9. Susimasuttavaṇṇanā
110. Tuyhampi
M1.160 noti tuyhampi nu , nu-saddo pucchāyaṃ , tasmā vaṇṇaṃ kathetukāmo pucchatīti adhippāyo .Na vaṭṭatīti na yujjati , kathitoti kathetuṃ āraddho , tenāha ‘‘ matthakaṃ na pāpuṇātī ’’ ti .
Tameva matthakāpāpuṇanaṃ dassetuṃ ‘‘ so hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Satisampajaññāyogato gorūpasīlo , mūḷho khalitapañño , gorūpassa viya sīlaṃ etassāti hi gorūpasīlo .
Sabhāgo ekarūpacittatāya .
Ariyānaṃ sabhāgatā nāma guṇavantavasenāti āha ‘‘ aññamaññassa guṇesu pasīditvā ’’ ti .
Soḷasavidhaṃ paññan ti mahāpaññādikā cha , nava anupubbavihārasamāpattipaññā , āsavakkhayapaññāti imaṃ soḷasavidhaṃ paññaṃ .
Tesaṭṭhi sāvakasādhāraṇañāṇānipi ettheva saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchanti .
Ānandāti
V1.141 theraṃ āha .Ācāroti cārittasīlamāha .
Gocaroti gocarasampatti .
Vihāroti samāpattivihāro .
Abhikkamotiādinā iriyāpathavihāraṃ .
Tuyhampīti pi -saddena bhagavatā attānaṃ ādiṃ katvā tadaññesaṃ viññūnaṃ sabbesaṃ therassa ruccanasabhāvo dīpitoti dassento ‘‘ mayhaṃ ruccatī ’’ tiādimāha .
Tattha satipi ānandattherassapi asītiyā mahātherānaṃ antogadhabhāve ‘‘ asītiyā mahātherānaṃ ruccatī ’’ ti vatvā ‘‘ tuyhampi ruccatī ’’ ti vacanaṃ tena dhammasenāpatino vaṇṇaṃ kathāpetukāmatāyāti daṭṭhabbaṃ .
Sāṭakantareti nivatthavatthantare .
Laddhokāsoti nibbuddhaṃ karonto sāṭakantare laddhaṃ gahetuṃ laddhāvasaro .
Labhissāminoti labhissāmi vata .
Dīpadhajabhūtan ti satayojanavitthiṇṇaṃ jambudīpassa dhajabhūtaṃ .
Puggalapalāpeti antosārābhāvato palāpabhūte puggale haranto .
Bālatāyāti rucikhantiādiabhāvatāya .
Dosatāyāti dussakabhāvena .
Mohenāti mahāmūḷhatāya .
Keci pana ‘‘ bālo bālatāyāti mūḷhatāya pakatibālabhāvena na jānāti .
Mūḷho mohenāti sayaṃ abālo samānopi yadā mohena pariyuṭṭhito hoti , tadā mohena na jānāti , ayaṃ padadvayassa viseso ’’ ti vadanti .
Vipallatthacittoti yakkhummādena pittummādena vā viparītacitto .
‘‘ Catūsu
M1.161 kosallesū ’’ ti vuttaṃ catubbidhaṃ kosallaṃ pāḷiyā eva dassetuṃ ‘‘ vuttaṃ hetan ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha yo aṭṭhārasa dhātuyo samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato ca yathābhūtaṃ pajānāti , ayaṃ dhātukusalo .
Vuttanayena āyatanesu kusalo āyatanakusalo .
Avijjādīsu dvādasapaṭiccasamuppādaṅgesu kusalo paṭiccasamuppādakusalo .
‘‘ Idaṃ imassa phalassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ , idaṃ aṭṭhānaṃ akāraṇan ’’ ti evaṃ ṭhānañca ṭhānato , aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānato ṭhānāṭṭhānakusalo .
Yo pana imesu dhātuādīsu pariññābhisamayādivasena nissaṅgagatiyā paṇḍāti laddhanāmena ñāṇena ito gato pavatto , ayaṃ paṇḍito nāma .
Mahantānaṃ atthānaṃ pariggaṇhanato mahatī paññā etassāti mahāpañño .
Sesapadesupi eseva nayoti āha ‘‘ mahāpaññādīhi samannāgatoti attho ’’ ti .
Nānattan ti yāhi mahāpaññādīhi samannāgatattā thero ‘‘ mahāpañño ’’ tiādinā kittito , tāsaṃ mahāpaññādīnaṃ idaṃ nānattaṃ ayaṃ vemattatā .
Yassa kassaci visesato arūpadhammassa mahattaṃ nāma kiccasiddhiyā veditabbanti tadassa kiccasiddhiyā dassento ‘‘ mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātī ’’ tiādimāha .
Tattha hetumahantatāya paccayamahantatāya nissayamahantatāya pabhedamahantatāya kiccamahantatāya phalamahantatāya ānisaṃsamahantatāya ca sīlakkhandhassa mahantabhāvo
V1.142 veditabbo .Tattha hetū alobhādayo .
Paccayā hirottappasaddhāsativīriyādayo .
Nissayā sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiniyatatā , taṃsamaṅgino ca purisavisesā .
Pabhedo cārittādivibhāgo .
Kiccaṃ tadaṅgādivasena paṭipakkhassa vidhamanaṃ .
Phalaṃ saggasampadā nibbānasampadā ca .
Ānisaṃso piyamanāpatādi .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge ( visuddhi .1.8-9) ākaṅkheyyasuttā dīsu ( ma . ni .1.64 ādayo ) ca āgatanayena veditabbo .
Iminā nayena samādhikkhandhā dīnampi mahantatā yathārahaṃ niddhāretvā veditabbā .
Ṭhānāṭṭhānā dīnaṃ pana mahantabhāvo mahāvisayatāya veditabbo .
Tattha ṭhānāṭṭhānānaṃ mahāvisayatā bahudhātukasuttādīsu āgatanayena , vihārasamāpattīnaṃ samādhikkhandhe niddhāritanayena veditabbā .
Ariyasaccānaṃ sakalasāsanasaṅgaṇhanato saccavibhaṅge
M1.162 ( vibha .189 ādayo ) taṃsaṃvaṇṇanāsu ( vibha . aṭṭha .189 ādayo ) āgatanayena ;satipaṭṭhānā dīnaṃ satipaṭṭhānavibhaṅgādīsu ( vibha .355 ādayo ) taṃsaṃvaṇṇanādīsu ( vibha . aṭṭha .355 ādayo ) ca āgatanayena ;
sāmaññaphalānaṃ mahato hitassa mahato sukhassa mahato atthassa mahato yogakkhemassa nipphattibhāvato santapaṇītanipuṇaatakkāvacarapaṇḍitavedanīyabhāvato ca ;
abhiññānaṃ mahāsambhārato mahāvisayato mahākiccato mahānubhāvato mahānipphattito ca ;
nibbānassa madanimmadanādimahatthasiddhito mahantatā veditabbā .
Pariggaṇhātīti sabhāvādito paricchijja gaṇhāti jānāti paṭivijjhatīti attho .
Sā panāti mahāpaññatā .
Puthupaññāti ettha nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti ayaṃ rūpakkhandho nāma … pe … ayaṃ viññāṇakkhandho nāmāti evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .
Tesu ekavidhena rūpakkhandho , ekādasavidhena rūpakkhandho , ekavidhena vedanākkhandho , bahuvidhena vedanākkhandho , ekavidhena saññākkhandho , saṅkhārakkhandho , viññāṇakkhandhoti evaṃ ekekassa khandhassa ekavidhādivasena atītādivasenapi nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .
Tathā idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma … pe … idaṃ dhammāyatanaṃ nāmaṃ .
Tattha dasāyatanā kāmāvacarā , dve catubhūmakāti evaṃ āyatanānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .
Nānādhātūsūti ayaṃ cakkhudhātu nāma … pe … ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma .
Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā , dve catubhūmakāti evaṃ dhātunānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati , taṃ upādiṇṇadhātuvasena vuttanti veditabbaṃ paccekabuddhānañhi dvinnaṃ aggasāvakānañca upādiṇṇadhātūsu eva nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .
Tañca kho ekadesamattato , na nippadesato , anupādiṇṇakadhātūnaṃ pana nānākaraṇaṃ na jānanti eva .
Itarasāvakesu vattabbameva natthi , sabbaññubuddhānaṃyeva pana imāya nāma dhātuyā ussannattāva imassa rukkhassa khandho seto hoti , imassa kāḷo , imassa maṭṭho , imassa
V1.143 bahalattaco , imassa tanuttaco , imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ ;imassa pupphaṃ nīlaṃ pītakaṃ lohitakaṃ odātaṃ , sugandhaṃ duggandhaṃ ;
phalaṃ khuddakaṃ mahantaṃ dīghaṃ vaṭṭaṃ susaṇṭhānaṃ maṭṭhaṃ
M1.163 pharusaṃ sugandhaṃ madhuraṃ tittakaṃ ambilaṃ kaṭukaṃ kasāvaṃ ;kaṇṭako tikhiṇo atikhiṇo ujuko kuṭilo tambo lohito odāto hotīti dhātunānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .
Atthesūti rūpādīsu ārammaṇesu .
Nānāpaṭiccasamuppādesūti ajjhattabahiddhābhedato ca saṇṭhānabhedato ca nānappabhedesu paṭiccasamuppādaṅgesu .
Avijjādiaṅgānañhi paccekaṃ paṭiccasamuppādasaññitāti .
Tenāha saṅkhārapiṭake ‘‘ dvādasa paccayā dvādasa paṭiccasamuppādā ’’ ti .
Nānāsuññatamanupalabbhesūti nānāsabhāvesu niccasārādivirahato suññasabhāvesu , tato eva itthipurisaattaattaniyādivasena anupalabbhesu sabhāvesu .
Ma-kāro hettha padasandhikaro .
Nānāatthesūti atthapaṭisambhidāvisayesu paccayuppannādibhedesu nānāvidhesu atthesu .
Dhammesūti dhammapaṭisambhidāvisayesu paccayādinānādhammesu .
Niruttīsūti tesaṃyeva atthadhammānaṃ niddhāraṇavacanasaṅkhātāsu niruttīsu .
Paṭibhānesūti atthapaṭisambhidādīsu visayabhūtesu ‘‘ imāni idamatthajotakānī ’’ ti tathā tathā paṭibhānato patiṭṭhānato paṭibhānānīti laddhanāmesu ñāṇesu .
Puthu nānāsīlakkhandhesūtiādīsu sīlassa puthuttaṃ nānattañca vuttameva .
Itaresaṃ pana vuttanayānusārena suviññeyyattā pākaṭameva .
Yaṃ pana abhinnaṃ ekameva nibbānaṃ , tattha upacāravasena puthuttaṃ gahetabbanti āha ‘‘ puthu janasādhāraṇe dhamme samatikkammā ’’ ti .
Tenassa idha madanimmadanādipariyāyena puthuttaṃ dīpitaṃ hoti .
Evaṃ visayavasena paññāya mahattaṃ puthuttañca dassetvā idāni sampayuttadhammavasena hāsabhāvaṃ , pavattiākāravasena javanabhāvaṃ , kiccavasena tikkhādibhāvañca dassetuṃ ‘‘ katamā hāsapaññā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha hāsabahuloti pītibahulo .
Sesapadāni tassa vevacanāni .
Sīlaṃ paripūretīti haṭṭhapahaṭṭho udaggudaggo hutvā pītisahagatāya paññāya pātimokkhasīlaṃ ṭhapetvā hāsanīyatarasseva visuṃ gahitattā itaraṃ tividhaṃ sīlaṃ paripūreti .
Pītisomanassasahagatā hi paññā abhirativasena tadārammaṇe phullitā vikasitā viya vattati , na upekkhāsahagatā .
Sīlakkhandhaṃ samādhikkhandhan tiādīsupi eseva nayo .
Therotiādinā abhinīhārasiddhā therassa hāsapaññatāti dasseti .
Sabbaṃ
M1.164 rūpaṃ aniccalakkhaṇato khippaṃ javatīti rūpakkhandhaṃ aniccanti sīghavegena pavattiyā paṭipakkhadūrībhāvena pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā indena visaṭṭhavajiraṃ viya lakkhaṇaṃV1.144 paṭivijjhantī adandhāyantī rūpakkhandhe aniccalakkhaṇaṃ vegena paṭivijjhati , tasmā sā javanapaññā nāmāti attho .Sesapadesupi eseva nayo .
Evaṃ lakkhaṇārammaṇikavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetvā balavavipassanāvasena dassetuṃ ‘‘ rūpan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha khayaṭṭhenāti yattha yattha uppajjati , tattha tattheva khaṇeneva bhijjanato khayasabhāvato .
Bhayaṭṭhenāti bhayānakato .
Asārakaṭṭhenāti attasāravirahato niccasārādivirahato ca .
Tulayitvāti tulābhūtāya vipassanāya tulayitvā .
Tīrayitvāti tāya eva tīraṇabhūtāya tīretvā .
Vibhāvayitvāti yāthāvato pakāsetvā pañcakkhandhaṃ vibhūtaṃ katvā pākaṭaṃ katvā .
Rūpanirodheti rūpakkhandhassa nirodhabhūte nibbāne ninnapoṇapabbhārabhāvena .
Idāni sikhāppattavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetuṃ puna ‘‘ rūpan ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Vuṭṭhānagāminivipassanāvasenā ’’ ti keci .
Ñāṇatikkhabhāvo nāma savisesaṃ paṭipakkhasamucchindane veditabboti ‘‘ khippaṃ kilese chindatīti tikkhapañño ’’ ti vatvā te pana kilese vibhāgena dassento ‘‘ uppannaṃ kāmavitakkan ’’ tiādimāha .
Tikkhapañño khippābhiñño hoti , paṭipadā cassa na calatīti āha ‘‘ ekasmiṃ āsane cattāro ca ariyamaggā adhigatā hontī ’’ tiādi .
Thero cātiādinā dhammasenāpatino tikkhapaññatā sikhāppattāti dasseti .
‘‘ Sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā ’’ ti yāthāvato dassanena saccasampaṭivedho ijjhati , na aññathāti kāraṇamukhena nibbedhikapaññaṃ dassetuṃ ‘‘ sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hotī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ubbegabahuloti vuttanayena sabbasaṅkhāresu abhiṇhappavattasaṃvego .
Uttāsabahuloti ñāṇuttāsavasena sabbasaṅkhāresu bahuso utrastamānaso .
Tena ādīnavānupassanamāha .
Ukkaṇṭhanabahuloti iminā pana nibbidānupassanamāha , aratibahulotiādinā tassā eva aparāparuppattiṃ .
Bahimukho sabbasaṅkhārato bahibhūtaṃ nibbānaṃ uddissa pavattañāṇamukho , tathā
M1.165 vā pavattitavimokkhamukho .Nibbijjhanaṃ nibbedho , so etissā atthi , nibbijjhatīti vā nibbedhā , sā eva paññā nibbedhikā .
Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ , taṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva .
Appicchoti santaguṇaniguhanatāti attani vijjamānānaṃ bāhusaccadhutadhammasīlādiguṇānañceva paṭivedhaguṇassa ca niguhanaṃ , paṭiggahaṇe ca mattaññutāti eteneva pariyesanaparibhogamattaññutāpi vuttā hoti .
Tīhi santosehīti catūsu paccayesu paccekaṃ tīhi santosehi
V1.145 , sabbe pana dvādasa .Paṭisallīnena vivekaṭṭhakāyānaṃ na saṅgaṇikārāmānaṃ .
Nekkhammābhiratānan ti pabbajjaṃ upagatānaṃ .
Parisuddhacittānaṃ vigatacittasaṃkilesānaṃ .
Paramavodānappattānaṃ aṭṭhasamāpattisamadhigamena ativiya vodānaṃ visuddhiṃ pattānaṃ .
Kilesupadhiādīnaṃ abhāvato nirupadhīnaṃ .
Phalasamāpattivasena sabbasaṅkhāravinissaṭattā visaṅkhāraṃ nibbānaṃ .
Upagatānaṃ , imesaṃ tiṇṇaṃ vivekānaṃ lābhī pavivitto ‘‘ pakārehi vivitto ’’ ti katvā .
Samāsajjanaṃ parisinehuppādo saṃsaggo , savanavasena uppajjanakasaṃsaggo savanasaṃsaggo .
Esa nayo sesesupi .
Samullapanaṃ ālāpasallapanaṃ .
Saṃsaggavatthunā iminā tassa paribhogo paribhogasaṃsaggo .
Āraddhavīriyoti ettha vīriyārambho nāma vīriyassa paggaṇhanaṃ paripuṇṇakaraṇaṃ .
Taṃ pana sabbaso kilesānaṃ niggaṇhananti dassento ‘‘ tatthā ’’ tiādimāha .
Odhunanavattāti kilesānaṃ yassa kassaci sāvajjassa odhunanavasena vattā .
Tenāha ‘‘ bhikkhūnan ’’ tiādi .
Otiṇṇaṃ nāma vajjaṃ ajjhācaritanti ārocitaṃ .
Anotiṇṇaṃ anārocitaṃ .
Tantivasenāti pāḷidhammavasena , yuttasaddassa vasenāti attho .
Pāpe lāmake puggale dhamme ca garahati jigucchatīti pāpagarahī .
Tenāha ‘‘ pāpapuggale ’’ tiādi .
Ekadassīti ekabhavadassī , idhalokamattadassī diṭṭhadhammikasukhamattāpekkhī .
Samantāti samantato , parito me katthaci mā ahūti yojanā .
Soḷasahi padehīti soḷasahi koṭṭhāsehi .
Akuppan ti kenaci akopanīyaṃ .
Ayaṃ dhammasenāpatino guṇakathā satthu vacanānusārena dasasahassacakkavāḷabyāpinī
M1.166 ahosi , taṃ dassetuṃ ‘‘ evan ’’ tiādi vuttaṃ .Catubbidhā vaṇṇanibhā pātubhavi uḷārapītisomanassasamuṭṭhānattā .
Suṭṭhu obhāsatīti subho .
Obhāsasampattiyā maṇino bhaddakatāti āha ‘‘ subhoti sundaro ’’ ti .
Jātimā parisuddhaākarasamuṭṭhitattā .
Kuruvindajātiādijātivisesopi maṇi ākaraparisuddhamūlako evāti āha ‘‘ jātisampanno ’’ ti .
Dhovanādiparikammenāti catūsu pāsāṇesu dhovanadosanīharaṇatāpanasaṇhakaraṇādiparikammena .
Rattakambalassa vasena sabhāvavaṇṇasiddhiyā veḷuriyamaṇi ativiya sobhatīti āha ‘‘ paṇḍukambale nikkhitto ’’ ti .
Nikkhan ti bhaṇḍamāha .
Tañca appakena suvaṇṇena kataṃ bhaṇḍaṃ na sobhati sobhāvipulenāti āha ‘‘ atirekapañcasuvaṇṇena katapiḷandhanan ’’ ti .
Suvaṇṇan ti pañcadharaṇassa samaññā , tasmā pañcavīsatisuvaṇṇasāriyā vicittaābharaṇaṃ idha ‘‘ nikkhan ’’ ti adhippetaṃ .
Tañhi vipulaṃ na parittakaṃ .
Mahājambusākhāya pavattanadiyan ti mahājambusākhāya heṭṭhā sañjātanadiyaṃ .
Taṃ kira ratanaṃ rattaṃ .
Sukusalena … pe … sampahaṭṭhan ti suṭṭhu kusalena suvaṇṇakārena ukkāya tāpetvā sammā
V1.146 pahaṭṭhaṃ majjanādivasena sukataparikammaṃ .Dhātuvibhaṅgeti dhātuvibhaṅgasutte .
Katabhaṇḍan ti ābharaṇabhāvena kataṃ bhaṇḍaṃ .
Nātiucco nātinīco taruṇasūriyo nāma .
Satthārā ābhatavaṇṇo ubbhataguṇoti attho .
Neva maraṇaṃ abhinandatīti attanopi maraṇaṃ neva abhinandati attavinipātassa sāvajjabhāvato .
Bodhisatto pana paresaṃ atthāya attano attabhāvaṃ pariccajati karuṇāvasena , evaṃ vosajjanaṃ paramatthapāramīpāripūriṃ gacchatīti sāvakā na tathā kātuṃ sakkā sikkhāpadato .
Na jīvitaṃ pattheti jīvitāsāya samucchinnattā .
Divasasaṅkhepan ti ajja tvaṃ idaṃ nāma kammaṃ karohi , idaṃ te vetananti divasabhāgena paricchinnaṃ vetanaṃ .
Tādiso hi bhatako divasakkhayameva udikkhati , na kammaniṭṭhānaṃ .
Nibbisaṃ bhatako yathāti vetanaṃ bhatiṃ icchanto kālakkhayaṃ udikkhanto bhatakapuriso viya .
Susimasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .