aṭṭhuppattihetubhūtā na santeva , ayañca anupādisesakāle .
Tenāha ‘‘ so nirupadhi mahākhīṇāsavo ’’ ti .
Nandatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Natthiputtasamasuttavaṇṇanā
13. Puttapemaṃ
M1.77 puttaggahaṇena gahitaṃ uttarapadalopenāti āha ‘‘ puttapemasaman ’’ ti .Gosamitan ti gohi samaṃ kataṃ .
Tenāha ‘‘ gohi saman ’’ ti .
Sūriyassa samāti sūriyasamā .
Avayavasambandhe cetaṃ sāmivacanaṃ .
Avayavo cettha ābhā evāti viññāyati ‘‘ anantaraṃ ābhā ’’ ti vuccamānattāti āha ‘‘ sūriyābhāya samā ’’ tiādi .
Mahoghabhāvena saranti savantīti sarā , mahantā jalāsayā .
Sabbe te samuddaparamā orimajanehi adiṭṭhaparatīrattā tassa .
Natthi attasamaṃ peman ti gāthāya paṭhamagāthāyaṃ vuttanayena attho veditabbo .
Attapemena samaṃ pemaṃ nāma natthīti ayamattho .
Anudakakantāre ghammasantāpaṃ asahantiyā aṅke ṭhapitaputtakaṃ kandantaṃ bhūmiyaṃ nipajjāpetvā tassa upari ṭhatvā mataitthivatthunā dīpetabbaṃ .
Tenāha –
‘‘ mātāpitādayo hi chaḍḍetvāpi puttadhītādayo ’’ ti .
Tathā cāha –
‘‘ Sabbā disā anuparigamma cetasā ,
Nevajjhagā piyataramattanā kvaci ;
Evaṃ
V1.69 piyo puthu attā paresaṃ ,Tasmā na hiṃse paramattakāmo ’’ ti .( saṃ . ni .1.119; udā .41; netti .113);
Dhaññena samaṃ dhanaṃ nāma natthi , yasmā tappaṭibaddhā āhārūpajīvīnaṃ sattānaṃ jīvitavutti .
Tathārūpe kāleti dubbhikkhakāle .
Ekadesaṃyeva obhāsantīti ekasmiṃ khaṇe catūsu mahādīpesu obhāsaṃ pharituṃ asamatthattā sūriyassapi , pageva itaresaṃ .
Bodhisattassa udayabbayassa ñāṇānubhāvena sakalajātikhettaṃ ekālokaṃ ahosīti āha ‘‘ paññā … pe … sakkotī ’’ ti .
Tamaṃ vidhamatīti pubbenivāsañāṇādayo paññā yattha pavattanti , tamanavasesaṃ byāpetvā ekappahārena pavattanato .
‘‘ Vuṭṭhiyā pana pavattamānāya yāva ābhassarabhavanā ’’ ti pacuravasena vuttaṃ .
Natthiputtasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Khattiyasuttavaṇṇanā
14. Khettato
M1.78 vivādā satte tāyatīti khattiyo .Vadati devatā attano ajjhāsayavasena .
Dvipadādīnan ti ādi -saddena catuppadabhariyaputtā gahitā .
Buddhādayoti ādi -saddena ājānīyasussūsabhariyassavaputtā .
Dvipadānaṃ seṭṭhoti ettha dvipadānaṃ eva seṭṭhoti nāyaṃ niyamo icchito , seṭṭho evāti pana icchito , tasmā sambuddho dvipadesu aññesu tattha ca uppajjanato seṭṭho eva sabbesampi uttaritarassa abhāvatoti ayamettha attho .
Tenāha ‘‘ uppajjamāno panesā ’’ tiādi .
Kāraṇākāraṇaṃ ājānātīti ājānīyo .
Gaṇhāpethāti yathā udako na temissati , evaṃ vāḷaṃ gaṇhāpetha .
‘‘ Asussūsā ’’ ti keci paṭhanti .
Āsuṇamānoti sappaṭissavo hutvā vacanasampaṭicchako .
Khattiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Saṇamānasuttavaṇṇanā
15. Ṭhite majjhanhiketi pubbaddhaṃ nikkhamitvā aparaddhaṃ appatvā ṭhitamajjhanhe .
Sannisīvesūti parissamavinodanatthaṃ sabbaso sannisīdantesu .
Da-kārassa hi va-kāraṃ katvā niddeso .
Tenāha ‘‘ sannisinnesu vissamamānesū ’’ ti .
Sabbasattānan ti sabbesañca āhārūpajīvitasattānaṃ
V1.70 ghammatāpane santattakāyānaṃ iriyāpathadubbalyakāloti ṭhānādiiriyāpathassa asamatthakālo .Saṇati viyāti saddaṃ karoti viya , yathā taṃ aññampi mahāvanaṃ vakkhamānanayena .
Tenāha ‘‘ tappaṭibhāgaṃ nāmetan ’’ ti chiddaveṇupabbānan ti randhajātakīcakamahāveḷupabbānaṃ .
Dutiyakaṃ sahāyaṃ alabhantī anabhiratiparitassanāya evamāha .
Anappakaṃ sukhan ti vipulaṃ uḷāraṃ vivekasukhaṃ .
Ekavihāratāya suññāgāraṃ paviṭṭhassa .
Tena kāyavivekaṃ dasseti .
Aniccānupassanādīhi niccasaññādippahānena santacittassa .
Tena cittavivekaṃ dasseti .
Saṃsāre bhayaṃ ikkhanato bhikkhuno ubhayavivekasampannassa , tato
M1.79 eva uttariṃ manussadhammato ratiṃ lābhino .Amānusī ratīti bhāvanārati .
Puratoti purimabhāge .
Pacchatoti pacchimabhāge .
Aparoti añño .
Puratoti vā anāgate , anāgataṃ ārabbhāti attho .
Pacchatoti atīte atītaṃ ārabbha paṭipattiyā vibādhanato .
Paroti kodho cittapaṭidussanatāya .
Na paroti aparo , lobho , so ce na vijjati .
Etena anāgatappajappanāya atītānusocanāya ca abhāvaṃ dasseti .
Atīva phāsu bhavatīti nīvaraṇajeṭṭhakassa kāmacchandassa vigamena vikkhambhitanīvaraṇassa jhānassa vasena ativiya phāsuvihāro hoti .
Ekassa vasato vaneti taṇhādutiyikābhāvena ekassa araññe vivekavāsaṃ vasato .
Sesaṃ tādisamevāti sesamettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ paṭhamagāthāyaṃ vuttasadisameva .
Saṇamānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Niddātandīsuttavaṇṇanā
16. Pacchime māse pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapetvā dakkhiṇena passena sato sampajānoti ettakaṃ pāṭhaṃ saṅkhipitvā ‘‘ niddaṃ okkamitā ’’ ti vuttaṃ .
Kiriyāmayacittehi avomisso bhavaṅgasoto abyākataniddā .
Sā hi khīṇāsavānaṃ uppajjanārahā , tassā pubbabhāgāparabhāgesu … pe … uppannaṃ thinamiddhaṃ idhādhippetā niddā , sā akhīṇāsavānaṃ yebhuyyena aniyatakālā , tabbidhuraniyatasabbhāvaṃ dassento ‘‘ aticchāta … pe … āgantukaṃ ālasiyan ’’ ti āha .
Kāyālasiyapaccayā vīriyassa paṭipakkhabhūtā cattāro akusalakkhandhā tandī nāma .
Tandīti sabhāvaniddeso .
Tandiyanāti ākāraniṃddeso .
Tandīmanatāti tandībhūtacittatā .
Ālasyan ti alasabhāvāharaṇaṃ .
Ālasyāyitattan ti alasabhāvappatti .
Kāyavijambhanāti kāyassa vināmanā .
Akusalapakkhā ukkaṇṭhitatāti akusalapakkhiyā
V1.71 anabhirati .Bhattakilamathoti yathāvuttassa bhattavatthukassa āhārassa vasena sarīre uppajjanakakhedo .
Upakkiliṭṭhoti paññāya dubbalīkaraṇena upakkiliṭṭhacitto .
Cittassa asamāhitattā nivāritapātubhāvo .
Ariyamaggassa jotanaṃ nāma uppajjanamevāti āha ‘‘ na jotati
M1.80 , na pātubhavatīti attho ’’ ti .Na hi ariyamaggo jotiajotināmo pavattati .
Maggasahajātavīriyenāti lokiyalokuttaramaggasahajātavīriyena .
Missakamaggo hi idha adhippeto .
Nīharitvāti nīharaṇahetu .
Hetuattho hi ayaṃ tvā -saddo ‘‘ paññāya cassa disvā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.271) viya .
Tena ‘‘ maggo visujjhatī ’’ ti vacanaṃ samatthitaṃ hoti .
‘‘ Ariyamaggaṃ visujjhatī ’’ ti keci paṭhanti .
Niddātandīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Dukkarasuttavaṇṇanā
17. Dukkhaṃ titikkhanti duttitikkhaṃ .
Tañca dukkhamaṃ dussahanaṃ ārambhavasena dukkaraṃ , anuyuñjanavasena duttitikkhanti .
Abyattenāti sāmaññassa upakārānupakāre dhamme jānanasamatthāya veyyattiyasaṅkhātāya paññāya abhāvato na byattena .
Tenāha ‘‘ bālenā ’’ ti .
Yasmiṃ dhamme sati samaṇoti vuccati , taṃ sāmaññanti āha ‘‘ samaṇadhammo ’’ ti .
Imināti ‘‘ dukkaraṃ duttitikkhañca , abyattena ca sāmaññan ’’ ti iminā gāthaddhena idaṃ dassetīti idaṃ idāni vuccamānaṃ atthajātaṃ dasseti .
Abhidantan ti abhibhavanadantaṃ , uparidantanti attho .
So hi itaraṃ musalaṃ viya udukkhalaṃ visesato kassaci khādanakāle abhibhuyya vattati .
Ādhāyāti nippīḷanavaseneva ṭhapetvā .
Tāluṃ āhaccāti tālupadesamāhanitvā viya .
Cetasāti kusalacittena .
Cittan ti akusalacittaṃ .
Abhiniggaṇhitvāti yathā atisamudācāro na hoti , evaṃ vibādhanavasena niggahetvā .
Āpāṇakoṭikan ti pāṇakoṭipariyosānaṃ , parijīvanti attho .
Sambādhetīti sambādho , antarāyiko .
Bahū parissayāti ayoniso kāmavitakkādivasena .
Pajjati cittametthāti padaṃ , ārammaṇaṃ .
Iriyāpathaṃ eva padaṃ iriyāpathapadaṃ .
Gīvā
M1.81 cattāro pādāti gīvapañcamāni .Samodahan ti vā samodhānahetūti ayamettha atthoti āha –
‘‘ samodahitvā vā ’’ ti , sammā odhāya anto pavesetvāti attho .
Sake ārammaṇakapāleti gocarajjhattaṃ vadati .
Samodahan ti samodahanto .
Anissitoti tebhūmakadhammesu kañcipi
V1.72 dhammaṃ taṇhādiṭṭhābhinivesavasena anissito .Avihiṃsamāno vihiṃsānimittānaṃ pajahanena .
Ullumpanasabhāvasaṇṭhitenāti sīlabyasanato uddharaṇarūpe saṇṭhitena , karuṇāyuttenāti attho .
Tenāha ‘‘ kāruññataṃ paṭiccā ’’ ti .
Dukkarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Hirīsuttavaṇṇanā
18. Nisedhetīti nivāreti pavattituṃ na deti .
Pucchati devatā .
Apaharantoti apanento , yathā sabbena sabbaṃ akkosavatthu na hoti , evaṃ pariharantoti attho .
Bujjhati sārathividhaṃ .
Attani nipātaṃ na deti , ājānīyo hi yuttaṃ pajānāti .
Abhūtena abhūtakkosena parimutto nāma natthi bālānañca janānaṃ parāpavāde yuttapayuttabhāvato .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Nindanti tuṇhimāsīnaṃ , nindanti bahubhāṇinaṃ ;
Mitabhāṇimpi nindanti , natthi loke anindito ’’ ti .( dha . pa .227);
Tanuyāti vā katipayā .
Tenāha ‘‘ appakā ’’ ti .
Sadā satāti hirinisedhabhāve kāraṇavacanaṃ .
Pappuyyāti patvā adhigantvā .
Vānato nikkhantattā nibbānaṃ , asaṅkhatadhātu .
Hirīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Kuṭikāsuttavaṇṇanā
19. Antoti kucchiabbhantare .
Vasanaṭṭhānaṭṭhenāti vasanabhāvena .
Kulapaveṇin ti kulācāraṃ kulatantiṃ .
Santānakaṭṭhenāti kulasantatiyā bandhanabhāvena
M1.82 .Evaṃ sabbapadehi pucchitatthassa anujānanavasena ‘‘ ekaṃsavacane nipāto ’’ ti vuttaṃ .
Āpādikā posikā mātucchā mahāpajāpati mātā evāti katvā ‘‘ pahāya pabbajitattā ’’ ti avisesato vuttaṃ .
Pahāya pabbajitattā natthīti ānetvā sambandho .
Puna mātukucchivāsādīnaṃ abhāvavacaneneva vaṭṭamhi bandhanassa abhāvo dīpito hotīti na gahito .
Ayaṃ kira devatā yathā puthujjanā buddhānaṃ guṇe na jānanti , evaṃ na jānāti , tasmā ‘‘ mayā sannāhaṃ bandhitvā ’’ tiādimāha .
Kuṭikāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Samiddhisuttavaṇṇanā
20. Tapanabhāvena
V1.73 tapanodakattā tapodāti tassa rahadassa nāmaṃ .Tenāha ‘‘ tattodakassa rahadassā ’’ ti .
Tatoti nāgabhavane udakarahadato tapodā nāma nadī sandati .
Sā hi nadī bhūmitalaṃ ārohati .
‘‘ Edisā jātā ’’ ti vacanaseso .
Petalokoti lohakumbhinirayā idhādhippetāti vadanti .
Rahadassa pana ādito pabbatapādavanantaresu bahū petā viharanti , svāyamattho petavatthupāḷiyā lakkhaṇasaṃyuttena ca dīpetabbo .
Yatāyan ti yato rahadato ayaṃ .
Sātodakoti madhurodako .
Setodakoti parisuddhodako , anāvilodakoti attho .
Tatoti tapodānadito .
Samiddhoti avayavānaṃ sampuṇṇatāya saṃsiddhiyāva sammā iddho .
Tenāha ‘‘ abhirūpo ’’ tiādi .
Padhāne sammasanadhamme niyutto , taṃ vā ettha atthīti padhāniko .
Senāsanaṃ suṭṭhapitadvāravātapānaṃ , tesaṃ pidahanena utuṃ gāhāpetvā .
Pubbāpayamānoti nhānato pubbabhāge viya vodakabhāvaṃ āpajjamāno gamento .
Avattaṃ paṭikkhipitvā vattaṃ dassetuṃ ‘‘ tattha … pe … na otaritabban ’’ ti paṭhamaṃ vuttaṃ .
Sabbadisāpalokanaṃ yathā nhāyanaṭṭhānassa manussehi vivittabhāvajānanatthaṃ .
Khāṇuādivavatthāpanaṃ cīvarādīnaṃ ṭhapanatthaṃ udakasamīpeti
M1.83 adhippāyo .Ukkāsanaṃ amanussānaṃ apagamanatthaṃ .
Avakujjaṭṭhānaṃ taṅkhaṇepi uparimakāyassa ujukaṃ avivaṭakaraṇatthaṃ .
Cīvarapiṭṭheyeva ṭhapetabbaṃ yattha vā tattha vā aṭṭhapetvā .
Udakanteti udakasamīpe .
Sinnaṭṭhānan ti sedagatapadeso .
Pasāretabbaṃ tassa sukkhāpanatthaṃ .
Saṃharitvā ṭhapanaṃ puna sukhena gahetvā nivāsanatthaṃ .
Nābhippamāṇamattaṃ otaraṇaṃ tāvatā udakapaṭicchādilakkhaṇappattato .
Vīciṃ anuṭṭhāpentenātiādi saṃyatakāritādassanaṃ .
Nivāsanaṃ parikkhipitvāti antaravāsakaṃ kaṭippadesassa yathā parito hoti , evaṃ khipitvā parivasitvā .
Sarīravaṇṇopi vippasīdi sammadeva bhāvanānussatimpi vindantassāti adhippāyo .
Samanaṃ niggahetun ti kilesavasaṃ gataṃ attano cittaṃ niggaṇhituṃ .
Kāmūpanītāti kāmaṃ upagatacittā .
Atha vā kilesakāmena there upanītacittā .
Aparibhuñjitvāti ananubhotvā .
Anubhavitabbanti atthato āpannamevāti āha ‘‘ pañcakāmaguṇe ’’ ti
V1.74 .Bhikkhasīti yācasi .
Tañca bhikkhācariyavasenāti āha ‘‘ piṇḍāya carasī ’’ ti .
Kāmaparibhogagarugamanakālo nāma visesato paṭhamayobbanāvatthāti āha ‘‘ daharayobbanakālo ’’ ti .
Obhaggenāti majjhe saṃbhaggakāyena .
Jiṇṇakāle hi sattānaṃ kaṭiyaṃ kāyo obhaggo hoti .
Voti nipātamattaṃ ‘‘ ye hi vo ariyā ’’ tiādīsu viya .
Sattānan ti sāmaññavacanaṃ , na manussānaṃ eva .
Dehanikkhepanan ti kaḷevaraṭṭhapitaṭṭhānaṃ .
Natthi etesaṃ nimittanti animittā ,‘‘ ettakaṃ ayaṃ jīvatī ’’ tiādinā sañjānananimittarahitāti attho .
Na nāyareti na ñāyanti .
Ito paran ti ettha paran ti aññaṃ kālaṃ .
Tena orakālassapi saṅgaho siddho hoti .
Paramāyuno orakāle eva cettha paranti adhippetaṃ tato paraṃ sattānaṃ jīvitassa abhāvato .
Vavatthānābhāvatoti kālavasena vavatthānābhāvato .
Vavatthānan ti cettha paricchedo veditabbo , na asaṅkarato vavatthānaṃ , nicchayo vā .
Abbudapesītiādīsu abbudakālo pesikālotiādinā kāla-saddo paccekaṃ yojetabbo .
Kāloti idha pubbaṇhādivelā adhippetā .
Tenāha pubbaṇhepi hītiādi
M1.84 .Idheva dehena patitabbanti sambandho .
Anekappakāratoti nagare jātānaṃ gāme , gāme jātānaṃ nagare , vane jātānaṃ janapade , janapade jātānaṃ vanetiādinā anekappakārato .
Ito cutenāti ito gatito cutena .
Idha imissaṃ gatiyaṃ .
Yante yuttagoṇo viyāti yathā yante yuttagoṇo yantaṃ nātivattati , evaṃ kālo gatipañcakanti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ .
Ayaṃ kāloti ayaṃ maraṇakālo .
Pacchime kāleti pacchime vaye .
Tisso vayosīmāti .
Paṭhamādikā tisso vayassa sīmā atikkantena .
Purimānaṃ hi dvinnaṃ vayānaṃ sabbaso sīmā atikkamitvā pacchimassa ādisīmaṃ atikkanto tathā vutto .
‘‘ Ayañhi samaṇadhammo … pe … na sakkā kātun ’’ ti vatvā tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ tadā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Gaṇhitun ti pāḷito atthato ca hadaye ṭhapanavasena gaṇhituṃ .
Paribhuñjitun ti vuttadhammapariharaṇasukhaṃ anubhavituṃ .
Ekassa kathanato paṭhamaṃ gāthaṃ suttaṃ vā ussāreti , tasmiṃ niṭṭhite itaro dhammakathiko taṃyeva vitthārento dhammaṃ katheti , ayaṃ sarabhāṇadhammakathā .
Suttageyyānusārena yāva pariyosānā ussāraṇaṃ sarabhaññadhammakathā .
‘‘ Mā maṃ kālo upaccagā ’’ ti vadanto ‘‘ samaṇadhammassa karaṇassa ayaṃ me kālo ’’ ti katheti , tato paro ‘‘ pacchimavayo añño kālo ’’ ti katheti .
‘‘ Kālaṃ vohaṃ … pe … tasmā abhutvā bhikkhāmī ’’ ti vadanto attanā kataṃ paṭipattiñca sahetukaṃ sānisaṃsaṃ katheti .
Taṃ
V1.75 gāravakāraṇaṃ sandhāya .Etan ti ‘‘ atha kho sā devatā pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā ’’ ti etaṃ vuttaṃ .
Daharo tvantiādimāha lobhābhibhūtatāya adhigatattā .
Sabbasampattiyuttoti bhogasampadā parivārasampadāti sabbasampattīhi yutto .
Alaṅkāraparihāran ti alaṅkārakaraṇaṃ .
Anikkīḷitāvīti akīḷitapubbo .
Kīḷanañcettha kāmānaṃ paribhogoti āha ‘‘ abhuttāvī ’’ ti .
Akatakāmakīḷoti akatakāmānubhavanappayogo .
Sayaṃ attanā eva dissantīti sandiṭṭhā , sandiṭṭhā eva sandiṭṭhikā , attapaccakkhato sandiṭṭhikā .
Pakaṭṭho kālo patto etesanti kālikā , te kālike .
Cittānantaran ti
M1.85 icchitacittānantaraṃ , icchiticchitārammaṇākāreti attho .Tenevāha ‘‘ cittānantaraṃ icchiticchitārammaṇānubhavanaṃ na sampajjatī ’’ tiādi .
Cittānantaraṃ laddhabbatāyāti anantaritasamādhicittānantaraṃ laddhabbaphalatāya .
Samohitesupīti sambhatesupi .
Sampannakāmassāti samiddhakāmassa .
Cittakārā rūpalābhena , potthakārā paṭimākārakā , rūpakārā dantarūpakaṭṭharūpa-loharūpādikārakā .
Ādi saddena nānārūpavesadhārīnaṃ naṭādīnaṃ saṅgaho .
Sesadvāresūti ettha gandhabbamālākārasūpakārādayo vattabbā .
Soti samiddhitthero .
Samohitasampattināti saṅgāhabhogūpakaraṇasampattinā .
Pattabbadukkhassāti kāmānaṃ āpajjanarakkhaṇavasena laddhabbassa kāyikacetasikadukkhassa .
Upāyāsassāti daḷhaparissamassa viratassa .
‘‘ Vissātassā ’’ ti keci .
‘‘ Paccavekkhaṇañāṇenā ’’ ti keci paṭhanti .
Asukasmiṃ nāma kāle phalaṃ hotīti evaṃ udikkhitabbo nassa kāloti akālo .
Etthāti etesu navasu lokuttaradhammesu .
Ehipassavidhin ti ‘‘ ehi passā ’’ ti evaṃ pavattavidhivacanaṃ .
Upanetabboti vā upaneyyo , so eva opaneyyiko .
Viññūhīti vidūhi paṭividdhasaccehi .
Te ekaṃsato ugghaṭitaññūādayo hontīti āha ‘‘ ugghaṭitaññūādīhī ’’ ti .
‘‘ Paccattan ’’ ti etassa patiattanīti bhummavasena attho gahetabboti āha ‘‘ attani attanī ’’ ti .
Sabbapadehi sambandhoti ‘‘ kathaṃ ādīnavo ettha bhiyyo , kathaṃ akāliko ’’ tiādinā sabbehi paccekaṃ sambandho veditabbo .
Navoti taruṇo na ciravasso .
Ye bhikkhunovādakalakkhaṇappattā , te sandhāya ‘‘ vīsativassato paṭṭhāya thero ’’ ti vuttaṃ .
Idha sāsanaṃ nāma sikkhattayasaṅgahaṃ piṭakattayanti āha ‘‘ dhammena
V1.76 hī ’’ tiādi .Tattha dhammena vinayo ettha vinā daṇḍasatthehīti dhammavinayo .
Dhammāya vinayo ettha na āmisatthanti dhammavinayo .
Dhammato vinayo na adhammatoti dhammavinayo .
Dhammo vā bhagavā dhammassāmī dhammakāyattā , tassa dhammasaññitassa satthu vinayo , na takkikānanti dhammavinayo .
Dhamme vinayo na adhamme vinayo .
Dhammo ca so yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne satte apāyesu apatamāne dhāretīti , sabbe saṃkilesato vinetīti vinayo cāti dhammavinayo .
Tenāha ‘‘ ubhayampetaṃ sāsanasseva nāman ’’ ti .
Dhammavinayoti
M1.86 dhammena yutto vinayoti dhammavinayo ājaññaratho viya .Dhammo ca vinayo cāti vā dhammavinayo , taṃ dhammavinayaṃ .
Dhammavinayānañhi satthubhāvavacanato dhammavinayattasaṃsiddhi dhammavinayānaṃ aññamaññaṃ visesanato .
Abhidhammepi vinayavacananti dhammavinayadvayasiddhi , desitapaññattavacanato dhammavinayasiddhi .
Dhammo catudhā desito sandassana-samādāpana-samuttejana-sampahaṃsanavasena , vinayo catudhā paññatto sīlācārato parājitavasena .
Dhammacariyā sakavisayo , vinayapaññatti buddhavisayo .
Pariyāyena desito dhammo , nippariyāyena paññatto vinayo .
Dhammadesanā adhippāyatthappadhānā , vinayapaññatti vacanatthappadhānā .
Paramatthasaccappadhāno dhammo , sammutisaccappadhāno vinayo .
Āsayasuddhipadhāno dhammo , payogasuddhipadhāno vinayo .
Kiriyadvayasiddhiyā dhammavinayasiddhi .
Dhammena hi anusāsanasiddhi , vinayena ovādasiddhi .
Dhammena dhammakathāsiddhi , vinayena ariyatuṇhībhāvasiddhi .
Sāvajjadvayaparivajjanato dhammavinayasiddhi .
Dhammena hi visesato pakatisāvajjapariccāgasiddhi , vinayena paññattisāvajjapariccāgasiddhi .
Gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāsādhāraṇaguṇadvayasiddhi .
Bahussutasutapasannadvayato pariyatti-pariyāpuṇana-dhammavihāra-vibhāgato dhammadharavinayadharavibhāgato ca dhammavinayadvayasiddhi , saraṇadvayasiddhiyā dhammavinayadvayasiddhi .
Idha sattānaṃ duvidhaṃ saraṇaṃ dhammo attā ca .
Tattha dhammo suciṇṇo saraṇaṃ .
‘‘ Dhammo have rakkhati dhammacārin ’’ ti ( theragā .303; jā .1.10.102;1.15.385) hi vuttaṃ .
Sudanto attāpi saraṇaṃ ‘‘ attā hi attano nātho ’’ ti ( dha . pa .160,380) vacanato .
Tena vuttaṃ ‘‘ saraṇadvayasiddhiyā dhammavinayasiddhī ’’ ti .
Tattha yatassa dhammasiddhi , yato ca vinayasiddhi , tadubhayaṃ dassento āha –
‘‘ dhammena hettha dve piṭakāni vuttāni , vinayena vinayapiṭakan ’’ ti .
Adhunā āgato idāneva na cirasseva upagato .
Mahante
V1.77 ṭhāne ṭhapetvāti mahesakkhatādassanatthaṃ attano parivārena mahantaṭṭhāne ṭhapitabhāvaṃ pavedetvā .Mahatiyāti upasaṅkamanavandanādivacanāpajjanavasena samāciṇṇāya .
Sabbepi kira nisīdantā taṃ ṭhānaṃ ṭhapetvāva nisīdanti .
Thirakaraṇavasenāti daḷhīkaraṇavasena .
Ayaṃ kira devatā ñāṇasampannā mānajātikā , tasmā nāyaṃ mānaṃ appahāya
M1.87 mama desanaṃ paṭivijjhituṃ sakkotīti mānaniggaṇhanatthaṃ ādito duviññeyyaṃ kathento bhagavā ‘‘ akkheyyasaññino ’’ tiādinā tāya ñātumicchitakāmānaṃ kālikādibhāvaṃ , dhammassa ca sandiṭṭhikādibhāvaṃ vibhāvento dve gāthā abhāsi .Akkheyyatoti gihiliṅgapariyāyanāmavisesādivasena tathā tathā akkhātabbato .
Tenāha ‘‘ kathānaṃ vatthubhūtato ’’ ti .
Etesan ti sattānaṃ .
Patiṭṭhitāti pavattitā āsattā .
Pañcannaṃ kāmasaṅgādīnaṃ vasena āsattā hontu , itaresaṃ pana kathanti ?
Aniṭṭhaṅgatopi hi ‘‘ idaṃ nu kho ’’ tiādinā kaṅkhato tattha āsatto eva nāma avijahanato , tathā vikkhepagato vikkhepavatthusmiṃ , anusayānaṃ pana āsattabhāve vattabbameva natthi .
Maccuno yogan ti , maccubandhanaṃ , maraṇadhammatanti attho .
Yasmā apariññātavatthukā anatītamaraṇattā maccunā yathāruci payojetabbā , tattha tattha uparūpari ca khipitāya āṇāya abbhantare eva honti , tasmā vuttaṃ ‘‘ payogaṃ … pe … āgacchantī ’’ ti .
Yasmā tebhūmakā dhammā kamanīyaṭṭhena kāmā , nesampi kālassa laddhabbatāya kālikatā idha akkheyyavacanena paveditā .
Tenāha –
‘‘ evamimāya gāthāya kālikā kāmā kathitā ’’ ti .
Sabbepi tebhūmakā dhammā kamanīyā , yasmā ca kālikānaṃ kāmānaṃ tathāsabhāvatā kathitā .
Ayampi gāthā tadatthameva dīpetīti imāya te kathitā eva honti .
Ye ca sattā pañcasu khandhesu diṭṭhitaṇhādivasena patiṭṭhitā ‘‘ itthī , puriso , ahaṃ , mamā ’’ ti ca abhinivisiya kāme paribhuñjanti , te maraṇaṃ nātivattanti .
Evampettha kāmānaṃ kālikattho kathitoti āha ‘‘ kālikā kāmā kathitā ’’ ti .
Ayaṃ ñātapariññāti rūpārūpadhamme lakkhaṇādito ñāte katvā paricchindanapaññā .
Tenāha ‘‘ evaṃ ñātaṃ katvā ’’ tiādi .
Padaṭṭhānaggahaṇeneva cettha tesaṃ rūpārūpadhammānaṃ paccayo gahitoti paccayapariggahassapi saṅgaho daṭṭhabbo .
Tīreti tuleti vīmaṃsati .
Dvācattālīsāya ākārehīti iminā matthakappattaṃ mahāvipassanaṃ dasseti .
Te pana ākārā visuddhimaggasaṃvaṇṇanāya vuttanayena veditabbā .
‘‘ Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī ’’ tiādinā vipassanākkhaṇepi ekadesena pahānaṃ labbhateva , anavasesato pana pahānavasena pahānapariññaṃ dassento
V1.78 āha ‘‘ aggamaggenaM1.88 … pe … ayaṃ pahānapariññā ’’ ti .Tathā ca āha ‘‘ evaṃ tīhi pariññāhī ’’ tiādi .
Akkhātāran ti akkhātabbaṃ , na akkheyyakaṃ .
Tenāha ‘‘ kammavasena kārakan ’’ tiādi .
Kārakan ti ca sādhanamāha .
Na maññatīti vā maññanaṃ nappavatteti akkhātāran ti khīṇāsavaṃ .
Atha vā tañhi tassa na hotīti taṃ kāraṇaṃ tassa khīṇāsavassa na hoti na vijjati , yena diṭṭhitaṇhādikāraṇena akkheyyaṃ khandhapañcakaṃ ‘‘ tisso ’’ ti vā ‘‘ phusso ’’ ti vā ‘‘ itthī ’’ ti vā ‘‘ puriso ’’ ti vā abhinivissa vadeyyāti evamettha attho veditabbo .
Manussanāgādīhi pūjanīyattā ‘‘ yakkho ’’ ti sabbadevānaṃ sādhāraṇavacananti devadhītāpi ‘‘ yakkhī ’’ ti vuttā .
Akkheyyan ti pahānapariññāya pahānamaggo , tassa ārammaṇabhūtaṃ nibbānampi gahitaṃ .
Na maññatīti khīṇāsavassa assa phalappattīti āha ‘‘ navavidho lokuttaradhammo kathito ’’ ti .
Visesīti visesajātiādivasena seyyoti attho .
Tesu gahitesūti tesu seyyamānādīsu tīsu mānesu gahitesu .
Tayo seyyamānā , tayo sadisamānā , tayo hīnamānā gahitāva honti .
So puggaloti so appahīnamaññanapuggalo .
Teneva mānena hetubhūtena .
Upaḍḍhagāthāyāti purimaddhena pana vatthukāmā vuttāti āha ‘‘ kālikā kāmā kathitā ’’ ti .
Vidhīyati visadisākārena ṭhapīyatīti vidhā , koṭṭhāso .
Kathaṃvidhan ti kathaṃ patiṭṭhitaṃ , kena pakārena pavattitanti attho .
Vidahanato hīnādivasena vividhenākārena dahanato upadhāraṇato vidhā , māno .
Mānesūti nimittatthe bhummaṃ , mānahetūti attho .
Na calatīti na vedhati attano parisuddhapakatiṃ avijahanato .
Paññā ‘‘ saṅkhā ’’ ti āgatā , paññāti yoniso paṭisaṅkhānaṃ .
Saṅkhāyakoti saṅkalanapaduppādanādi-piṇḍagaṇanāvasena gaṇako papañcasaṅkhāti mānādipapañcabhāgā .
Te te dhammā sammā yāthāvato saṅkhāyanti upatiṭṭhanti etāyāti saṅkhā , paññā .
Ekaṃ dvetiādinā saṅkhānaṃ gaṇanaṃ paricchindananti saṅkhā , gaṇanā .
Saṅkhāyati bhāgaso kathīyatīti saṅkhā
M1.89 , koṭṭhāso .Saṅkhānaṃ satto puggalotiādinā saññāpananti saṅkhā , rattotiādi paṇṇatti .
Khīṇāsavo jahi pajahi rāgādīnaṃ suppahīnattā .
Navabhedaṃ pabhedato , saṅkhepato tividhamānan ti attho .
Navavidhan ti vā pāṭhe navabhedattā antarabhedavasena navavidhanti attho .
Paccayavisesehi itthibhāvādivisesehi visesena
V1.79 mānīyati gabbho etthāti vimānaṃ , gabbhāsayo .Na upagacchīti na upagamissati .
Tenāha ‘‘ anāgatatthe atītavacanan ’’ ti .
‘‘ Nājjhagā ’’ ti hi atītaṃ ‘‘ na gamissatī ’’ ti etasmiṃ atthe .
Chindi ariyamaggasatthena .
Olokayamānā upapattīsu .
Sattanivesanesūti sattānaṃ upapajjaṭṭhānesu .
Lokuttaradhammameva kathesi arahattassa paveditattā .
‘‘ Gāthāya atthaṃ kathetuṃ vaṭṭatī ’’ ti attha-saddo āharitvā vattabbo .
Aṭṭhaṅgikamaggavasenapīti etthāpi eseva nayo .
Satisampajaññaṃ nāma kusaladhammānuyoge kāraṇanti āha ‘‘ dasakusalakammapathakāraṇan ’’ ti .
Aṭṭhaṅgikamaggavasena ca gāthāatthavacane ayaṃ idāni vuccamāno vitthāra- nayo .
Tasmiṃ kira ṭhāneti tasmiṃ kira devatāya pucchitaṃ pañhaṃ vissajjanaṭṭhāne .
Devatāya ñāṇaparipākaṃ oloketvā anupubbiyā kathāya saddhiṃ sāmukkaṃsikadesanā mahatī dhammadesanā ahosi .
Ñāṇaṃ pesetvāti satthudesanāya anussaraṇavasena pattavisuddhipaṭipāṭipavattaṃ bhāvanāñāṇaṃ bandhitvā .
Sotāpattiphale patiṭṭhāyāti satthudesanāvilāsena attano ca paripakkañāṇattā paṭhamaṃ phalaṃ patvā .
Evamāhāti evaṃ ‘‘ pāpaṃ na kayirā ’’ tiādippakārena gāthamāha .
Aṅgaṃ na hoti , ājīvo yathā kuppamāno vācākammantavasena kuppati , tathā sampajjamānopīti .
So vācākammantapakkhiko , tasmā taggahaṇena gahitova hoti .
Vāyāmasatisamādhayo gahitā samādhikkhandhasaṅgahato .
Sammādiṭṭhisammāsaṅkappā gahitā paññākkhandhasaṅgahato .
Antadvayavivajjanaṃ gahitaṃ sarūpenevāti adhippāyo .
Itītiādi nigamanaṃ .
Samiddhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Nandanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .