2. Anāthapiṇḍikavaggo
1. Candimasasuttavaṇṇanā
92. Pabbatataṭā
V1.132M1.150 sandamāno tathārūpo nadīnivattanapadesopi sambādhaṭṭhānatāya kaccho viyāti āha ‘‘ pabbatakacchepī ’’ ti .Paṭipakkhadūrībhāvena seṭṭhaṭṭhena ca eko udetīti ekodi , ekaggatā .
Tasmiṃ yogato ekaggacittā idha ekodī .
Paṭipakkhato attānaṃ nipayanti visodhentīti nipakā , paññavanto .
Tenāha ‘‘ ekaggacittā cevā ’’ tiādi .
Kāyādibhedaṃ ārammaṇaṃ sātisayāya satiyā sarantīti satā .
Tenāha ‘‘ satimanto ’’ ti .
Sotthiṃ gamissantīti yathāvuttapadese magā sotthimanupaddavena vattissanti , evaṃ jhānalābhino sotthiṃ kilesehi anupaddutā vattissanti .
Ayaṃ kira devaputto brahmaloke nibbānasaññī , tasmā evamāha .
Bhagavā ‘‘ ayaṃ devaputto anibbānagāmī samāno nibbānagāmisaññī , handassa nibbānagāmino dassemī ’’ ti dutiyaṃ gāthamāha .
Catunnaṃ oghānaṃ , saṃsāramahoghasseva vā paratīrabhāvato paratīranti nibbānaṃ .
Ambuni jāto ambujo , maccho .
Suttajālaṃ chinditvā macchā viya kilesajālaṃ bhinditvā gamissantīti .
Candimasasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Veṇḍusuttavaṇṇanā
93. Payirupāsiyāti payirupāsahetu .
Sikkhantīti tissopi sikkhā sikkhanti .
Siṭṭhipadeti kilesānaṃ sāsanato vaṭṭadukkhaparittāsanato ca siṭṭhisaññite yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjitabbato pade , saddhammeti attho .
Tenāha ‘‘ anusiṭṭhipade ’’ ti .
Tattha anusiṭṭhīti saddhammo .
Kāleti yuttapattakāle .
Appamādo nāma samathavipassanābhāvanā .
Veṇḍusuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Dīghalaṭṭhisuttavaṇṇanā
94. Tatheva
M1.151 paññāyīti dīghalaṭṭhitveva paññāyi , tathāsamaññā eva ahosi .Dīghalaṭṭhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Nandanasuttavaṇṇanā
95. Natthi
V1.133 etassa āvaṭṭaṃ āvaraṇanti anāvaṭaṃ .Rukkho vā pabbato vāti sattānaṃ pakaticakkhussa āvaraṇabhūto rukkho viya pabbato viya ca abhibhavituṃ samattho ñeyyāvaraṇo natthi .
Kathaṃvidhan ti kathaṃsaṇṭhitaṃ , kathaṃpakāraṃ vā .
Dukkhan ti vaṭṭadukkhaṃ .
Nandanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Candanasuttavaṇṇanā
96. Heṭṭhāti kāmabhave .
Tattha hi paribbhamantassa patiṭṭhā dullabhā yebhuyyena tattha sattā nimuggā eva honti , tasmā heṭṭhā appatiṭṭho saṃsāro .
Uparīti mahaggatabhave .
Tattha hi nibbattassa nibbānaṃ āruhituṃ ālambanā dullabhā , jhānābhiratiyā tattheva nikanti tesaṃ balavatī hoti , tasmā upari anālambano saṃsāro .
Pesitattoti nibbānaṃ pati pesitacitto .
Tayo kammābhisaṅkhārāti puññābhisaṅkhārādayo tayo abhisaṅkhārā .
Tena ‘‘ nandīpubbako kammabhavo ’’ ti vatvā ‘‘ nandiṃ janetvā ’’ ti vutto .
Kāmasaññāsīsena kāmacchandassa gahaṇaṃ , kāmacchandapamukhāni ca orambhāgiyasaṃyojanāni gahitānīti āha ‘‘ kāmasaññāgahaṇena pañcorambhāgiyasaṃyojanānī ’’ ti .
Rūpabhavo rūpaṃ bhavapadalopena .
Rūpabhavaggahaṇena cettha sesabhavassapi gahaṇaṃ .
Tassa saṃyojanaggahaṇena pañca uddhambhāgiyasaṃyojanāni gahitāni .
Mahogheti
M1.152 saṃsāramahoghe .Tesan ti kāmabhavādīnaṃ gahaṇena bhavabhāvena tadekalakkhaṇatāya .
Arūpabhavo gahito lakkhaṇahāranayena .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Candanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Vāsudattasuttavaṇṇanā
97. Chaṭṭhaṃ heṭṭhā devatāsaṃyuttavaṇṇanāyaṃ vuttatthameva .
Vāsudattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Subrahmasuttavaṇṇanā
98. Subrahmāti tassa devaputtassa nāmaṃ .
Tassa satthu santikūpasaṅkamanassa kāraṇaṃ dassento
V1.134 ‘‘ so kirā ’’ tiādimāha .Tadeva sokaṃ tassa devaputtassa aṭṭhuppatti .
Accharāsaṅghaparivutoti sahassamattena accharāsaṅghena parivuto .
Nandanakīḷikan ti nandanavanakīḷikaṃ .
Hatthaṃ āgacchatīti hatthagayhupago hoti .
Ganthentīti ettha mālāveṭhanampi khiḍḍāpasutatāyāti daṭṭhabbaṃ .
Aññathā pupphāniyeva tāya tāya cittassa vasena mālābhāvena hatthaṃ upagacchantīti .
Upacchedakakammavasenāti tasmiṃ devaloke āyusese sati eva tassa pana upaghātakassa laddhokāsassa pāpakammassa vasena .
‘‘ Pahāro ’’ ti divasassa tatiyo bhāgo vuccati , tasmā ekappahārenevāti ekavelāyamevāti attho .
Piyavatthukasokenāti piyavatthunimittakena sokena .
Ruppamānoti pīḷiyamāno .
Sattame divaseti manussagaṇanāya sattame divase .
Tatthevāti tasmiṃyeva niraye nibbattitabbaṃ iminā tāhi ca saheva pubbe tassa pāpakammassa katattā .
Ruppīti cittasantāsaṃ āpajji .
Niddhamitun ti nīharituṃ apanetuṃ .
Satthu santikaṃ gantvāti tāhi pañcasatāhi accharāhi saddhiṃ bhagavato santikaṃ gantvā .
Idanti
M1.153 attano cittaṃ dasseti āsannapaccakkhabhāvato .Niccan ti sadā .
Svāyaṃ niccattho adhippāyavasena gahetabboti tattha pahātabbaṃ gahetabbañca dassento ‘‘ devaloke ’’ tiādimāha .
Na gahetabbo hetupavattito pubbe tassa utrāsassa abhāvato .
Tesūti dukkhesu .
Tāni hi hetupaccayehi kattabbato gāthāyaṃ ‘‘ kicchesū ’’ ti vuttāni .
Kicchesūti vā kicchanimittaṃ .
Yāsañhi payogavipattīnaṃ vasenassa tāni dukkhāni uppajjeyyuṃ , taṃnimittanti attho .
Tā hi assa payogavipattiyo gativipattiyo satthu santikaṃ upagamanena hāyeyyuṃ .
Nibbattānaṃ diṭṭhānīti nibbattānaṃ vasena diṭṭhāni dukkhāni .
Tesu ca dukkhesu .
Sabbattha nimittatthe bhummaṃ .
Ḍayhamāno viya cittasantāpena .
Cattāripi saccāni bujjhati paṭivijjhatīti bodhi , satiādidhammasāmaggī , tasmā bojjhā bodhito .
Sā pana bodhi bhāvanākāreneva pavattati , aññatrasaddayogena ca ‘‘ bojjhā ’’ ti nissakkavacananti tadatthaṃ dassento muñcitvāpadaṃ apekkhitvā ‘‘ bojjhaṅgabhāvanan ’’ ti āha .
Tapoguṇan ti dhutadhammamāha .
So hi taṇhāloluppassa tapanato tapo , sayaṃ guṇasabhāvattā guṇasannissayato ca guṇan ti .
Tenāha ‘‘ dhutaṅgasaṅkhātaṃ tapoguṇan ’’ ti .
Sabbe saṅkhāragatā nissajjīyanti etthāti sabbanissaggo , asaṅkhatadhātūti āha ‘‘ sabbanissaggāti nibbānato ’’ ti .
Indriyasaṃvarova
V1.135 paṭhamaṃ veditabbo paṭipattikkamavasena tasseva paṭhamattā .Taṃ pana paṭipattikkamaṃ dassetuṃ ‘‘ indriyasaṃvare hī ’’ tiādimāha .
Nippariyāyato maggapariyāpannā eva bojjhaṅgāti āha ‘‘ sahavipassanāya bojjhaṅge ’’ ti .
Tassāti tathābhāvena tassa yogino .
Yasmā devaputtassa satthā taṃ gāthaṃ vatvā upari ca saccāni pakāsesi , tasmā vuttaṃ ‘‘ bhagavā catusaccavasena desanaṃ vinivattesī ’’ ti .
Devaputto sotāpattiphale patiṭṭhahīti kāmaṃ tasseva visesādhigamo idhāgato , pañcasatamattāhi pana accharāhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahīti veditabbaṃ .
Tenāha mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .2.373; ma . ni . aṭṭha .1.106)‘‘ so desanāpariyosāne pañcahi accharāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāya taṃ sampattiṃ thāvaraṃ katvā devalokameva agamāsī ’’ ti .
Subrahmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Kakudhasuttavaṇṇanā
99.‘‘ Nandāmī ’’ ti
M1.154 vutte nandī nāma pabbajitassa malanti codetukāmo devaputto ‘‘ nandasī ’’ ti pucchi .Athassa bhagavā taṃ paṭikkhipanto ‘‘ kiṃ laddhā ’’ ti ?
Āha .
Tena ‘‘ tayā mama adhippetanandiyā idha paccayo eva natthi , kuto sā nandī ’’ ti dasseti .
Tenāha ‘‘ tuṭṭhi nāmā ’’ tiādi .
Atha devaputto nandiyā asati sokena bhavitabbaṃ , soko ca pabbajitassa malanti codento āha ‘‘ tena hi , samaṇa , socasī ’’ ti .
Bhagavā tampi paṭikkhipanto ‘‘ kiṃ jīyitthā ’’ tiādimāha .
Kiṃ maṃ jinātīti attho ?
Yadi te nandisokā na santi hāsavatthuno lābhassa jāniyā ca abhāvato , ekavihārino pana aratiyā bhavitabbanti āha –
‘‘ kacci taṃ ekamāsīnaṃ , aratī nābhikīratī ’’ ti .
Tasmimpi bhagavatā paṭikkhitte atha nesampi nandisokāratīnaṃ abhāve kāraṇaṃ pucchanto ‘‘ kathaṃ tvan ’’ ti gāthamāha ?
Athassa bhagavā taṃ kāraṇaṃ pavedento ‘‘ aghajātassā ’’ ti gāthamāha .
Tattha aghajātassāti aghe jātassa .
Tenāha ‘‘ vaṭṭadukkhe ṭhitassā ’’ ti .
Jātataṇhassa appahīnataṇhassa vaṭṭadukkhaṃ āgatameva kāraṇassa appahīnattā .
Tasseva hi kāraṇassa appahīnataṃ dassento ‘‘ dukkhī sukhaṃ patthayatīti hi vuttan ’’ ti āha .
Dukkhappavattiyā sāpi taṇhāppavatti tena dassitā .
Itītiādinā vuttamevatthaṃ nigamanavasena dasseti .
Kakudhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Uttarasuttavaṇṇanā
100. Navaman ti
V1.136 uttarasuttaṃ heṭṭhā devatāsaṃyuttavaṇṇanāyaṃ vuttatthameva .Uttarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Anāthapiṇḍikasuttavaṇṇanā
101. Dasame
M1.155 kāmaṃ devatāsaṃyuttepi ‘‘ idaṃ hi taṃ jetavanan ’’ tiādinā imā eva gāthā āgatā .Tattha ‘‘ aññatarā devatā ’’ ti nidānaṃ āropitaṃ .
Heṭṭhā āgatanayattā eva hi potthakesu na likhitaṃ , idha pana devaputtasaṃyutte ‘‘ anāthapiṇḍiko devaputto ’’ ti nidāne nigame ca āgataṃ , tattha devaputtena satthu vuttappakāraguṇapavedanavasena vuttaṃ .
Satthā pana bhikkhūnaṃ tamatthaṃ pavedento ‘‘ aññataro devaputto ’’ ti āha .
Tathā pavedane pana kāraṇaṃ dassento ‘‘ ānandattherassā ’’ tiādimāha .
Anumānabuddhiyāti anumānañāṇassa .
Ānubhāvappakāsanatthan ti baladīpanatthaṃ .
Anāthapiṇḍikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .