12. Āḷavakasuttavaṇṇanā

246. Āḷaviyan tiV1.279 itthiliṅgavasena taṃ raṭṭhampi nagarampi vuccati .

Raṭṭhe adhippetepi na ettha bahuvacanaṃ tathāruḷhiyā abhāvato .

Tañca bhavanan ti tañca āḷavakassa yakkhassa bhavanaṃ .

Tatthāti āḷavakassa bhavane .

‘‘ Atha kho āḷavako yakkho yena bhagavā tenupasaṅkamī ’’ ti ettha tasmiṃ pāṭhapadese .

Ayamanupubbikathāti ayaṃ idāni vuccamānā anupubbato āgatā kathā .

Āḷaviyā issaroti āḷavo , āḷavakoti caM1.319 rājā vutto .

Kadāci corapaṭibāhanatthaṃ , kadāci ussāhasattivibhāvanavasena paṭirājanisedhanatthaṃ , kadāci lakkhayogyaviniyogavasena byāyāmakaraṇatthañca .

Migānaṃ vananato vasanato vānato vā ‘‘ migavā ’’ ti laddhasamaññaṃ migavaṃ .

Tassevāti rañño eva .

Migoti eko eṇimigo .

Tiyojanan ti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ .

Udakaṃ viya pavisitvā ṭhitan ti yathā parissamappatto udakaṃ pavisitvā ṭhito nirassāso hoti , evaṃ viya ṭhitaṃ .

Mūlan ti samīpaṃ .

Yakkhaṃ disvāva rañño bhayaṃ chambhitattaṃ ūrutthambhaṃ ahosi , tasmā rājā palāyituṃ nāsakkhi .

Tena vuttaṃ ‘‘ khādituṃ upagato ’’ ti .

Atha rājā dvidhā chinnaṃ migaṃ datvā attānaṃ mocetukāmo ahosi .

Yakkho ‘‘ nanu mama hatthagatakālato paṭṭhāya migopi mama santako , tattha kinnāma te kerāṭiyamidaṃ datvā attano mocanan ’’ ti rājānaṃ na muñci .

Atha rājā tassa tādisaṃ paṭiññātaṃ akāsi .

Tena vuttaṃ ‘‘ rājā tena saddhin ’’ tiādi .

Bhavanaṃ anupagatan ti idaṃ mama bhavanaṃ anupagataṃ .

Ananuññātan ti upagatena sāmibhūtena ananuññātañca .

Etena upagataṃ taṃ , idāni tādisena anuññātañca khādituṃ labhāmīti dasseti .

Maccupatheti maccugocare .

Āsannamaraṇatāya evamāhaṃsu .

Taṃ āḷavakakumāraṃ ādāya pakkamiṃsūti yojanā .

Tassa rañño mahesī āḷavakakumārassa mātāti vuttā .

Devisahassānaṃ vippalapantīnanti vacanaṃ pariṇāmetabbaṃ .

Desanāpariyosāneti yakkhaṃ dametvā paccāgantvā nagaradvārasamīpe rukkhamūle nisinnena bhagavatā sarājikāya mahatiyā parisāya desitadesanāya pariyosāne .

Soti bhagavā .

Bhavane evāti vimāne eva .

Bhagavāpi passati pakaticakkhunāva nigrodhassa upari nibbattattā .

Tatrāti tasmiṃ ‘‘ rosetukāmatāyā ’’ ti vacane .

Tesan ti sātāgirihemavatānaṃ .

KāladīpadesakulajanettiāyuppamāṇavisayaṃV1.280 pañcamahāvilokitaṃ .

‘‘ Sītaṃ byapagataṃ hoti , uṇhañca upasammatī ’’ tiādinā ( bu . vaṃ .2.83) āgatāni dvattiṃsa pubbanimittāni .

Kaṭippadesavatthikosakaṇṇato tidhā .

Saddoti āḷavakassa ugghositasaddo .

ImināM1.320 pasaṅgena sakalajambudīpaṃ byāpetvā pavatte aparepi tayo sadde yathā ete , evaṃ āḷavakassa ugghositasaddopīti dassetuṃ ‘‘ cattāro ’’ tiādi vuttaṃ .

Osakkanteti parihāyamāne .

Cuṇṇentāti cuṇṇetuṃ samatthataṃ sandhāya vuttaṃ , na pana cuṇṇanavasena vuttaṃ .

Tenāha ‘‘ mā kassacī ’’ tiādi .

Ussāvabindumattampīti ussāvapatanamattampi .

Khurappaṃ sallaṃ .

Seṭṭhānīti ajeyyena appaṭihatabhāvena uttamāni .

Dussāvudhan ti āvudhakiccakaraṃ uttariyaṃ dussaṃ .

Imāni kira sakkādīnaṃ puññānubhāvena nibbattāni appaṭihatappabhāvāni paṭipakkhavidhamanayuttāni avajjhāni āvudhāni .

Tenāha ‘‘ yadi hī ’’ tiādi .

Asanivicakkaṃ viyāti asanimaṇḍalaṃ viya .

Pittan ti alagaddapittaṃ .

Bhindeyyāti āsiñceyya .

Sukhan ti sukaraṃ .

Mudubhūtacittavavatthānakaraṇatthan ti mudubhūtaṃ attano citte vavatthānassa karaṇatthaṃ .

Evaṃ vutteti ‘‘ na khvāhan ’’ ti evaṃ vutte .

Bhagavato sāsane ṭhite payirupāsitvā uggahitaṃ bhagavantaṃ payirūpāsitvā uggahitameva nāmāti āha ‘‘ kassapaṃ … pe .

uggahesun ’’ ti .

Puṭṭhapañhāti sammāsambuddhena puṭṭhapañhā .

Yasmā buddhavisaye puṭṭhapañhā , tasmā buddhavisayāva honti .

Paṭisedhetvāti vācāya asakkuṇeyyabhāveneva paṭisedhetvā .

‘‘ Yadākaṅkhasī ’’ ti padasandhivasena niddesoti āha ‘‘ yadi ākaṅkhasī ’’ ti .

Tena tuyhaṃ pucchaṃ tāva sutvā vissajjessanti dasseti .

Tenāha ‘‘ na me ’’ tiādi .

Dutiyavikappe da -kāro padasandhikaroti āha ‘‘ yaṃ ākaṅkhasī ’’ ti .

‘‘ Puccha , āvuso , sutvā jānissāmī ’’ ti avatvā sabbaññubuddhassa aniyametvā vacanaṃ sabbavisayaṃ hotīti āha ‘‘ sabbaṃ te ’’ tiādi .

KiṃV1.281 sūti ettha kin ti pucchāyaṃ , sūti saṃsaye , kiṃ nūti attho ?

Idhāti imasmiṃ loke .

Tasmā vittan ti yasmā vittikaraṇato vittaṃ .

Sukatan ti suṭṭhu sakkaccaṃ kataṃ .

Sukhan ti iṭṭhaphalaṃ .

Tattha yaṃ padhānaṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ kāyikacetasikaṃ sātan ’’ tiādi vuttaṃ .

Nissandaphalañhi taggahaṇena gahitamevaM1.321 hoti .

Appetīti pāpeti .

Atisayatthajotano tara-saddoti āha ‘‘ atisayena sādū ’’ ti .

Rasasaññitāya iṭṭhānaṃ rāgādidhammānaṃ .

Kena pakārenāti kathaṃ -saddassa atthamāha .

Kathaṃjīvin ti yadi samāsapadametaṃ ,‘‘ kathan ’’ ti sānunāsikā katāti āha ‘‘ gāthābandhasukhatthan ’’ tiādi .

Saddhīdha vittan ti ekadesena samudāyadassanaṃ samuddapabbatanidassanaṃ viya .

Iti -saddo ādiattho daṭṭhabbo .

‘‘ Vittikaraṇato vittan ’’ ti vuttamatthaṃ sandhāya hetūpamāhi yojetvā dassetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tena sukhāvahanato , dukkhapaṭibāhanato , dāliddiyūpasamanato , ratanapaṭilābhahetuto , lokasantatiāvahanato ca saddhā vittaṃ yathā taṃ hiraññasuvaṇṇādīni .

Tenāha ‘‘ evan ’’ tiādi .

Nanu cetanā sammādiṭṭhiādayo ca sātisayaṃ vipākasukhaṃ āvahanti , taṃ kathaṃ saddhā āvahatīti ?

Saddhādhurabhāvasabhāvato .

Tenāha ‘‘ saddhādhurena paṭipannānan ’’ ti .

Tassa ca sesapadesupi yojetabbaṃ .

Idāni yaṃ hiraññasuvaṇṇādi saddhāvittassa opammaṃ , taṃ hīnaṃ , saddhāvittameva uttamanti pāḷiyaṃ seṭṭhaggahaṇaṃ katanti dassetuṃ ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi vuttaṃ .

Paralokaṃ gataṃ anugacchatīti anugāmikaṃ .

Aññehi na sādhāraṇanti anaññasādhāraṇaṃ .

Sabbasampattihetūti sabbāsaṃ sīlasampadādīnaṃ lokiyalokuttarānaṃ sampattīnaṃ hetu .

Anatthāya hoti anupāyapaṭipattito .

Tasmā anugāmikattā .

Anaññasādhāraṇattā sabbasampattihetubhāvato hiraññādivittanidānattā ca saddhāvittameva seṭṭhaṃ .

Ukkaṭṭhaparicchedadesanā yathā ‘‘ satthā devamanussānan ’’ ti .

‘‘ Dasakusaladhammo ’’ ti iminā ekaccānaṃyeva dānādidhammānaṃ saṅgaho , na sabbesanti asaṅgahitasaṅgaṇhanatthaṃ ‘‘ dānasīlabhāvanādhammo vā ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Sukhan ’’ ti tividhassapi sukhassa sādhāraṇaggahaṇametanti taṃ savisesaladdhaṃ puggalavasena dassento ‘‘ soṇaseṭṭhi … pe … āvahatī ’’ ti āha .

Yo so padumavatiyā deviyā putto mahāpadumo nāma rājā dibbasukhasadisaṃ rajjasukhamanubhavitvā pacchā paccekabuddho hutvā nibbānasukhamanubhavi , taṃ nidassanabhāvena gahetvā āha ‘‘ mahāpadumādīnaṃ viya nibbānasukhañca āvahatī ’’ ti .

AtthuddhāranayenaV1.282M1.322 saccasaddaṃ saṃvaṇṇento ‘‘ anekesu atthesu dissatī ’’ ti āha .

Vācāsacce dissati saccasaddo ‘‘ bhaṇe ’’ ti vuttattāti adhippāyo .

Viratisacce dissati .

Veramaṇīsu hi patiṭṭhitā samaṇabrāhmaṇā ‘‘ sacce ṭhitā ’’ ti vuccanti .

Attākārampi vatthuṃ idameva saccaṃ moghamaññanti pavattiyākāraṃ upādāya diṭṭhi eva saccanti diṭṭhisaccaṃ , tasmiṃ diṭṭhisacce dissatīti yojanā .

Brāhmaṇasaccānīti paramatthabrahmānaṃ saccāni , yāni ‘‘ sabbe pāṇā avajjhā , sabbe kāmā aniccā , sabbe bhavā aniccā , nāhaṃ kvacani kassaci kiñcanatasmin ’’ tiādinā ( a . ni .4.185) catukkanipāte āgatāni .

Paramatthabhūtaṃ saccaṃ nibbānaṃ .

Abbhantaraṃ katvāti antogadhameva katvā , tehi saddhinti attho paramatthasaccānampi sādutarattā .

Yassānubhāvenāti yassa vācāsaccassa ānubhāvena .

Udakamhi dhāvatīti udakapiṭṭhiyaṃ abhijjamānāyaṃ pathaviyā viya dhāvati gacchati mahākappinarājā viya .

Visampi saccena hananti paṇḍitāti kaṇhadīpāyanādayo viya .

Saccenāti macchajātake bodhisattassa viya saccena devo thanayaṃ pavassati .

Sacce ṭhitāti viratisacce vācāsacce ca ṭhitā tayopi bodhisattā .

Nibbutin ti nibbānaṃ patthayanti .

Sādutaran ti sātataraṃ iṭṭhataravipākadānato .

Rasānan ti niddhāraṇatthe sāmivacanaṃ .

Niddhāraṇañca koci kutoci kenaci imanti kassaci vacanaṃ na sādhetīti dassento ‘‘ ye ime ’’ tiādimāha .

Tena hi nibbānaṃ rasasamudāyato sādutaratāvisesena niddhārīyati .

Tattha ye ime vuccantīti yojanā .

Sāyanīyadhammāti jivhāya sāyitabbā dhammā .

Rasāyatanaṃ rasoti āha ‘‘ mūlaraso khandharaso ’’ tiādi .

Phalarasan ti phalassa rasaṃ , phalaṃ pīḷetvā tāpetvā gahetabbarasanti attho .

Arasarūpoti ācārarahitasabhāvo .

Rūpassa assādanavasena uppajjanakasukhadhammā rūparasā .

Esa nayo saddarasā dīsu .

Saddarasoti byañjanasambhūto raso .

Vimuttirasoti vimuttisampattiko raso .

Attharasoti atthassa paṭivijjhanavasena uppajjanakasukhaṃ attharaso , tathā dhammaraso veditabbo .

Rūpācārātiādīsu rasaggahaṇena phalarasaṃ vadati .

So hi phalassa rūpo ca , rasitabbato āsādetabbato raso cāti ‘‘ rūparaso ’’ ti vuccati .

ĀcāroM1.323 pana sāmaggīrasahetutāya ‘‘ raso ’’ ti vutto .

Saccaṃ haveti ettha haveti ekaṃsatthe nipāto , ekaṃsattho ca avadhāraṇamevāti āha ‘‘ saccameva sādutaran ’’ tiādi .

Sarīramupabrūhenti , na cittaṃ .

Nanu ca sukhuppattipayojanattā cittampi upabrūhentīti ?

Na , sukhassa sarīrabrūhanaṃ paṭicca uppannattā .

Viratisaccavācāti saccavisesena sampajjanaṃ vadati .

Cittamupabrūheti padālikāya virativācāya saccarase sati samathavipassanādīhiV1.283 cittaparibrūhanassa sambhavato maggaphalānisaṃsaṃ gaṇhāti .

Asaṃkilesikañca sukhamāvahati vivaṭṭasannissitattā .

Vimuttirasoti phalasukhaṃ vadati nibbānasukhampi vā .

Paramatthasaccaraso nāma nibbānaraso .

Tathā hi taṃ ‘‘ accutirasaṃ assāsakaraṇarasan ’’ tipi vuccati .

Tena paribhāvitattāti vimuttirasassa sādutarabhāvadassanatthaṃ .

Evaṃ santepi ‘‘ vimuttirasaparibhāvitattā ’’ ti etena kāmaṃ vimuttiraso vā paramatthasaccaraso vā sādutararasāti dasseti .

Tadadhigamūpāyabhūtan ti tassa paramatthasaccassa adhigamūpāyabhūtaṃ .

Atthañca dhammañcāti phalañca kāraṇañca nissāya pavattito attharasā dhammarasā ca sādū , tatopi paramatthasaccameva sādurasanti adhippāyo .

Lokuttaraṃ lokiyañca atthaṃ ajānanto andho , lokiyatthameva jānanto ekacakkhu , ubhayaṃ jānanto dvicakkhu .

Parahitaṃ attahitañca ajānanto andho , attahitameva jānanto ekacakkhu , ubhayatthaṃ jānanto dvicakkhu .

So dvicakkhupuggalo paññājīvī .

Taṃ pana gahaṭṭhapabbajitavasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ gahaṭṭho vā ’’ tiādi vuttaṃ .

Gahaṭṭhapaṭipadaṃ ārādhetvā cāti yojanā .

Ārādhetvāti ca sādhetvāti attho .

Purimanayenevāti kassapasammāsambuddhavissajjitanayeneva .

Kiñcāpīti anujānanasandassanatthe nipāto .

Kiṃ anujānātīti ?

Gāthāya catūhi padehi vuttesu atthesu ekassa atthassa siddhiyaṃ itaresampi siddhiṃ anujānāti .

Tenāha ‘‘ yo catubbidhamoghaṃ … pe … parisujjhatī ’’ ti .

Kiṃ sandassetīti ?

Yesaṃ pāpadhammānaṃ balavabhāvena oghataraṇādi na sijjhati , tesaṃ paṭipakkhānaṃ nissandehavasena sandassanaṃ .

Tenāha ‘‘ evaṃ santepī ’’ tiādi .

Oghataraṇan ti oghataraṇapaṭipattiṃ .

Asaddahantoti evaṃ paṭipajjantoM1.324 imāya paṭipattiyā oghaṃ taratīti na saddahanto .

Na pakkhandatīti pakkhandanalakkhaṇāya saddhāya na ugghāṭīyatīti na otarati .

Cittavossaggenāti yathākāmācāravasena cittassa vossajjanena .

Pamatto pamādaṃ āpanno .

Tatthevāti kāmesu eva .

Visattattā laggattā .

Vokiṇṇoti visevito .

Tasmāti vuttassa catubbidhassapi atthassa hetubhāvena paccāmasanaṃ .

Tappaṭipakkhan ti assaddhiyādīnaṃ paṭipakkhaṃ saddhādīnaṃ okāsattā .

Etāyāti gāthāyaṃ iminā padenāti sambandho .

Sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammapaṭipattīti imesaṃ sotāpattimaggādhigamassa aṅgānaṃ āsannakāraṇaṃ saddhindriyanti āha ‘‘ sotāpattiyaṅgapadaṭṭhānaṃ saddhindriyan ’’ ti .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ saddhājāto upasaṅkamatiV1.284 , upasaṅkamanto payirupāsati , payirupāsanto sotaṃ odahati , ohitasoto dhammaṃ suṇātī ’’ tiādi ( ma . ni .2.183,432).

Diṭṭhoghaṃ tarati etenāti diṭṭhoghataraṇaṃ , diṭṭhoghassa taraṇaṃ .

Kāmañcettha ‘‘ tarati oghan ’’ ti vuttaṃ , vattamānasamīpepi pana vattamānaṃ viya voharaṇaṃ yuttaṃ diṭṭhoghassa tiṇṇabhāvassa ekantikattāti ‘‘ sotāpannañca pakāsetī ’’ ti vuttaṃ .

Esa nayo sesesupi .

Diṭṭhivicikicchādipaṭipattantarāyakarānaṃ pāpadhammānaṃ samucchinnattā sotāpanno … pe … appamādena samannāgato .

‘‘ Sotāpatti … pe … taratī ’’ ti ettake vutte sakideva imassa lokassa āgamanampi gahitaṃ siyāti tannivattanatthaṃ ‘‘ ārādhetvā … pe … avasesan ’’ ti vuttaṃ .

Nanu ‘‘ avasesan ’’ ti vuttattā sotāpattimaggena atiṇṇaṃ anavasesaṃ bhavoghavatthu gahitameva siyāti ?

Na , upari dvīhi maggehi taritabbānaṃ tesaṃ parato dvinnaṃ pahānavasena vuccamānattā .

Apavādavisayampi pariharati –

‘‘ evaṃ esā codanā attano visaye na patiṭṭhātī ’’ ti .

Anādikālabhāvattā kāmasaññāya kāmoghataraṇaṃ mahatā eva vīriyena sādhetabbanti āha ‘‘ vīriyenā ’’ ti .

Tatiyaṃ maggaṃ ārādhetvā .

Kāmoghassa vatthu kāmoghavatthu , kāmaguṇehi saddhiṃ sabbo kāmabhavo .

Kāmoghasaññitan ti kāmoghasaṅkhātaṃ .

Kāmanaṭṭhena kāmo ca so dukkho cāti kāmadukkhaṃ .

Assādanaṭṭhena kāmo eva saññāti kāmasaññā , sabbaso samucchinnattā vigatā kāmasaññā etissāti vigatakāmasaññāM1.325 .

Sabbesaṃ rāgādimalānaṃ mūlabhūtattā sattasantānassa visesato malīnasabhāvāpādanato paramaṃ ukkaṃsagataṃ malanti paramamalaṃ , avijjā .

Tenāha bhagavā –

‘‘ avijjāparamaṃ malan ’’ ti ( dha . pa .243).

Paññāpadaṃ gahetvāti yathāvuttaṃ paññāpadaṃ hadaye ṭhapetvā .

Tappasaṅgena attano paṭibhānena sabbehi viya uggahitaniyāmena .

Sabbatthevāti pañcasupi ṭhānesu .

Atthayuttipucchāti paññādiatthasamadhigamassa yuttiyā kāraṇassa pucchā .

Tenāha ‘‘ ayaṃ hī ’’ tiādi .

Paññādiatthaṃ ñatvāti paññādhana-kitti-mitta-abhisamparāyasaṅkhātaṃ atthaṃ sarūpato saccapaṭivedhanipphādanena ñāṇena jānitvā .

Nanu esa lokuttaraṃ sotāpattimaggaphalapaññaṃ tadadhigamūpāyaṃ lokiyapaññañca abhibhavitvā ṭhito , so kasmā tattha atthayuttiṃ pucchatīti ?

Saccametaṃ , upari pana samādhissa yuttiṃ pucchitukāmo paññāya seṭṭhabhāvato , tassa ca ekadeseneva adhigatattā tameva ādiṃ katvā pucchati .

‘‘ Kāya yuttiyā ’’ tiādi atthavaṇṇanaṃ atidissati ‘‘ esa nayo dhanādīsū ’’ ti .

Tatthāpi atthayuttipucchābhāvo pana ‘‘ sabbatthevā ’’ ti iminā vibhāvitoti .

Saddhāsussūsāappamādauṭṭhānasaṅkhātehi catūhi kāraṇehi .

Kāyasucaritādibhedena ājīvaṭṭhamakasīlabhūtena .

Samathavipassanābhūtena nippariyāyena bodhipakkhiye eva gaṇhanto ‘‘ aparabhāge ’’ tiV1.285 āha .

Pariyāyabodhipakkhiyā pana visesato vuṭṭhānagāminivipassanākālepi labbhanti .

Pubbabhāgeti vā taruṇavipassanākālaṃ .

Tato pubbasādhanañca sandhāya ‘‘ aparabhāge ’’ ti punāha , tato paranti attho .

Dhamman ti paṭipattidhammaṃ .

Na saddhāmattakeneva paññaṃ labhatīti yojanā .

Yadi evaṃ kasmā ‘‘ saddahāno ’’ ti vuttanti āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .

Kiṃ vuttaṃ hotītiādinā vuttameva atthaṃ vivarati .

Na kevalaṃ sussūsāmattena paññāpaṭilābho , atha kho appamādena paññaṃ labhatīti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘ appamatto vicakkhaṇo ’’ ti vuttanti tadatthaṃ dassento ‘‘ evan ’’ tiādimāha .

Idāni saddhādīnaṃ paññāpaṭilābhassa taṃtaṃvisesapaccayāni nīharitvā dassetuṃ ‘‘ evan ’’ ti vuttaṃ .

Sussūsāyāti sotukāmatāya .

Sā atthatoM1.326 upasaṅkamanādi .

Paññādhigamūpāyan ti pariyattidhammamāha .

Tenāha ‘‘ suṇātī ’’ ti .

Gahitaṃ na pamussati , satiavippavāsalakkhaṇo hi appamādoti .

Na kevalaṃ yāthāvato gahaṇakosallameva vicakkhaṇatā , atha kho yāthāvato paññāsampavedhanañcāti āha ‘‘ vitthārikaṃ karotī ’’ ti .

Idāni paññāpaṭilābhahetuṃ matthakaṃ pāpetvā dassetuṃ ‘‘ sussūsāya vā ’’ tiādi vuttaṃ .

Atthamupaparikkhatīti sutakatānaṃ dhammānaṃ pāḷiatthūpaparikkhāpubbakaṃ rūpārūpavibhāgaṃ paramatthaṃ salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca upaparikkhati vīmaṃsati .

Anupubbenāti evaṃ ñātapariññaṃ patvā tīraṇapariññāya tato anukkamena tīraṇapariññaṃ pahānapariññañca matthakaṃ pāpento maggappaṭipāṭiyā paramatthasaccabhūtaṃ nibbānaṃ sacchikaroti .

Imāni saddhādīni cattāri kāraṇāni matthakaṃ pāpetvā dassento āha ‘‘ desakālādīni ahāpetvā ’’ ti .

Yasmiṃ dese yasmiṃ kāle ye ca sahāyake nissāya yaṃ kiccaṃ tiretabbaṃ , tāni desakālādīni anatikkamitvā attano abhivuḍḍhiṃ icchantena ‘‘ ayaṃ nāma deso , yatthāhaṃ etarahi vasāmi , ayaṃ kālo , ime mittā , ime amittā , ime āyavayā , ahañca ediso jāti-kula-padesa-balabhoga-parivārādīhi , taṃ kiccaṃ idāni āraddhabbaṃ , idāni nāraddhabban ’’ ti sabbaṃ upaparikkhitvā paṭipajjitabbaṃ .

Evaṃ paṭipajjanto hi lokiyassa dhanassa paṭirūpādhigamūpāyaṃ karoti nāma .

Lokuttarassa pana sīlavisodhanādivasena veditabbaṃ .

Vahitabbabhāvena dhuro viyāti dhuro , bhāro .

Idha pana dhurasampaggaho uttarapadalopena dhuro , vīriyaṃ .

So sātisayo etassa atthīti dhuravā .

‘‘ Uṭṭhātā ’’ ti padena kāyikavīriyassa vakkhamānattā ‘‘ cetasikavīriyavasenā ’’ ti visesitaṃ .

Anikkhittadhuro dhorayhabhāvato .

Tiṇā bhiyyoV1.286 na maññatīti tiṇaṃ viya paribhavanto atibhuyya vattatīti attho .

Ādinā nayenāti ettha ādi -saddena –

‘‘ Karaṃ purisakiccāni , so sukhā na vihāyati ;( Dī . ni .3.253);

‘‘ Na divā soppasīlena , rattimuṭṭhānadessinā ;

Niccaṃ mattena soṇḍena , sakkā āvasituṃ gharan ’’ ti ca .( dī . ni .3.253);

–

EvamādīnaṃM1.327 saṅgaho .

Asithilaparakkamo analasabhāvato .

Ekamūsikāyāti ekāya matamūsikāya .

Nacirassevāti catumāsabbhantareyeva .

Catusatasahassasaṅkhaṃ cūḷantevāsī viyāti kākaṇikaḍḍhakahāpaṇa-soḷasa-kahāpaṇa-catuvīsati-kahāpaṇa-sataharaṇakkamena dve satasahassāni , cūḷakamahāseṭṭhino dhītulābhavasena dve satasahassānīti evaṃ catusatasahassasaṅkhaṃ dhanaṃ ekamūlena yathā cūḷantevāsī vindi , evaṃ aññopi patirūpakārī dhuravā uṭṭhātā vindate dhanaṃ .

Ayañca attho cūḷakaseṭṭhijātakena dīpetabbo .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ Appakenapi medhāvī , pābhatena vicakkhaṇo ;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ , aṇuṃ aggiṃva sandhaman ’’ ti .( jā .1.1.4);

Vattaṃ katvāti adhiṭṭhānavattaṃ katvā .

‘‘ Saccavādī bhūtavādī ’’ ti kittiṃ pappotīti yojanā .

Icchitapatthitan ti yehi mittaṃ icchati , tehi itaraṃ patthitaṃ .

Mittāni ganthatīti mittabhāvaṃ ghaṭeti .

Dānassa piyabhāvakaraṇato ‘‘ dadaṃ piyo hotī ’’ ti vuttaṃ .

Yaṃ dānaṃ ekantato mittabhāvāvahaṃ , taṃ dassento ‘‘ duddadaṃ vā dadaṃ taṃ ganthatī ’’ ti āha .

Dadan ti ca lakkhaṇavacanametanti āha ‘‘ dānamukhena vā ’’ tiādi .

Āḷavakassa ajjhāsayānurūpaṃ gahaṭṭhavasena vissajjento .

Saddhā etassa atthīti saddho , tassa saddhassa .

Gharamesinoti gharāvāsasaṅkhātaṃ gharaṃ esantassa .

Gharāvāsasannissitattā ‘‘ gharan ’’ ti kāmaguṇā vuccantīti āha ‘‘ pañca kāmaguṇe ’’ ti .

‘‘ Ete caturo dhammā ’’ tiādinā gahitā anantaragāthāya vuttadhammā evāti dassento ‘‘ vuttappakāraṃ saccan ’’ tiādimāha .

Tattha ‘‘ ime kusalā , ime akusalā ’’ tiādinā te atthe yāthāvato dhāraṇato upadhāraṇato dhammo .

Saññā cittacetasikānaṃV1.287 dhāraṇaṃ , avicchedato sandhāraṇato kusalasantānaṃ dhāretīti dhiti , vīriyaṃ .

Cajati etenāti cāgo , dānaṃ .

Paccayavekallato phaluppādanasamatthatāvasena santi .

Aññepīti ito yathāvuttadhammasamudāyato aññepi dhammā yadi santi , te dhamme pucchassūti .

Kilese , kāyavācādike vā dametīti damoM1.328 , paññā .

Uṭṭhahati ussahati etenāti uṭṭhānaṃ , vīriyaṃ .

Etthāti etissā pucchāya .

Saddhin ti saṅkhepato bhāvatthapadānaṃ bandhanena saha .

Ekamekaṃ padan ti paññādikamekekaṃ padaṃ .

‘‘ Paññā imasmiṃ ṭhāne paññāti dhammoti ca āgatā ’’ tiādinā paññādiatthassa uddharaṇaṃ atthuddhāro .

Tassa tassa atthassa ‘‘ paññā pajānanā ’’ tiādinā ( dha . sa .16) vevacanapadānaṃ uddharaṇaṃ paduddhāro .

Pajānātīti paññā , dhāretīti dhammo , dametīti damoti evaṃ padassa kathanaṃ padavaṇṇanā .

Ajjāti vā etarahi .

Yathāvuttena pakārenāti ‘‘ saddahāno arahatan ’’ tiādinā vuttappakārena .

Saccasampaṭivedhāvagahaṇaṃ vā yathāvuttena pakārena diṭṭhasaccatāya idhalokaparalokatthaṃ yāthāvato jānanto .

Evañca yakkho satthu desanānubhāvasiddhaṃ pañhaṃ pucchanena attano paṭilābhasampattiṃ vibhāvento ‘‘ kathaṃsu labhate paññan ’’ tiādimāhāti ācariyā .

Samparāyikoti ettha ca -saddo luttaniddiṭṭho , tena ‘‘ diṭṭhadhammiko cā ’’ ti ayamattho vutto evāti dassento ‘‘ yo attho … pe … dassetī ’’ ti āha .

Arīyati phalaṃ etasmāti attho , kāraṇaṃ .

Vicakkhaṇe sapayojanatāya .

Tassa ñāṇassāti tassa atthassa āvibhāvanassa ñāṇassa .

Guṇavisesehi ca sadisassapi aññassa abhāvato aggadakkhiṇeyyo buddho bhagavā .

Tenāha –

‘‘ Nayimasmiṃ loke parasmiṃ vā pana ,

Buddhena seṭṭhova samova vijjati ;

Āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gato ,

Puññatthikānaṃ vipulaphalesinan ’’ ti .( vi . va .1047);

Sahitapaṭipattin ti paññāsaṅgāhikaṃ attano paṭipattiṃ .

Sundarā bodhi subodhi , buddhassa subodhi buddhasubodhi , sā eva buddhasubodhitā .

Dhammassavanatthaṃ sannipatitadevatāhi saṅghuṭṭhasādhukārasadduṭṭhānañca .

Satapuññalakkhaṇan tiV1.288 satasahassakappe puññasambhārassa katattā tesaṃ puññānaṃ vasena satapuññalakkhaṇaṃ anekapuññanibbattalakkhaṇaṃ .

Abhinandiyatāya sabbehi aṅgehi samupetaṃ samannāgataṃ .

Katapuññabhāvaṃ byañjentīti byañjanāniM1.329 , aṅgapaccaṅgāni .

Tesaṃ paripuṇṇattā paripuṇṇabyañjanaṃ .

Taṃ yakkho … pe … pūresīti gāthāpūraṇatthameva hi bhagavā tathārūpāni akāsi .

Abyādhitāti arogā .

‘‘ Abyathitā ’’ ti keci paṭhanti , sayasantāsarahitāti attho .

‘‘ Hatthayo ’’ ti vattabbe ‘‘ hatthako ’’ ti vuttaṃ .

Āḷavinagaran ti āḷavinagaravāsino vadati .

Bhavati hi tatraṭṭhatāya taṃ-saddo yathā ‘‘ gāmo āgato , mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī ’’ ti .

Ekakolāhalena vattamānena .

Sampiṇḍitvāti sannipatitvā .

Kāmaṃ sambhāro tena katoti natthi , yuddhatthaṃ pana bahuso ussāhassa katattā ‘‘ yuddhamādiṃ katvā ’’ ti vuttaṃ .

Tameva āḷavakasuttaṃ kathesi tassā eva desanāya sannipatitaparisāya sappāyattā .

Tenāha ‘‘ kathāpari … pe … ahosī ’’ ti .

Catūhi vatthūhīti catūhi saṅgahavatthūhi .

Parisan ti attano parisaṃ .

‘‘ Itarañcā ’’ tipi vadanti .

Āḷavakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

Yakkhasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā .

Issues

Sagāthāvaggaṭīkā

Sagāthāvaggaṭīkā