1. Paṭhamavaggo
1. Paṭhamakassapasuttavaṇṇanā
82. Devassa
V1.125M1.142 putto devaputto .Devānaṃ janakajanetabbasambandhābhāvato kathamayaṃ devaputtoti vuccatīti āha ‘‘ devānaṃ hī ’’ tiādi .
‘‘ Apākaṭo aññataroti vuccatī ’’ ti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ .
Pākaṭopi hi katthaci ‘‘ aññataro ’’ ti vuccati .
Heṭṭhā devatāsaṃyutte ‘‘ apākaṭā aññatarā devatā ’’ ti vatvā idha ‘‘ pākaṭo devaputto ’’ ti vuttaṃ .
Tathā hissa kassapoti gottanāmaṃ gahitaṃ , tañca kho purimajātisiddhasamaññāvasena .
Anusāsanaṃ anusāso , taṃ anusāsaṃ .
Bhikkhuniddesan ti bhikkhusaddassa niddesaṃ .
Bhikkhuovādan ti bhikkhubhāvāvahaṃ ovādaṃ .
Yadi pana na assosi , kathamayaṃ pañhaṃ kathesīti ?
Aññato sutaṃ nissāya pañhaṃ kathesi , na pana bhagavato sammukhā sutabhāvena .
Tesan ti yathāvuttānaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ .
‘‘ Kathetukāmo cevā ’’ tiādinā hi catutthaṃ idha uddhaṭaṃ .
Tattha ādito tiṇṇaṃ bhagavā pañhaṃ bhāraṃ na karoti ekekaṅgavekallato ceva aṅgadvayavekallato ca , catutthassa pana ubhayaṅgapāripūrattā bhāraṃ karotīti āha ‘‘ ayaṃ panā ’’ tiādi .
Gāthāyaṃ ‘‘ subhāsitassā ’’ ti upayogatthe sāmivacananti āha ‘‘ subhāsitaṃ sikkheyyā ’’ ti .
Catusaccādinissitaṃ buddhavacanaṃ sikkhanto catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ sikkhati nāmāti āha ‘‘ catusaccanissitaṃ … pe … sikkheyyā ’’ ti .
Avadhāraṇena tappaṭipakkhaṃ paṭinivatteti .
Upāsitabban ti āsevitabbaṃ bhāvetabbaṃ bahulīkātabbaṃ .
Aṭṭhatiṃsabhedaṃ kammaṭṭhānan ti idaṃ tassa vipassanāpadaṭṭhānataṃ hadaye ṭhapetvā vuttaṃ .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ dutiyapadena adhipaññāsikkhā kathitā ’’ ti .
Ye pana ‘‘ dutiyapadena adhicittasikkhā cittavūpasamena adhipaññāsikkhā ’’ ti
V1.126 paṭhanti , tesaṃ padena aṭṭhatiṃsappabhedakammaṭṭhānaṃ suddhasamathakammaṭṭhānasseva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .Yadi evaṃ ‘‘ aṭṭhasamāpattivasenā ’’ ti idaṃ kathanti ?
‘‘ Taṃ vipassanādhiṭṭhānānaṃ samāpattīnaṃ vasena
M1.143 kathitan ’’ ti vadanti .Evañca katvā ‘‘ dutiyapadena adhipaññāsikkhā ’’ ti idaṃ vacanaṃ samatthitaṃ hoti .
Sikkhanaṃ nāma āsevananti āha ‘‘ bhāveyyāti attho ’’ ti .
Upāsanan ti payirupāsanaṃ .
Tañca kho assutapariyāpuṇanakammaṭṭhānuggahādivasena dassento ‘‘ tampī ’’ tiādimāha .
Adhisīlasikkhā kathitā lakkhaṇahāranayena .
Vacīsucaritassa hi sīlasabhāvattā taggahaṇeneva tadekalakkhaṇaṃ kāyasucaritampi itarampi gahitamevāti .
Ettha ca adhisīlasikkhāya cittaviveko , adhipaññāsikkhāya upadhiviveko , adhicittasikkhāya kāyaviveko kathito , kāyaviveko pana sarūpeneva pāḷiyaṃ gahitoti tividhassapi vivekassa pakāsitattaṃ daṭṭhabbaṃ .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Paṭhamakassapasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Dutiyakassapasuttavaṇṇanā
83. Dvīhi jhānehīti ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānalakkhaṇehi dvīhi jhānehi .
Kammaṭṭhānavimuttiyāti kammaṭṭhānānuyogaladdhāya vimuttiyā .
Tena tadaṅgavikkhambhanavimuttiyo vadati .
Satthusāsanassa hadayattā abbhantarattā hadayassa mānasassa , anupattiṃ paṭilābhamānasaṃ .
Taṃ pana atthato aññā evāti āha ‘‘ arahattan ’’ ti .
Taṃ pattukāmena ekantato vajjetabbataṇhādiṭṭhīnaṃ bhāve tassa anijjhanato , tadabhāve ijjhanato ca te uppādanavasena yadaggena nissito , tadaggena panāyampi tehi nissito nāma hotīti āha ‘‘ anissito ’’ tiādi .
Arahattaṃ ānisaṃsitabbaṭṭhena ānisaṃsaṃ etassāti arahattānisaṃso .
Arahattaṃ pattukāmassa pubbabhāgapaṭipadā icchitabbā .
Tattha ca sabbapaṭhamo kammaṭṭhānaattānuyogo , so idha na gahitoti āha ‘‘ tantidhammo pubbabhāgo ’’ ti .
Tattha tantidhammoti pariyattidhammo .
Dutiyakassapasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Maghasuttavaṇṇanā
84. Maghoti
M1.144 sakkassetaṃ nāmaṃ purimajātianugataṃ .Svevāti sakko eva .
Vatenāti mātāpituupaṭṭhānādicārittadhammena
V1.127 .Aññeti upadhivepakkapāpadhamme abhibhavitvā .
Asuran ti indasattubhūtaṃ asuraṃ .
Maghasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Māgadhasuttavaṇṇanā
85. Catutthasuttaṃ vuttatthamevāti devatāsaṃyutte saṃvaṇṇitatthameva , tasmā idha na vattabbo atthoti adhippāyo .
Māgadhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā
5. Dāmalisuttavaṇṇanā
86. Tena kāraṇenāti tena padhānena kāraṇabhūtena , padhānakaraṇanimittanti attho .
Yaṃ kiñci khuddakampi mahantampi hīnampi paṇītampi bhavaṃ .
Āyatapaggahoti dīgharattassa vīriyārambho .
Kiccavosānan ti kiccaniṭṭhānaṃ .
Tathevāti yathā arahattuppattito pubbe , tato pacchāpi tatheva ‘‘ buddhipaggaho ’’ ti vīriyaṃ daḷhaṃ karotūti kuppadhammaṃ viya maññamāno vadati .
Diṭṭhadhammasukhavihārādiatthaṃ pana vīriyakaraṇaṃ icchitabbameva .
Asaṃkiṇṇāti avomissā evaṃ aññattha anāgatattā .
Tenāha ‘‘ bhagavatā hī ’’ tiādi .
Yadi evaṃ idheva kasmā etaṃ vuttanti āha ‘‘ idha panā ’’ tiādi .
Patiṭṭhan ti nadī nāma anavaṭṭhitatīrā , tattha patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ .
Dāmalisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Kāmadasuttavaṇṇanā
87. Pubbayogāvacaroti
M1.145 pubbe yogāvacaro purimattabhāve bhāvanamanuyutto .Ayaṃ kira kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvāva bahūni vassasahassāni samaṇadhammaṃ akāsi , na pana visesaṃ nibbattesi .
Tamatthaṃ kāraṇena saddhiṃ dassetuṃ ‘‘ bahalakilesatāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ekantaparisuddhassāti yathā visesāvaho hoti
V1.128 , evaṃ ekantena parisuddhassa sabbaso anupakkiliṭṭhassa .Sīlena samāhitāti yathā sīlaṃ uparūpari visesāvahaṃ nibbedhabhāgiyañca hoti , evaṃ sammadeva āhitacittā suṭṭhu sampannacittā .
Tathābhūtā tena samannāgatā hontīti āha ‘‘ samupetā ’’ ti .
Patiṭṭhitasabhāvāti sekkhattā eva yathādhigatadhammena niccalabhāvena adhiṭṭhitasabhāvā .
Mayā tuṭṭhiyā gahitāya devaputto ‘‘ dullabhā tuṭṭhī ’’ ti vakkhatīti bhagavā ‘‘ tuṭṭhi hoti sukhāvahā ’’ ti avocāti āha ‘‘ upari pañhasamuṭṭhāpanatthan ’’ ti .
Pabbajito rukkhamūliko abbhokāsiko vā anagāriyupeto nāma hoti , senāsane pana vasanto kathanti āha ‘‘ sattabhūmike ’’ tiādi .
Catupaccayasantosoti bhāvanābhiyogasiddho catūsu paccayesu santoso .
Tena cittavūpasamena tuṭṭhi laddhāti dasseti .
Cittavūpasamabhāvanāyāti cittakilesānaṃ vūpasamakarabhāvanāya , manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ nibbisevanabhāvakaraṇena savisesaṃ cittassa vūpasamakarabhāvanāya rato manoti yojanā .
Ettha ca indriyūpasamena cittasamādhānaṃ paripuṇṇaṃ hoti indriyabhāvanāya cittasamādhānassa akārakānaṃ dūrīkaraṇato .
Adhicittasamādhānena catupaccayasantoso savisesaṃ parisuddho paripuṇṇo ca hoti paccayānaṃ alābhalābhesu pariccāgasabhāvato .
Vuttanayena pana santuṭṭhassa yathāsamādinnaṃ sīlaṃ visujjhati pāripūriñca upagacchati , tathābhūto catusaccakammaṭṭhāne yutto maggapaṭipāṭiyā sabbaso kilese samucchindanto nibbānadiṭṭho hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘ ye rattindivan ’’ tiādinā .
Kiṃ na gacchissanti ?
Gamissantevāti ariyamaggabhāvanaṃ pahāya sammāpaṭipattiyā dukkarabhāvaṃ sandhāya sāsaṅkaṃ vadati .
Tenāha ‘‘ ayaṃ pana duggamo bhagavā visamo maggo ’’ ti .
Tattha
M1.146 keci ‘‘ ayaṃ panāti devaputto .So hi bhagavato ‘ ariyā gacchantī ’ ti vacanaṃ sutvā ‘ duggamo bhagavā ’ tiādimāhā ’’ ti vadanti , taṃ na yujjati .
Yasmā ‘‘ saccametan ’’ ti evamādipi tasseva vevacanaṃ katvā dassitaṃ , tasmā ‘‘ yena maggena ariyā gacchantī ’’ ti tumhehi vuttaṃ , ayaṃ pana ‘‘ duggamo bhagavā visamo maggo ’’ ti āha devaputto .
Ariyamaggo kāmaṃ kadāci atidukkhā paṭipadātipi vuccati , tañca kho pubbabhāgapaṭipadāvasena , ayaṃ pana atīva sugamo sabbakilesaduggavivajjanato kāyaduccaritādivisamassa rāgādivisamassa ca dūrīkaraṇato na visamo .
Tenāha ‘‘ pubbabhāgapaṭipadāyā ’’ tiādi .
Assāti ariyamaggassa .
Ariyamaggassa hi adhisīlasikkhādīnaṃ paribundhitabbabhāgena bahū parissayā hontīti .
Evaṃ vuttoti ‘‘ duggamo visamo ’’ ti ca evaṃ vutto .
Avaṃsirāti anuṭṭhahanena adhobhūtauttamaṅgā .
Kusalaṅgesu hi sammādiṭṭhi uttamaṅgā sabbaseṭṭhattā
V1.129 , tañca anariyā patanti na uṭṭhahanti micchāpaṭipajjanato .Tenāha ‘‘ ñāṇasirenā ’’ tiādi .
Anariyamaggeti micchāmagge .
Tenāha ‘‘ visame magge ’’ ti .
Taṃ magganato anariyā ariyānaṃ maggato apāpuṇanena pariccattā hutvā apāye sakalavaṭṭadukkhe ca patanti .
Svevāti svāyaṃ anariyehi kadācipi gantuṃ asakkuṇeyyo maggo ariyānaṃ visuddhasattānaṃ sabbaso samadhigamena samo hoti .
Kāyavisamādīhi samannāgatattā visame sattakāye tesaṃ sabbasova pahānena sabbattha samāyeva .
Kāmadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Pañcālacaṇḍasuttavaṇṇanā
88. Sambādheti sampīḷitataṇhākilesādinā sauppīḷatāya paramasambādhe .
Ativiya saṅkāraṭṭhānabhūto hi nīvaraṇasambādho adhippeto .
So hi duggahano tasmiṃ asati kāmaguṇasambādho anavasaro eva seyyathāpi mahākassapādīnaṃ .
Okāsanti jhānassetaṃ nāmaṃ nīvaraṇasambādhābhāvato .
Asambādhabhāvena hi jhānaṃ idha ‘‘ okāso ’’ ti vuttaṃ , tañca kho accantāsambādhaṭṭhānatāya vipassanāpādakatāya
M1.147 .Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘ avindī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha avindīti vindi paṭilabhi .
Bhūrimedhasoti mahāpañño , sapaññoti attho .
Abujjhīti bujjhi paṭivijjhi .
Paṭilīno hutvā seṭṭho , paṭilīnānaṃ vā seṭṭhoti paṭilīnaseṭṭho .
Mānussayavasena unnatabhāvato paṭilīno nāma pahīnamāno .
Paṭilabhiṃsūti kāmaguṇasambādhepi ‘‘ ime kāmaguṇā mādisānaṃ kiṃ karissantī ’’ ti ?
Te abhibhuyya nibbānappattiyā sammāsatiṃ paṭilabhiṃsu .
Tena sampayuttena lokuttarasamādhināpi suṭṭhu samāhitā .
Ayaṃ kira devaputto ito purimavāre attabhāve paṭhamajjhānalābhī hutvā tato cavitvā brahmakāyikāsu nibbattitvā tattha jhānasukhaṃ anubhavitvā tato cuto idāni kāmabhave nibbatto , tasmā taṃ jhānaṃ sambhāvento ‘‘ tādisassa nāma jhānasukhassa lābhī bhagavā ’’ ti tena guṇena bhagavantaṃ abhitthavanto ‘‘ sambādhe vatā ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
Athassa bhagavā yathā nāma aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhasinerupabbatarājaṃ upādāya sāsapo na kiñci hoti , evaṃ anantāparimeyyabuddhaguṇe upādāya rūpāvacarapaṭhamajjhānaṃ na kiñci hotīti dassento ‘‘ ye satin ’’ tiādinā anuttaraguṇādhigamaṃ pavedesi .
Tattha satin ti vipassanāsatiyā saddhiṃ ariyamaggasatiṃ .
Susamāhitāti lokiyasamādhinā ceva lokuttarasamādhinā ca suṭṭhu samāhitā .
Te
V1.130 hi accantaṃ susamāhitā , na jhānamattalābhino akuppadhammattā .Keci ‘‘ kammante susamāhitā ’’ ti pāṭhaṃ vatvā ‘‘ maggasamāhitā ’’ ti atthaṃ vadanti .
Pañcālacaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Tāyanasuttavaṇṇanā
89. Atītajātiyaṃ sayaṃkāravasena tāya diṭṭhiyā uppāditattā pubbe titthakaro .
Tenāha ‘‘ diṭṭhi uppādetvā ’’ ti .
Apare āhu ‘‘ ayaṃ me satthāti gahaṇavasena titthakaro assa atthīti pubbe titthakaro , atītattabhāve titthakarasāvako ’’ ti .
Te ‘‘ diṭṭhiṃ uppādetvāti
M1.148 tassa satthuno diṭṭhiṃ ādāya gahetvāti attho ’’ ti vadanti .Titthaṃ nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo tabbinimuttassa micchāvādassa abhāvato .
Titthe niyuttāti titthikā , te eva titthiyāti vuttā ka-kārassa ya-kāraṃ katvā .
Tassāti yathāvuttassa kalyāṇakammassa .
Nissandenāti phalabhāvena .
Vīriyappaṭisaṃyuttāti vīriyadīpanāti attho .
Aniyamitaāṇattīti aniyamavidhānaṃ aniyamavasena vidhivacanaṃ .
Taṇhāsotan ti taṇhāppabandhanaṃ .
Nīharāti samehi pajaha .
Ekattan ti ekaggaṃ .
Tenāha ‘‘ jhānan ’’ ti .
Upapajjatīti na uppajjati na pāpuṇātīti āha ‘‘ na paṭilabhatī ’’ ti .
Na osakkeyyāti na saṅkocaṃ āpajjeyya .
Gharāvāsato paribbajanaṃ parito apagamoti paribbajo .
Pabbajitavatasamādānassa adaḷhatāya ca tattha ca asakkaccakiriyāya sithilagahitā .
Atirekan ti pabbajjāya purimakālatopi adhikaṃ .
Uparīti uparūpari .
Dukkaṭaṃ akatameva seyyoti duccaritaṃ nāma sabbena sabbaṃ akatameva hitāvahaṃ .
Yaṃ kiñcīti yaṃ kiñci kammaṃ .
Sithilaṃ katan ti asakkaccakāritāya sithilaṃ katvā pavattitaṃ .
Evarūpamevāti evarūpaṃ parāmaṭṭhasāmaññasadisameva pacchānutāpacariyādipaṭibhāgato .
Saṃkiliṭṭhameva taṇhāsaṃkilesaupakkiliṭṭhattā .
Āsaṅkitaparisaṅkitan tiādito samantatopi parehi saṅkitaṃ .
Brahmacariyassa ādi ādibrahmacariyaṃ , tattha niyuttāti ādibrahmacariyikā , maggabrahmacariyassa pubbabhāgapaṭipadāti attho .
Tenāha ‘‘ maggabrahmacariyassa ādibhūtā ’’ ti .
Pubbapadhānabhūtāti paṭhamārambhabhūtā .
Tāyanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Candimasuttavaṇṇanā
90. Vimāne
V1.131 gahite taṃnivāsīpi gahito hotīti vuttaṃ ‘‘ candavimānavāsī devaputto ’’ ti .Sabbadhīti sabbasmā duggaṭṭhānā vippamuttosi bhagavā tvaṃ , tasmā mayhampi ito sambādhaṭṭhānato vippamokkhaṃ karohīti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ tassa me saraṇaṃ bhavā ’’ ti .
Lokānukampakāti sabbassa
M1.149 lokassa anuggahā , tasmā tuyhampi etassapi candassa .Tādisā evāti samānā eva .
Pamuñcasīti pamuñcittha .
Tenāha ‘‘ atītatthe vattamānavacanan ’’ ti .
Candimasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Sūriyasuttavaṇṇanā
91. Andhabhāvakaraṇeti lokassa andhakaraṇetipi apare .
Tenāha ‘‘ tamasī ’’ ti .
Virocatīti vijjotati .
Kāmaṃ devaputtavasena paṭhamaṃ devatā uddhaṭā , rāhuno pana payogo tassa vimāneti āha ‘‘ maṇḍalīti maṇḍalasaṇṭhāno ’’ ti .
Vadati tadā mukhena gahitattā .
Mukhena gahaṇañcettha ‘‘ gilī ’’ ti adhippetaṃ , na ca ajjhoharaṇanti āha ‘‘ gilīti vadatī ’’ ti .
Idāni tassa mukhena gahaṇasamatthataṃ dassetuṃ ‘‘ rāhussa hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Sotiādi tassa candimasūriyānaṃ gahaṇakāraṇadassanaṃ .
Adhivatthā devatāti candimasūriyānaṃ paricārakadevatā .
Vegan ti javaṃ .
So hi kenaci abhimukhaṃ atidunnivāro kammaniyāmasiddho .
Matthakan ti kaṇṭhassa uparimadesaṃ .
Keci ‘‘ sīsamatthakamevā ’’ ti vadanti .
Nikkhameyya vegassa tikkhasīghathāmabhāvato .
Ākaḍḍhitvāti attano gamanadisābhimukhaṃ ākaḍḍhitvā .
Nan ti rāhuṃ .
Uddhaṃ ullaṅghetukāmampi onameyya .
Padadvayenapi so mahāsarīro mahābalo , candimasūriyānaṃ pana gamanavego tena sabbathāpi dunnivāriyovāti dasseti .
Vimānenāti candaggahe candavimānena , sūriyaggahe sūriyavimānena ubhinnampi vimānena saheva .
Amāvāsiyañhi dve vimānāni yojanamattantaritāni hutvā saheva pavattanti .
Yadi dvepi devaputtā sotāpattiphalaṃ pattā , atha kasmā sūriyasutte eva ‘‘ pajaṃ maman ’’ ti vuttaṃ , na candasutteti ?
‘‘ So ca kira na cirasseva tato cavitvā aññattha nibbatto , aññā eva ca devatā tattha vasi , yasmiṃ candaggahe bhagavā taṃ gāthaṃ abhāsi , na tathā sūriyo , aparabhāge pana tatthapi kālena kālaṃ rāhuggaho hotī ’’ ti vadanti .
Sūriyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .