Issues
Editor
Settings
Sagāthāvaggaṭīkā
Sagāthāvaggaṭīkā

3. Nānātitthiyavaggo

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Nānātitthiyavaggo

1. Sivasuttavaṇṇanā

102. Tatiyavaggassa paṭhaman ti tatiyavagge paṭhamasuttaṃ .
Vuttatthameva heṭṭhā satullapakāyikavagge paṭhamasutte .
Sivasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Khemasuttavaṇṇanā

103. Paṭhamaṃyevāti jarāmaraṇādibhāvato pageva .
Balavacintanaṃ cintetīti yathā sākaṭiko ajānitvā visame magge sakaṭaṃ pājento akkhe chinne patikātuṃ avisahanto dukkhīV1.137 dummano balavacintanaṃ cinteti , mahantaṃ cittasantāpaṃ pāpuṇāti , evaṃ adhammavādī maccumukhaṃ patto balavacittasantāpaṃ pāpuṇāti , tasmā dhammacariyāya nappamajjitabbanti .
Khemasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Serīsuttavaṇṇanā

104. YaṃM1.156 dānaṃ demīti yaṃ deyyadhammaṃ parassa demi .
Tassa pati hutvāti tabbisayaṃ lobhaṃ suṭṭhu abhibhavanto tassa adhipati hutvā demi tena anākaḍḍhanīyattā .
‘‘ Na dāso na sahāyo ’’ ti vatvā tadubhayaṃ anvayato byatirekato dassetuṃ ‘‘ yo hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Dāso hutvā deti taṇhāya dāsabyassa upagatattā .
Sahāyo hutvā deti tassa piyabhāvāvissajjanato .
Sāmī hutvā deti taṇhādāsabyato attānaṃ mocetvā abhibhuyya pavattanato .
Sāmiparibhogasadisā hetassāyaṃ pavattatīti .
Atha vā yo dānasīlatāya dāyako puggalo , so dāne pavattibhedena dānadāso dānasahāyo dānapatīti tippakāro hotīti dasseti .
Tadassa tippakārataṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ yo hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Dātabbaṭṭhena dānaṃ , annapānādi .
Tattha yaṃ attanā paribhuñjati taṇhādhipannatāya , tassa vase vattanato dāso viya hoti .
Yaṃ paresaṃ dīyati , tatthapi annapānasāmaññena idaṃ vuttaṃ ‘‘ dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā detī ’’ ti .
Sahāyo hutvā deti attanā paribhuñjitabbassa paresaṃ dātabbassa ca samasamaṭṭhapanena .
Pati hutvā deti sayaṃ deyyadhammassa vase avattitvā tassa attano vase vattāpanato .
Aparo nayo – yo attanā paṇītaṃ paribhuñjitvā paresaṃ nihīnaṃ deti , so dānadāso nāma tannimittanihīnabhāvāpattito .
Yo yādisaṃ attanā paribhuñjati , tādisameva paresaṃ deti , so dānasahāyo nāma tannimittanihīnādhikabhāvavissajjanena sadisabhāvāpattito .
Yo attanā nihīnaṃ paribhuñjitvā paresaṃ paṇītaṃ deti , so dānapati nāma tannimittaseṭṭhabhāvappattito .
Kammasarikkhako hi vipāko , tasmā devaputto ‘‘ dānapatī ’’ ti vadanto ‘‘ ahaṃ tādiso ahosin ’’ ti dasseti .
‘‘ Catūsu dvāresu dānaṃ dīyitthā ’’ ti pāḷiyaṃ saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthāretvā dassetuṃ ‘‘ tassa kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
Dānan ti yiṭṭhaṃ , tañca kho sabbasādhāraṇavasena katanti āha ‘‘ samaṇaV1.138 … pe … yācakānan ’’ ti .
PabbajjūpagatātiM1.157 yaṃ kiñci pabbajjaṃ upagatā .
Bhovādinoti jātimattabrāhmaṇe vadati .
Nālattha buddhasuññattā tadā lokassa .
Duggatāti dukkhajīvikakappakā kasiravuttikā .
Tenāha ‘‘ daliddamanussā ’’ ti .
Kasivāṇijjādijīvikaṃ anuṭṭhātuṃ asamatthā idha ‘‘ kapaṇā ’’ ti adhippetāti āha ‘‘ kāṇakuṇiādayo ’’ ti .
Pathāvinoti addhikā .
Vanibbakāti dāyakānaṃ guṇakittanakammaphalakittanavasena yācakā seyyathāpi naggādayo .
Tenāha ‘‘ iṭṭhaṃ dinnan ’’ tiādi .
Pasatamattanti vīhitaṇḍulādivasena vuttaṃ .
Sarāvamattan ti yāgubhattādivasena .
Yathā gāmalābho gāme uppajjanako āyalābho , evaṃ tattha dvāralābhoti āha ‘‘ tattha uppajjanakasatasahasse ’’ ti .
Mahantataraṃ dānaṃ adaṃsu aññassapi dhanassa viniyogaṃ gatattā .
Taṃ sandhāyāti taṃ mahantataraṃ dānaṃ kataṃ sandhāya .
Rañño hi tattha dānaṃ itthāgārassa dānena mahatā abhibhūtaṃ viya paṭinivattaṃ hotīti āha ‘‘ paṭinivattī ’’ ti .
Kocīti bhummatthe paccattavacanaṃ .
Tenāha ‘‘ katthacī ’’ ti .
Anekavassasahassāyukakāle tassa uppannattā asītivassasahassāni so rājā dānamadāsīti .
Serīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Ghaṭīkārasuttavaṇṇanā

105. Catutthaṃ heṭṭhā devatāsaṃyuttavaṇṇanāyaṃ vuttatthameva .
Ghaṭīkārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Jantusuttavaṇṇanā

106. Ye vinaye apakataññuno saṃkilesikesu vodāniyesu dhammesu na kusalā yaṃ kiñci na kārino vippaṭisārabahulā .
Tesaṃ anuppannañca uddhaccaṃ uppajjati , uppannañca bhiyyobhāvaṃ vepullaṃ āpajjatīti āha ‘‘ akappiye kappiyasaññitāya … pe … uddhaccapakatikā ’’ ti .
Sārābhāvena tucchattā ca naḷo viyāti naḷo , mānoti āha ‘‘ unnaḷāti uggatanaḷā ’’ ti .
Tenāha ‘‘ uṭṭhitatucchamānā ’’ ti .
Māno hi seyyassa seyyotiM1.158 sadisoti ca pavattiyā visesato tuccho .
Cāpallenāti capalabhāvena , taṇhāloluppenāti attho .
Mukhakharāti mukhena pharusā , pharusavādinoti attho .
Vikiṇṇavācāti visaṭavacanā , samphappalāpatāya apariyantavacanā .
Tenāha ‘‘ asaṃyatavacanā ’’ tiādi .
Caṇḍasote baddhanāvāsadisāti etena anavaṭṭhitakiriyataṃ dasseti .
Yena samannāgatā sattā ekasmiṃ ṭhāne ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā naV1.139 sakkonti , ito cito ca vicaranti .
Anavaṭṭhitacittāti ekasmiṃ ārammaṇe na avaṭṭhitacittā .
Vivaṭaindriyāti asaṃvutacakkhādiindriyā .
Guṇakathāya saddhiṃ kathiyamāno nigguṇassa aguṇo pākaṭo hoti jātimaṇisamīpe ṭhitassa viya kācamaṇino doso .
Sukhajīvinoti sukhe ṭhitā .
Yathā dāyakānaṃ subharaṃ hoti , evaṃ sukhena akicchena pavattajīvikā .
Tenāha ‘‘ pubbe bhikkhū ’’ tiādi .
Attano rucivasena gāmakiccaṃ netīti gāmaṇi , te pana hīḷento vadati ‘‘ gāmaṇikā ’’ ti .
Vissajjetvāti sativossaggavasena vissajjetvā kilesamucchāyāti mahicchāsaṅkhātāya taṇhāmucchāya .
Sīlavantānaṃyeva hi duppaṭipattiṃ sandhāya devaputto vadati .
Vattabbayuttakeyevāti ovādena mayā anuggahetabbameva .
Chaḍḍitakāti pariccattā ācariyupajjhāyādīhi .
Tato eva anāthā appatiṭṭhā .
Petāti vigatajīvitā matā .
Yathā petā , tatheva honti attahitāsamatthatāya viññūnaṃ jigucchitabbatāya ca .
Jantusuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Rohitassasuttavaṇṇanā

107. Ekokāseti cakkavāḷassa pariyantasaññite ekasmiṃ okāse .
Bhumman ti ‘‘ yatthā ’’ ti idaṃ bhummavacanaṃ , sāmaññato vuttampi ‘‘ so lokassa anto ’’ ti vacanato visiṭṭhavisayameva hoti .
‘‘ Na jāyati na mīyatī ’’ ti vatvā puna ‘‘ na cavati na upapajjatī ’’ ti kasmā vuttanti āha ‘‘ idaṃ aparāparaṃ … pe … gahitan ’’ ti .
Padagamanenāti padasā gamanena .
Saṅkhāralokassa antaṃ sandhāya vadati upari saccāni pakāsetukāmo .
Saṅkhāralokassa hi anto nibbānaṃ .
DaḷhaṃM1.159 thiraṃ dhanu etassāti daḷhadhanvā .
So eva daḷhadhammoti vutto .
Tenāha ‘‘ daḷhadhanū ’’ ti .
Uttamappamāṇenāti sahassathāmappamāṇena .
Dhanusippasikkhitatāya dhanuggaho , na dhanuggahamattenāti āha ‘‘ dhanuggahoti dhanuācariyo ’’ ti .
‘‘ Dhanuggaho ’’ ti vatvā ‘‘ sikkhito ’’ ti vutte dhanusikkhāya sikkhitoti viññāyati , sikkhā ca ettake kāle samatthassa ukkaṃsagato hotīti āha ‘‘ dasa dvādasa vassāni dhanusippaṃ sikkhito ’’ ti .
Usabhappamāṇepīti vīsatiyaṭṭhiyo usabhaṃ , tasmiṃ usabhappamāṇe padese .
Vālaggan ti vāḷakoṭiṃ .
KatahatthotiV1.140 paricitahattho .
Katasarakkhepoti vivaṭasarakkhepapadesadassanavasena sarakkhepakatāvī .
Tenāha ‘‘ dassitasippo ’’ ti .
‘‘ Katasippo ’’ ti keci .
Asanti etenāti asanaṃ , kaṇḍo .
Tālacchāyan ti tālacchādiṃ , sā pana ratanamattā , vidatthicaturaṅgulā vā .
Puratthimasamuddāti ekasmiṃ cakkavāḷe puratthimasamuddā .
Samuddasīsena puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiṃ vadati .
Pacchimasamuddoti etthāpi eseva nayo .
Nippapañcatan ti adandhakāritaṃ .
Sampatteti tādisena javena gacchantena sampatte .
Anotatteti etthāpi ‘‘ sampatte ’’ ti padaṃ ānetvā sambandho , tathā ‘‘ nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā ’’ ti etthāpi .
Tadāti yadā so lokantagavesako ahosi , tadā .
Dīghāyukakāloti anekavassasahassāyukakālo .
Cakkavāḷalokassāti sāmaññavasena ekavacanaṃ , cakkavāḷalokanti attho .
Imasmiṃyeva cakkavāḷe nibbatti pubbaparicariyasiddhāya nikantiyā .
Sasaññimhi samanaketi na rūpadhammamattake , atha kho pañcakkhandhasamudāyeti dasseti .
Samitapāpoti samucchinnasaṃkilesadhammo .
Rohitassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

7-8.
Nandasuttanandivisālasuttavaṇṇanā

108-109.
Nandasuttavisālasuttāni sattamaaṭṭhamāni heṭṭhā saṃvaṇṇitarūpattā vuttatthāneva .
Nandasuttanandivisālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Susimasuttavaṇṇanā

110. TuyhampiM1.160 noti tuyhampi nu , nu-saddo pucchāyaṃ , tasmā vaṇṇaṃ kathetukāmo pucchatīti adhippāyo .
Na vaṭṭatīti na yujjati , kathitoti kathetuṃ āraddho , tenāha ‘‘ matthakaṃ na pāpuṇātī ’’ ti .
Tameva matthakāpāpuṇanaṃ dassetuṃ ‘‘ so hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Satisampajaññāyogato gorūpasīlo , mūḷho khalitapañño , gorūpassa viya sīlaṃ etassāti hi gorūpasīlo .
Sabhāgo ekarūpacittatāya .
Ariyānaṃ sabhāgatā nāma guṇavantavasenāti āha ‘‘ aññamaññassa guṇesu pasīditvā ’’ ti .
Soḷasavidhaṃ paññan ti mahāpaññādikā cha , nava anupubbavihārasamāpattipaññā , āsavakkhayapaññāti imaṃ soḷasavidhaṃ paññaṃ .
Tesaṭṭhi sāvakasādhāraṇañāṇānipi ettheva saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchanti .
ĀnandātiV1.141 theraṃ āha .
Ācāroti cārittasīlamāha .
Gocaroti gocarasampatti .
Vihāroti samāpattivihāro .
Abhikkamotiādinā iriyāpathavihāraṃ .
Tuyhampīti pi -saddena bhagavatā attānaṃ ādiṃ katvā tadaññesaṃ viññūnaṃ sabbesaṃ therassa ruccanasabhāvo dīpitoti dassento ‘‘ mayhaṃ ruccatī ’’ tiādimāha .
Tattha satipi ānandattherassapi asītiyā mahātherānaṃ antogadhabhāve ‘‘ asītiyā mahātherānaṃ ruccatī ’’ ti vatvā ‘‘ tuyhampi ruccatī ’’ ti vacanaṃ tena dhammasenāpatino vaṇṇaṃ kathāpetukāmatāyāti daṭṭhabbaṃ .
Sāṭakantareti nivatthavatthantare .
Laddhokāsoti nibbuddhaṃ karonto sāṭakantare laddhaṃ gahetuṃ laddhāvasaro .
Labhissāminoti labhissāmi vata .
Dīpadhajabhūtan ti satayojanavitthiṇṇaṃ jambudīpassa dhajabhūtaṃ .
Puggalapalāpeti antosārābhāvato palāpabhūte puggale haranto .
Bālatāyāti rucikhantiādiabhāvatāya .
Dosatāyāti dussakabhāvena .
Mohenāti mahāmūḷhatāya .
Keci pana ‘‘ bālo bālatāyāti mūḷhatāya pakatibālabhāvena na jānāti .
Mūḷho mohenāti sayaṃ abālo samānopi yadā mohena pariyuṭṭhito hoti , tadā mohena na jānāti , ayaṃ padadvayassa viseso ’’ ti vadanti .
Vipallatthacittoti yakkhummādena pittummādena vā viparītacitto .
‘‘ CatūsuM1.161 kosallesū ’’ ti vuttaṃ catubbidhaṃ kosallaṃ pāḷiyā eva dassetuṃ ‘‘ vuttaṃ hetan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yo aṭṭhārasa dhātuyo samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato ca yathābhūtaṃ pajānāti , ayaṃ dhātukusalo .
Vuttanayena āyatanesu kusalo āyatanakusalo .
Avijjādīsu dvādasapaṭiccasamuppādaṅgesu kusalo paṭiccasamuppādakusalo .
‘‘ Idaṃ imassa phalassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ , idaṃ aṭṭhānaṃ akāraṇan ’’ ti evaṃ ṭhānañca ṭhānato , aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānato ṭhānāṭṭhānakusalo .
Yo pana imesu dhātuādīsu pariññābhisamayādivasena nissaṅgagatiyā paṇḍāti laddhanāmena ñāṇena ito gato pavatto , ayaṃ paṇḍito nāma .
Mahantānaṃ atthānaṃ pariggaṇhanato mahatī paññā etassāti mahāpañño .
Sesapadesupi eseva nayoti āha ‘‘ mahāpaññādīhi samannāgatoti attho ’’ ti .
Nānattan ti yāhi mahāpaññādīhi samannāgatattā thero ‘‘ mahāpañño ’’ tiādinā kittito , tāsaṃ mahāpaññādīnaṃ idaṃ nānattaṃ ayaṃ vemattatā .
Yassa kassaci visesato arūpadhammassa mahattaṃ nāma kiccasiddhiyā veditabbanti tadassa kiccasiddhiyā dassento ‘‘ mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātī ’’ tiādimāha .
Tattha hetumahantatāya paccayamahantatāya nissayamahantatāya pabhedamahantatāya kiccamahantatāya phalamahantatāya ānisaṃsamahantatāya ca sīlakkhandhassa mahantabhāvoV1.142 veditabbo .
Tattha hetū alobhādayo .
Paccayā hirottappasaddhāsativīriyādayo .
Nissayā sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiniyatatā , taṃsamaṅgino ca purisavisesā .
Pabhedo cārittādivibhāgo .
Kiccaṃ tadaṅgādivasena paṭipakkhassa vidhamanaṃ .
Phalaṃ saggasampadā nibbānasampadā ca .
Ānisaṃso piyamanāpatādi .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge ( visuddhi .1.8-9) ākaṅkheyyasuttā dīsu ( ma . ni .1.64 ādayo ) ca āgatanayena veditabbo .
Iminā nayena samādhikkhandhā dīnampi mahantatā yathārahaṃ niddhāretvā veditabbā .
Ṭhānāṭṭhānā dīnaṃ pana mahantabhāvo mahāvisayatāya veditabbo .
Tattha ṭhānāṭṭhānānaṃ mahāvisayatā bahudhātukasuttādīsu āgatanayena , vihārasamāpattīnaṃ samādhikkhandhe niddhāritanayena veditabbā .
Ariyasaccānaṃ sakalasāsanasaṅgaṇhanato saccavibhaṅgeM1.162 ( vibha .189 ādayo ) taṃsaṃvaṇṇanāsu ( vibha . aṭṭha .189 ādayo ) āgatanayena ;
satipaṭṭhānā dīnaṃ satipaṭṭhānavibhaṅgādīsu ( vibha .355 ādayo ) taṃsaṃvaṇṇanādīsu ( vibha . aṭṭha .355 ādayo ) ca āgatanayena ;
sāmaññaphalānaṃ mahato hitassa mahato sukhassa mahato atthassa mahato yogakkhemassa nipphattibhāvato santapaṇītanipuṇaatakkāvacarapaṇḍitavedanīyabhāvato ca ;
abhiññānaṃ mahāsambhārato mahāvisayato mahākiccato mahānubhāvato mahānipphattito ca ;
nibbānassa madanimmadanādimahatthasiddhito mahantatā veditabbā .
Pariggaṇhātīti sabhāvādito paricchijja gaṇhāti jānāti paṭivijjhatīti attho .
Sā panāti mahāpaññatā .
Puthupaññāti ettha nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti ayaṃ rūpakkhandho nāma … pe … ayaṃ viññāṇakkhandho nāmāti evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .
Tesu ekavidhena rūpakkhandho , ekādasavidhena rūpakkhandho , ekavidhena vedanākkhandho , bahuvidhena vedanākkhandho , ekavidhena saññākkhandho , saṅkhārakkhandho , viññāṇakkhandhoti evaṃ ekekassa khandhassa ekavidhādivasena atītādivasenapi nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .
Tathā idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma … pe … idaṃ dhammāyatanaṃ nāmaṃ .
Tattha dasāyatanā kāmāvacarā , dve catubhūmakāti evaṃ āyatanānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .
Nānādhātūsūti ayaṃ cakkhudhātu nāma … pe … ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma .
Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā , dve catubhūmakāti evaṃ dhātunānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati , taṃ upādiṇṇadhātuvasena vuttanti veditabbaṃ paccekabuddhānañhi dvinnaṃ aggasāvakānañca upādiṇṇadhātūsu eva nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .
Tañca kho ekadesamattato , na nippadesato , anupādiṇṇakadhātūnaṃ pana nānākaraṇaṃ na jānanti eva .
Itarasāvakesu vattabbameva natthi , sabbaññubuddhānaṃyeva pana imāya nāma dhātuyā ussannattāva imassa rukkhassa khandho seto hoti , imassa kāḷo , imassa maṭṭho , imassaV1.143 bahalattaco , imassa tanuttaco , imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ ;
imassa pupphaṃ nīlaṃ pītakaṃ lohitakaṃ odātaṃ , sugandhaṃ duggandhaṃ ;
phalaṃ khuddakaṃ mahantaṃ dīghaṃ vaṭṭaṃ susaṇṭhānaṃ maṭṭhaṃM1.163 pharusaṃ sugandhaṃ madhuraṃ tittakaṃ ambilaṃ kaṭukaṃ kasāvaṃ ;
kaṇṭako tikhiṇo atikhiṇo ujuko kuṭilo tambo lohito odāto hotīti dhātunānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .
Atthesūti rūpādīsu ārammaṇesu .
Nānāpaṭiccasamuppādesūti ajjhattabahiddhābhedato ca saṇṭhānabhedato ca nānappabhedesu paṭiccasamuppādaṅgesu .
Avijjādiaṅgānañhi paccekaṃ paṭiccasamuppādasaññitāti .
Tenāha saṅkhārapiṭake ‘‘ dvādasa paccayā dvādasa paṭiccasamuppādā ’’ ti .
Nānāsuññatamanupalabbhesūti nānāsabhāvesu niccasārādivirahato suññasabhāvesu , tato eva itthipurisaattaattaniyādivasena anupalabbhesu sabhāvesu .
Ma-kāro hettha padasandhikaro .
Nānāatthesūti atthapaṭisambhidāvisayesu paccayuppannādibhedesu nānāvidhesu atthesu .
Dhammesūti dhammapaṭisambhidāvisayesu paccayādinānādhammesu .
Niruttīsūti tesaṃyeva atthadhammānaṃ niddhāraṇavacanasaṅkhātāsu niruttīsu .
Paṭibhānesūti atthapaṭisambhidādīsu visayabhūtesu ‘‘ imāni idamatthajotakānī ’’ ti tathā tathā paṭibhānato patiṭṭhānato paṭibhānānīti laddhanāmesu ñāṇesu .
Puthu nānāsīlakkhandhesūtiādīsu sīlassa puthuttaṃ nānattañca vuttameva .
Itaresaṃ pana vuttanayānusārena suviññeyyattā pākaṭameva .
Yaṃ pana abhinnaṃ ekameva nibbānaṃ , tattha upacāravasena puthuttaṃ gahetabbanti āha ‘‘ puthu janasādhāraṇe dhamme samatikkammā ’’ ti .
Tenassa idha madanimmadanādipariyāyena puthuttaṃ dīpitaṃ hoti .
Evaṃ visayavasena paññāya mahattaṃ puthuttañca dassetvā idāni sampayuttadhammavasena hāsabhāvaṃ , pavattiākāravasena javanabhāvaṃ , kiccavasena tikkhādibhāvañca dassetuṃ ‘‘ katamā hāsapaññā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha hāsabahuloti pītibahulo .
Sesapadāni tassa vevacanāni .
Sīlaṃ paripūretīti haṭṭhapahaṭṭho udaggudaggo hutvā pītisahagatāya paññāya pātimokkhasīlaṃ ṭhapetvā hāsanīyatarasseva visuṃ gahitattā itaraṃ tividhaṃ sīlaṃ paripūreti .
Pītisomanassasahagatā hi paññā abhirativasena tadārammaṇe phullitā vikasitā viya vattati , na upekkhāsahagatā .
Sīlakkhandhaṃ samādhikkhandhan tiādīsupi eseva nayo .
Therotiādinā abhinīhārasiddhā therassa hāsapaññatāti dasseti .
SabbaṃM1.164 rūpaṃ aniccalakkhaṇato khippaṃ javatīti rūpakkhandhaṃ aniccanti sīghavegena pavattiyā paṭipakkhadūrībhāvena pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā indena visaṭṭhavajiraṃ viya lakkhaṇaṃV1.144 paṭivijjhantī adandhāyantī rūpakkhandhe aniccalakkhaṇaṃ vegena paṭivijjhati , tasmā sā javanapaññā nāmāti attho .
Sesapadesupi eseva nayo .
Evaṃ lakkhaṇārammaṇikavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetvā balavavipassanāvasena dassetuṃ ‘‘ rūpan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha khayaṭṭhenāti yattha yattha uppajjati , tattha tattheva khaṇeneva bhijjanato khayasabhāvato .
Bhayaṭṭhenāti bhayānakato .
Asārakaṭṭhenāti attasāravirahato niccasārādivirahato ca .
Tulayitvāti tulābhūtāya vipassanāya tulayitvā .
Tīrayitvāti tāya eva tīraṇabhūtāya tīretvā .
Vibhāvayitvāti yāthāvato pakāsetvā pañcakkhandhaṃ vibhūtaṃ katvā pākaṭaṃ katvā .
Rūpanirodheti rūpakkhandhassa nirodhabhūte nibbāne ninnapoṇapabbhārabhāvena .
Idāni sikhāppattavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetuṃ puna ‘‘ rūpan ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Vuṭṭhānagāminivipassanāvasenā ’’ ti keci .
Ñāṇatikkhabhāvo nāma savisesaṃ paṭipakkhasamucchindane veditabboti ‘‘ khippaṃ kilese chindatīti tikkhapañño ’’ ti vatvā te pana kilese vibhāgena dassento ‘‘ uppannaṃ kāmavitakkan ’’ tiādimāha .
Tikkhapañño khippābhiñño hoti , paṭipadā cassa na calatīti āha ‘‘ ekasmiṃ āsane cattāro ca ariyamaggā adhigatā hontī ’’ tiādi .
Thero cātiādinā dhammasenāpatino tikkhapaññatā sikhāppattāti dasseti .
‘‘ Sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā ’’ ti yāthāvato dassanena saccasampaṭivedho ijjhati , na aññathāti kāraṇamukhena nibbedhikapaññaṃ dassetuṃ ‘‘ sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hotī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ubbegabahuloti vuttanayena sabbasaṅkhāresu abhiṇhappavattasaṃvego .
Uttāsabahuloti ñāṇuttāsavasena sabbasaṅkhāresu bahuso utrastamānaso .
Tena ādīnavānupassanamāha .
Ukkaṇṭhanabahuloti iminā pana nibbidānupassanamāha , aratibahulotiādinā tassā eva aparāparuppattiṃ .
Bahimukho sabbasaṅkhārato bahibhūtaṃ nibbānaṃ uddissa pavattañāṇamukho , tathāM1.165 vā pavattitavimokkhamukho .
Nibbijjhanaṃ nibbedho , so etissā atthi , nibbijjhatīti vā nibbedhā , sā eva paññā nibbedhikā .
Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ , taṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva .
Appicchoti santaguṇaniguhanatāti attani vijjamānānaṃ bāhusaccadhutadhammasīlādiguṇānañceva paṭivedhaguṇassa ca niguhanaṃ , paṭiggahaṇe ca mattaññutāti eteneva pariyesanaparibhogamattaññutāpi vuttā hoti .
Tīhi santosehīti catūsu paccayesu paccekaṃ tīhi santosehiV1.145 , sabbe pana dvādasa .
Paṭisallīnena vivekaṭṭhakāyānaṃ na saṅgaṇikārāmānaṃ .
Nekkhammābhiratānan ti pabbajjaṃ upagatānaṃ .
Parisuddhacittānaṃ vigatacittasaṃkilesānaṃ .
Paramavodānappattānaṃ aṭṭhasamāpattisamadhigamena ativiya vodānaṃ visuddhiṃ pattānaṃ .
Kilesupadhiādīnaṃ abhāvato nirupadhīnaṃ .
Phalasamāpattivasena sabbasaṅkhāravinissaṭattā visaṅkhāraṃ nibbānaṃ .
Upagatānaṃ , imesaṃ tiṇṇaṃ vivekānaṃ lābhī pavivitto ‘‘ pakārehi vivitto ’’ ti katvā .
Samāsajjanaṃ parisinehuppādo saṃsaggo , savanavasena uppajjanakasaṃsaggo savanasaṃsaggo .
Esa nayo sesesupi .
Samullapanaṃ ālāpasallapanaṃ .
Saṃsaggavatthunā iminā tassa paribhogo paribhogasaṃsaggo .
Āraddhavīriyoti ettha vīriyārambho nāma vīriyassa paggaṇhanaṃ paripuṇṇakaraṇaṃ .
Taṃ pana sabbaso kilesānaṃ niggaṇhananti dassento ‘‘ tatthā ’’ tiādimāha .
Odhunanavattāti kilesānaṃ yassa kassaci sāvajjassa odhunanavasena vattā .
Tenāha ‘‘ bhikkhūnan ’’ tiādi .
Otiṇṇaṃ nāma vajjaṃ ajjhācaritanti ārocitaṃ .
Anotiṇṇaṃ anārocitaṃ .
Tantivasenāti pāḷidhammavasena , yuttasaddassa vasenāti attho .
Pāpe lāmake puggale dhamme ca garahati jigucchatīti pāpagarahī .
Tenāha ‘‘ pāpapuggale ’’ tiādi .
Ekadassīti ekabhavadassī , idhalokamattadassī diṭṭhadhammikasukhamattāpekkhī .
Samantāti samantato , parito me katthaci mā ahūti yojanā .
Soḷasahi padehīti soḷasahi koṭṭhāsehi .
Akuppan ti kenaci akopanīyaṃ .
Ayaṃ dhammasenāpatino guṇakathā satthu vacanānusārena dasasahassacakkavāḷabyāpinīM1.166 ahosi , taṃ dassetuṃ ‘‘ evan ’’ tiādi vuttaṃ .
Catubbidhā vaṇṇanibhā pātubhavi uḷārapītisomanassasamuṭṭhānattā .
Suṭṭhu obhāsatīti subho .
Obhāsasampattiyā maṇino bhaddakatāti āha ‘‘ subhoti sundaro ’’ ti .
Jātimā parisuddhaākarasamuṭṭhitattā .
Kuruvindajātiādijātivisesopi maṇi ākaraparisuddhamūlako evāti āha ‘‘ jātisampanno ’’ ti .
Dhovanādiparikammenāti catūsu pāsāṇesu dhovanadosanīharaṇatāpanasaṇhakaraṇādiparikammena .
Rattakambalassa vasena sabhāvavaṇṇasiddhiyā veḷuriyamaṇi ativiya sobhatīti āha ‘‘ paṇḍukambale nikkhitto ’’ ti .
Nikkhan ti bhaṇḍamāha .
Tañca appakena suvaṇṇena kataṃ bhaṇḍaṃ na sobhati sobhāvipulenāti āha ‘‘ atirekapañcasuvaṇṇena katapiḷandhanan ’’ ti .
Suvaṇṇan ti pañcadharaṇassa samaññā , tasmā pañcavīsatisuvaṇṇasāriyā vicittaābharaṇaṃ idha ‘‘ nikkhan ’’ ti adhippetaṃ .
Tañhi vipulaṃ na parittakaṃ .
Mahājambusākhāya pavattanadiyan ti mahājambusākhāya heṭṭhā sañjātanadiyaṃ .
Taṃ kira ratanaṃ rattaṃ .
Sukusalena … pe … sampahaṭṭhan ti suṭṭhu kusalena suvaṇṇakārena ukkāya tāpetvā sammāV1.146 pahaṭṭhaṃ majjanādivasena sukataparikammaṃ .
Dhātuvibhaṅgeti dhātuvibhaṅgasutte .
Katabhaṇḍan ti ābharaṇabhāvena kataṃ bhaṇḍaṃ .
Nātiucco nātinīco taruṇasūriyo nāma .
Satthārā ābhatavaṇṇo ubbhataguṇoti attho .
Neva maraṇaṃ abhinandatīti attanopi maraṇaṃ neva abhinandati attavinipātassa sāvajjabhāvato .
Bodhisatto pana paresaṃ atthāya attano attabhāvaṃ pariccajati karuṇāvasena , evaṃ vosajjanaṃ paramatthapāramīpāripūriṃ gacchatīti sāvakā na tathā kātuṃ sakkā sikkhāpadato .
Na jīvitaṃ pattheti jīvitāsāya samucchinnattā .
Divasasaṅkhepan ti ajja tvaṃ idaṃ nāma kammaṃ karohi , idaṃ te vetananti divasabhāgena paricchinnaṃ vetanaṃ .
Tādiso hi bhatako divasakkhayameva udikkhati , na kammaniṭṭhānaṃ .
Nibbisaṃ bhatako yathāti vetanaṃ bhatiṃ icchanto kālakkhayaṃ udikkhanto bhatakapuriso viya .
Susimasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Nānātitthiyasāvakasuttavaṇṇanā

111. NānātitthiyasāvakātiM1.167 puthutitthiyānaṃ sāvakā .
Chinditeti hatthacchedādivasena chede .
Māriteti māraṇe .
Na pāpaṃ samanupassatīti kiñci pāpaṃ atthīti na passati , paresañca tathā pavedeti .
Vissāsan ti vissatthabhāvaṃ .
‘‘ Katakammānampi vipāko natthī ’’ ti vadanto katapāpānaṃ akatapuññānañca vissatthataṃ nirāsaṅkataṃ janeti .
Tapojigucchāyāti tapasā acelavatādinā pāpato jigucchanena ,‘‘ pāpaṃ virājayāmā ’’ ti acelavatādisamādānenāti attho .
Tasmiñhi samādāne ṭhitena saṃvarena saṃvutacitto samannāgato pihito ca nāma hotīti ‘‘ susaṃvutatto ’’ tiādi vuttaṃ .
Cattāro yāmā bhāgā catuyāmā , catuyāmā eva cātuyāmā .
Bhāgattho hi idha yāma-saddo yathā ‘‘ rattiyaṃ paṭhamo yāmo ’’ ti .
So panettha bhāgo saṃvaralakkhaṇoti āha ‘‘ cātuyāmena susaṃvuto ’’ ti , catukoṭṭhāsena saṃvarena suṭṭhu saṃvutoti attho .
Paṭikkhittasabbasītodakoti paṭikkhittasabbasītudakaparibhogo .
Sabbena pāpavāraṇena yuttoti sabbappakārena saṃvaralakkhaṇena pāpavāraṇena samannāgato .
Dhutapāpoti sabbena nijjaralakkhaṇena pāpavāraṇenapi dhutapāpo .
Phuṭṭhoti aṭṭhannampi kammānaṃ khepanena vikkhepappattiyā kammakkhayalakkhaṇena sabbena pāpavāraṇena phuṭṭho , taṃ phusitvā ṭhito .
Na niguhantoti na niguhanahetu diṭṭhasute tatheva kathento .
NānātitthiyānaṃyevaV1.147 upaṭṭhākoti paravādīnaṃ sabbesaṃyeva titthiyānaṃ upaṭṭhāko , tesu sādhāraṇavasena abhippasanno .
Koṭippattāti mokkhādhigamena samaṇadhamme pattabbamariyādappattā .
Sahacaritamattenāti sīhanādena saha vassakaraṇamattena .
Sīhena sīhanādaṃ nadantena saheva siṅgālena attano siṅgālaravakaraṇamattena .
Kotthukoti khuddakakotthu .
Āsaṅkitasamācāroti attanā ca parehi ca āsaṅkitabbasamācāro .
Sappurisānan ti buddhādīnaṃ .
Tassāti vegabbharissa devaputtassa .
Sarīre anuāvisīti sarīre anupavisitvā viya āvisi .
Adhimuccīti yathā gahitassa vasena cittaṃ na vattati , attano eva vase vattati , evaṃ adhiṭṭhahi .
Āyuttāti dassanena saṃyuttāM1.168 .
Pavivekiyan ti kappakavatthabhuñjanasenāsanehi pavivittabhāvaṃ .
Tenāha ‘‘ te kirā ’’ tiādi .
Rūpe niviṭṭhāti cakkhurūpadhamme abhiniviṭṭhā .
Tenāha ‘‘ taṇhādiṭṭhīhi patiṭṭhitā ’’ ti .
Devalokapatthanakāmāti devalokasseva abhipatthanakāmā .
Maraṇadhammatāya mātiyā .
Tenāha ‘‘ mātiyāti maccā ’’ ti .
Paralokatthāyāti parasampattibhāvāya lokassa atthāya .
Pabhāsavaṇṇāti pabhāya samānavaṇṇā .
Kesaṃ pabhāyāti āha ‘‘ candobhāsā ’’ tiādi .
Sajjhārāgapabhāsavaṇṇā indadhanupabhāsavaṇṇāti paccekaṃ yojanā .
Āmo āmagandho etassa atthīti āmisaṃ .
Vadhāyāti viddhaṃsituṃ .
Rūpāti rūpāyatanādirūpidhammā .
Rājagahasamīpappavattīnaṃ rājagahiyānaṃ .
‘‘ Seto ’’ ti kelāsakūṭo adhippetoti āha ‘‘ setoti kelāso ’’ ti .
Kenaci na ghaṭṭetīti aghaṃ , antalikkhanti āha ‘‘ aghagāmīnanti ākāsagāmīnan ’’ ti .
Udakaṃ dhīyati etthāti udadhi , mahodadhi .
Vipuloti vepullapabbato .
Himavantapabbatānan ti himavantapabbatabhāgānaṃ .
Buddho seṭṭho sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanādīhi sabbaguṇehi .
Nānātitthiyasāvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya
Devaputtasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā .