Issues
Editor
Settings
Sagāthāvaggaṭīkā
Sagāthāvaggaṭīkā

7. Brāhmaṇasaṃyuttaṃ

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

7. Brāhmaṇasaṃyuttaṃ

1. Arahantavaggo

1. Dhanañjānīsuttavaṇṇanā

187. DhanañjānigottātiV1.222M1.254 ettha pubbapurisato āgatassa kulavaṃsassa nāmābhidhānasaṅkhātaṃ gaṃ tāyatīti gottaṃ .( Kiṃ pana tanti ? Aññakulaparamparāsādhāraṇaṃ tassa kulassa ādipurisasamudāgataṃ taṃkulapariyāpannasādhāraṇaṃ sāmaññarūpanti daṭṭhabbaṃ .) Dhanañjānigottaṃ etissanti dhanañjānigottā .
Tassā udānassa kāraṇaṃ pucchitvā ādito paṭṭhāya vibhāvetuṃ ‘‘ so kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
Nānārasabhojanaṃ detīti yojanā .
Pañcagorasasampāditaṃ sālibhattaṃ sūpasākabyañjanaṃ nānārasaṃ brāhmaṇabhojanaṃ .
Maṇḍalaggakhaggan ti maṇḍalaggasaṅkhātaṃ khaggaṃ .
Duvidho hi khaggo maṇḍalaggo dīghaggoti .
Tattha yassa aggo maṇḍalākārena ṭhito , so maṇḍalaggo .
Yassa pana asiputtikā viya dīgho , so dīghaggo .
Sāsanāti anusāsanā .
‘‘ Namo … pe … sambuddhassā ’’ ti evaṃ vuttā pañcapadikagāthā .
Satthusāsane hi lokiyacchandaṃ anapekkhitvā esā pañcapadikagāthāti daṭṭhabbā .
Okkāvaradharāti pubbapurisasaṅkhātaukkākavaṃsavaradhārikā .
Sakkāti sakkuṇeyyaṃ .
Evan ti ‘‘ sace me aṅgamaṅgānī ’’ tiādinā iminā pakārena .
‘‘ Pañca gāthāsatāni pana aṭṭhakathaṃ āruḷhāni , idha pana dve eva uddhaṭā ’’ ti vadanti .
Paharituṃ vāti ekavārampi hatthena vā pādena vā paharitumpi parāmasitumpi asakkontoti attho .
So hi tassā ariyasāvikāya ānubhāvena attano sāmatthiyena vase vattāpanatthaṃ santajjitvāpi tadanuvattanto nibbiso ahosi .
Tenāha ‘‘ bhotī ’’ tiādi .
Tassa brāhmaṇassāti attano sāmikabrāhmaṇassa .
Upasaṃharantīti upanentī .
Tasmiṃ samayetiV1.223 tasmiṃ dukkhuppattikāle ‘‘ sabbe saṅkhārā dukkhā ’’ ti bhagavatoM1.255 vacanaṃ anussaritvā ‘‘ dasabalassa bhagavato ’’ tiādīsu yathāparicitaṃ guṇapadaṃ anussari .
Tenāha ‘‘ dasabalaṃ sarī ’’ ti .
Khantisoraccarahitatāya kujjhitvā .
Bhijjitvāti saṃyatābhāvato tassa brāhmaṇassa antare mettibhedena bhijjitvā .
Evamevāti yathā etarahi akāraṇena , evameva aññadāpi akāraṇenāti attho .
Nikkāraṇatādīpane evaṃ -saddo , eva -saddo pana avadhāraṇattho .
Nikkāraṇatā ca nāma niratthakatā , niratthakavippalāpabhāvenettha evaṃ -saddassa gahaṇe pavatti gavesitabbā .
Garahattho vāyaṃ evaṃ -saddo anekatthattā nipātānaṃ .
Garahatthatā cassa vasalisaddasannidhānato pākaṭā eva .
Gāmanigamaraṭṭhapūjitoti iminā gāmanigamaraṭṭhasāmikehi pūjitabhāvo dīpito gāmādīnaṃ tesaṃ vase vattanato .
Asukassa nāma puggalassa .
Sesan ti abhikkantantiādi , yampi caññaṃ idhāgataṃ heṭṭhā vaṇṇitañca .
Dhanañjānīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Akkosasuttavaṇṇanā

188. Bhāradvājova soti bhāradvājo nāma eva so brāhmaṇo .
Gottavasena hi tayidaṃ nāmaṃ , visesena panetaṃ jātanti dassetuṃ ‘‘ pañcamattehī ’’ tiādi vuttaṃ .
Jānikatāti ñātivaggahānikatā .
Pakkho bhinnoti tato eva ñātipakkho naṭṭho .
Yathā domanassito anattamanoti vattabbaṃ labhati , evaṃ kupitoti āha ‘‘ domanassena cā ’’ ti .
Dasahīti anavasesapariyādānavasena vuttaṃ pañcahi gāthāsatehi akkosanto tathā akkoseyyāti katvā .
Tattha pana yena kenaci akkosantopi akkosatiyeva nāma .
Karosi mama bhātikassa pabbajjaṃ .
Sambhuñjatīti sambhogaṃ karoti .
Akkosādīhi ekato bhuñjati .
Vītiharatīti byatihāraṃ karoti , akkosato paccakkosanādinā vinimayaṃM1.256 karotīti attho .
Tenāha ‘‘ katassa paṭikāraṃ karotī ’’ ti .
Assa anussavavasena sutvā ‘‘ sapati man ’’ ti saññino bhayaṃ uppajjīti yojanā .
Assāti brāhmaṇassa .
Sutvāti padaṃ ubhayatthāpi yojetabbaṃ ‘‘ tavevetaṃ brāhmaṇātiV1.224 sutvā , anussavavasena sutvā ’’ ti ca .
Kāmaṃ kisavacchādayo sapanaṃ nādaṃsu , devatānaṃyeva hi so attho , sattānaṃ pana tathā saññā uppannā , sopi tathāsaññī ahosi .
Tenāha ‘‘ anussavavasenā ’’ ti .
Dantassa sabbaso damathaṃ upagatattā .
Nibbisevanassāti rāgadosādihetukavipphandanarahitassa .
Tassevāti paṭikujjhantasseva puggalassa tena kodhena pāpaṃ hoti pāpassa santānantarasaṅkantiyā abhāvato .
Keci pana ‘‘ tassevāti tasseva paṭikujjhantapurisassa tena paṭikujjhanena .
Pāpiyoti paṭikujjhantapuggalassa lāmakataro ’’ ti evamettha atthaṃ vadanti .
Satiyā samannāgato hutvā paṭisaṅkhāne ṭhito adhivāseti , na saho mūḷho hutvāti adhippāyo .
Ubhinnaṃ tikicchantan ti ubhinnaṃ uppannakodhasaṅkhātaṃ kilesabyādhiṃ tikicchantaṃ vūpasamentaṃ taṃ puggalaṃ .
Yo puggalotiādinā purimāsu gāthāsu pavattitāni padāni sambandhitvā dasseti .
Pañcasu khandhesu yāthāvato vinītā ariyadhammassa kovidā nāma hontīti āha ‘‘ dhammassāti pañcakkhandhadhammassā ’’ ti .
Idāni tamatthaṃ paripuṇṇaṃ katvā dassento āha ‘‘ catusaccadhammassa vā ’’ ti .
Akkosasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Asurindakasuttavaṇṇanā

189. Tenevāti bhātupabbajiteneva .
Assevāti titikkhassa .
‘‘ Taṃ jayaṃ hotī ’’ ti liṅgavipallāsavasena vuttanti āha ‘‘ so jayo hotī ’’ ti , dujjayaṃ kodhaṃ titikkhāya jinantassāti adhippāyo .
Yasmā titikkhādayo na kodhavasikaṃ dhuraṃ , taṃ pana bālānaṃ maññanāmattantiM1.257 idha imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ katamassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Vijānatova jayo na avijānato titikkhāya abhāvato .
Na hi avijānanto andhabālo kodhaṃ vijetuṃ sakkoti .
Kevalaṃ jayaṃ maññati kilesehi parājito samānopīti adhippāyo .
Asurindakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Bilaṅgikasuttavaṇṇanā

190. Suddhan ti kevalaṃ sambhāravirahitaṃ .
Sambhārayuttan ti kaṭukabhaṇḍādisambhārasahitaṃ .
Kañjito nibbattattā kañjikaṃ , āranālaṃ , bilaṅganti attho .
Nāmaṃ gahitaṃ saṅgītikāle ‘‘ bilaṅgikabhāradvājo ’’ tiV1.225 visesanavasena .
Tayoti dhanañjāniyā sāmiko bhāradvājo , akkosakabhāradvājo , asundarikabhāradvājoti ādito tīsu suttesu āgatā tayo .
Meti mayhaṃ .
Bilaṅgikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Ahiṃsakasuttavaṇṇanā

191. Esāti brāhmaṇo .
‘‘ Ahiṃsako ahan ’’ ti tadatthaṃ sādhetuṃ icchāya kathesīti vuttaṃ ‘‘ ahiṃsakapañhaṃ pucchī ’’ ti .
Tathā ce assāti yathā te nāmassa attho , tathā cetaṃ bhaveyyāsi anvatthanāmako bhaveyyāsi ahiṃsako eva siyāti .
Na dukkhāpeti dukkhamattampi na uppādeti , dukkhato apanetīti attho .
Ahiṃsakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Jaṭāsuttavaṇṇanā

192. Jaṭāpañhassāti ‘‘ antojaṭā bahijaṭā ’’ ti evaṃ jaṭāpariyāyassa pañhassa .
Jaṭāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Suddhikasuttavaṇṇanā

193. SuddhikapañhassātiM1.258 ‘‘ nābrāhmaṇo sujjhatī ’’ ti evaṃ suddhasannissitassa pañhassa .
Sīlasampannoti pañcavidhaniyamalakkhaṇena sīlena samannāgato .
Tapokamman ti anasanapañcātapatappanādiparibhedanatapokammaṃ karontopi .
Vijjāti tayo vedāti vadanti ‘‘ tāya idhalokatthaṃ paralokatthaṃ ñāyantī ’’ ti katvā .
Gottacaraṇan ti gottasaṅkhātaṃ caraṇaṃ .
Brāhmaṇo sujjhati jeṭṭhajātikattā .
Tathā hi so eva tapaṃ ācarituṃ labhati , na itaro .
Aññā lāmikā pajāti itaravaṇṇaṃ vadati .
Vacanasahassampīti gāthānekasahassampi .
Anto kilesehi pūtiko sabhāvena pūtiko .
Kiliṭṭhehi kāyakammādīhi kāyaduccaritādīhi .
Suddhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Aggikasuttavaṇṇanā

194. AggiparicaraṇavasenātiV1.226 aggihuttajuhanavasena .
Sannihitoti missībhāvaṃ sampāpito .
Tathābhūto ca so sappinā saddhiṃ yojito nāma hotīti āha ‘‘ saṃyojito ’’ ti .
Apāyamaggaṃ okkamati micchādiṭṭhimicchāsaṅkappādīnaṃ attano santāne samuppādanato .
Tenāha ‘‘ imaṃ laddhin ’’ tiādi .
Jātiyāti sadosakiriyāparādhassa asambhavena parisuddhāya jātiyā .
Nānappakāre aṭṭhārasavijjāṭṭhānasaññite ganthe .
Sutavāti sutvā niṭṭhaṃ patto aggadakkhiṇeyyattāti adhippāyo .
Pubbenivāsañāṇenāti idaṃ loke sāsane ca niruḷhatāvasena vuttaṃ .
Aññe hi pubbenivāsaṃ jānantā pubbenivāsañāṇeneva jānanti , bhagavā pana sabbaññutaññāṇenapi jānāti .
Dibbena cakkhunāti etthāpi eseva nayo .
Sabbaso jāti khīyati etenāti jātikkhayo , aggamaggoM1.259 , tena pattabbattā āpannattā ca jātikkhayo arahattaṃ .
Jānitvā vositavosānoti vijānitabbaṃ catusaccadhammaṃ maggañāṇena jānitvā soḷasannampi kiccānaṃ vositavosāno .
Uppattiṃ dīpetvāti pāyasadānassa āgamanaṃ pakāsetvā .
Gāthāhi abhigītan ti dvīhi gāthāhi mayā abhigītaṃ .
Abhuñjitabban ti bhuñjituṃ na yuttaṃ .
‘‘ Abhojaneyyan ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu bhagavato ajjhāsayo accantameva suddhoti ?
Saccametaṃ , brāhmaṇo pana pubbe adātukāmo pacchā gāthā sutvā dhammadesanāya muduhadayo hutvā dātukāmo ahosi , tasmā taṃ bhikkhūnaṃ anāgate diṭṭhānugatiāpajjanatthaṃ paṭikkhipi .
Tathā hi anantarasutte kasibhāradvājasutte ca evameva paṭipajji .
Tenāha ‘‘ tvaṃ brāhmaṇā ’’ tiādi .
Kilañjamhi … pe … pakāsitāti etena gāthaṃ uddesaṭṭhāneva ṭhapetvā bhagavā brāhmaṇassa vitthārena dhammaṃ desesīti dasseti .
Gāyanenāti gāyanakena , gānena vā .
Atthañca dhammañcāti sadevakassa lokassa hitañceva tassa kāraṇañca .
Sampassantānan ti sammadeva passantānaṃ .
Dhammoti paveṇiāgato cārittadhammo na hoti .
Bhojanesu ukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘ sudhābhojanan ’’ ti āha .
Dhamme satīti ariyānaṃ ācāradhamme sati taṃ ālambitvā jīvantānaṃ etadeva seṭṭhanti ‘‘ somaṃ bhuñjeyya pāyasan ’’ ti taṃ ārabbha kathāya uppannattā .
Sallakkheti ayaṃ brāhmaṇo .
Sesā paccayā niddosā te ārabbha kathāya appavattitattā .
Kukkuccavūpasantan tiV1.227 aggiāhitapadassa viya saddasiddhi veditabbā .
Annena pānenāti lakkhaṇavacanametaṃ yathā ‘‘ kākehi sappi rakkhitabban ’’ ti .
Tenāha ‘‘ desanāmattametan ’’ ti .
Bahusassaphaladāyakaṃ sukhettaṃ viya paṭiyattan ti sammā kasanabījanaudakānayanāpanayanādinā susajjitaṃ khettaṃ viya sīlādiguṇavisesasampādanena paṭiyattaṃ puññakkhettaṃ etaṃ .
Aggikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Sundarikasuttavaṇṇanā

195. ĀnetvāM1.260 hunitabbato āhuti .
Sappimadhupāyasādīhi aggiṃ juhoti etthāti aggihuttaṃ , sādhiṭṭhānaṃ veditabbaṃ .
Tenāha ‘‘ agyāyatanan ’’ tiādi .
Suvisodhito cassāti nihīnajātikānaṃ anena suṭṭhu visodhito ca bhaveyya .
‘‘ Me ’’ ti padaṃ ānetvā sambandho .
Aphalaṃ karotīti ito paṭṭhāya yāva demīti padaṃ .
Tāva anantarasuttavaṇṇanāya āgatasadisamevāti peyyālavasena ṭhapesi , na sappisaṅkhāraṭṭhapanaṃ .
Himapātassa ca sītavātassa ca paṭibāhanatthan ti akāraṇametanti taṃ anādiyitvā aññameva sukāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ paṭibalovā ’’ tiādi vuttaṃ .
Sañjānitvāti ‘‘ nāyaṃ brāhmaṇo ’’ ti sañjānitvā .
Nīcakesantan ti rassakesantaṃ .
Brāhmaṇānaṃ suddhiatthā sikhāti āha ‘‘ pavattamattampi , sikhaṃ adisvā ’’ ti ,‘‘ paramahaṃsaparikkhādinā ’’ ti keci .
Akāraṇaṃ dakkhiṇeyyabhāvassa jāti adakkhiṇeyyabhāvahetūnaṃ pāpadhammānaṃ apaṭikkhepabhāvato .
Etan ti sīlādibhedaṃ caraṇaṃ .
Dakkhiṇeyyabhāvassa kāraṇaṃ adakkhiṇeyyabhāvakārakapāpadhammānaṃ tadaṅgādivasena pajahanato .
Assāti brāhmaṇassa .
Tamatthan ti taṃ dakkhiṇeyyabhāvassa kāraṇatāsaṅkhātamatthaṃ upamāya vibhāvento .
Sālādikaṭṭhā jātovāti sālādivisuddhakaṭṭhāva jāto .
Sāpānadoṇiādiavisuddhakaṭṭhā jāto aggikiccaṃ na ca na karoti .
Evan ti yathā aggi yato kutoci jātopi aggikiccaṃ karotiyeva , evaṃ caṇḍālakulādīsu jātopi dakkhiṇeyyo na na hoti guṇasampadāvasena ariyānaṃ vaṃse pajātattāti āha ‘‘ guṇasampattiyā jātimā ’’ ti .
Dhitiyā guṇasampattiyā pamukhabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ so hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha dhitiyāti vīriyena .
Tañhi anuppannānaṃ kusaladhammānaṃ uppādanaparibrūhanehi te dhāreti .
Hiriyā dose nisedheti , sammadeva pāpānaṃ jigucchane sati tesaṃ pavattiyā avasaro evaV1.228 natthi .
Monadhammena ñāṇasaṅkhātena ottappadhammena .
Kāraṇākāraṇajānanakoti tesaṃ tesaṃM1.261 dhammānaṃ yathābhūtaṃ ṭhānaṃ , pāpadhammānaṃ vā vippakārasabhāvaṭṭhānaṃ jānanako .
Paramatthasaccena nibbānena ārammaṇapaccayabhūtena ariyamaggena danto .
Indriyadamenāti tato eva ariyena indriyasaṃvarena upagato .
Vidanti tehi saccānīti vedā .
Maggavedānaṃ antan ti ariyaphalaṃ .
Kilesānaṃ antan ti tesaṃ anuppādanirodhaṭṭhānaṃ .
Yaññoti aggaphalaṃ .
Niratthakan ti aphalaṃ tesaṃ anāgamanato , āgatānampi aggadakkhiṇeyyābhāvato .
Juhati deti .
Suyiṭṭhan ti sudānaṃ aggadakkhiṇeyyalābhena .
Suhutan ti tasseva vevacanaṃ .
Atha vā suyiṭṭhan ti suṭṭhu sammadeva yiṭṭhaṃ sāre upanītaṃ mama idaṃ deyyavatthu .
Suhutan ti etthāpi eseva nayo .
Upahaṭamatteti brāhmaṇena ‘‘ bhuñjatu bhavan ’’ ti upanītamatte .
Nibbattitojamevāti savatthukaṃ aggahetvā vatthuto vivecitaojameva .
Tena taṃ sukhumattaṃ gatan ti taṃ habyasesaṃ sabbaso sukhumabhāvaṃ gatanti ojāya anoḷārikatāya purimākāreneva paññāyamānataṃ sandhāya vuttaṃ , na pana ojāya eva kevalāya gahaṇaṃ sandhāya .
Sā hi avinibbhogavuttitāya visuṃ gaṇhituṃ na sakkā , tasmā devatāhipi savatthukā gayhati .
Manussānaṃ vatthūti karajakāyamāha .
Oḷārikavatthutāya devānaṃ viya gahaṇī na tikkhāti dibbojasammissatāya sammā pariṇāmaṃ na gacchati .
Sukhumāpi samānā dibbojā tena pāyasena missitā oḷārikasammissatāya sukhumavatthukānaṃ devānaṃ sukhadā na hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘ goyūse panā ’’ tiādinā .
Paribhogavatthuno oḷārikatāya vā devānaṃ dukkaraṃ sammā pariṇāmetuṃ , dibbojāya garutarabhāvena manussānaṃ .
Tenāha bhagavā ‘‘ na khvāhan ’’ tiādi .
Samāpatticittasamuṭṭhitā tejodhātu jhānānubhāvasantejitā tikkhatarā hotīti vuttaṃ ‘‘ aṭṭha … pe … pariṇāmeyyā ’’ ti .
Bhagavato pana suddheneva pariṇamatīti vuttaṃ ‘‘ pākatikenevā ’’ ti , jhānānubhāvappattena jhānena vinā sabhāvasiddheneva .
‘‘ Appaharite ’’ ti ettha appa-saddo ‘‘ appiccho ’’ tiādīsu viya abhāvatthoti āha ‘‘ appahariteti aharite ’’ ti .
Pātisatepi pāyase .
Na āluḷatīti na āvilaṃ hoti .
Anāgantāva gaccheyya ‘‘ attanāpiM1.262 na paribhuñji , aññesaṃ na dāpesi , kevalaṃ pāyasaṃ nāsesī ’’ ti domanassappatto .
DāruV1.229 samādahānoti dāruhariddi dārusmiṃ tassa dahanto .
Yadītiādi dārujhāpanassa bahiddhabhāvasādhanaṃ asuddhahetūnaṃ paṭipakkhābhāvato tassa .
Khandhādīsu kusalāti tesu sabhāvato samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato jānanato chekā paṇḍitā .
Ñāṇajotin ti ñāṇamayaṃ jotiṃ .
Jālemīti pajjalitaṃ karomi .
Niccaṃ pajjalitaggi sabbatthakameva vigatasammohandhakāratāya ekobhāsabhāvato .
Sabbaso vikkhepābhāvato niccasamāhitatto .
Evaṃ vadatīti caritaṃ brahmacariyaṃ gahetvā carāmīti evaṃ vattamānaṃ viya vadati āsannataṃ hadaye ṭhapetvā .
Khāribhāroti khāribhārasadiso .
Tenāha ‘‘ yathā ’’ tiādi .
Khandhena vayhamānoti kāje pakkhipitvā khandhena vayhamāno .
Pathaviyā saddhiṃ phuseti bhārassa garukabhāvena kājassa pariṇamanena .
Mānena attano jātiādīni paggaṇhato aññassa tāni na sahatīti āha –
‘‘ tattha tattha issaṃ uppādento ’’ ti , tattha tattha jātiādimānavatthusmiṃ garutaraggahaṇena saṃsīdeyyāti adhippāyo .
Kodho dhūmoti yathāpi bhāsuro aggi dhūmena upakkiliṭṭho , evaṃ kodhena upakkiliṭṭho .
Ñāṇaggīti tassa kodho dhūmo .
Musāvādova mosavajjaṃ .
Yathā ñāṇe sati musāvādo natthi , evaṃ musāvāde sati ñāṇampīti tena taṃ nirodhitaṃ viya hotīti āha –
‘‘ musāvādena paṭicchannaṃ ñāṇan ’’ ti .
Yathā sujāya vinā brāhmaṇānaṃ yāgo na ijjhati , evaṃ pahūtajivhāya vinā satthu dhammayāgo na ijjhatīti jivhā sujāpariyāyā vuttā .
Joti ṭhiyati etthāti jotiṭṭhānaṃ vedi , yaṃ aggikuṇḍaṃ .
Sattānaṃ hadayaṃ jotiṭṭhānaṃ ñāṇaggino tattha samujjalanato .
Attāti cittaṃ ‘‘ āhito ahaṃ māno etthā ’’ ti katvā .
Dhammo rahadoti assaddhiyādiālasiyābhāvato kilesamalapakkhālanato paramagginibbutāvahanato ariyamaggadhammo anāvilo rahado .
Heṭṭhupariyavālukāti viparivattitavālukā hutvā .
ĀluḷātiM1.263 ākulajātā .
Paṇḍitānaṃ pasatthoti paṇḍitānaṃ purato seṭṭho .
Seṭṭhabhāvena santo pāsaṃso hutvā kilese bhindati samucchindatīti sabbhīti vuccati .
Tenāha ‘‘ uttamaṭṭhenā ’’ ti .
Tathā cāha bhagavā ‘‘ maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho ’’ ti ( dha . pa .273).
Vacīsaccan ti iminā ‘‘ caturaṅgasamannāgatā vācā suparisuddhā hotī ’’ ti sammāvācaṃ dasseti .
Saccasaṃyamapadehi dassitā maggadhammā idha ‘‘ dhammo ’’ ti adhippetāti āha –
‘‘ dhammoti iminā … pe … dassetī ’’ ti .
Maggasaccaṃ gahitaṃ anantaragāthāya anekehi visesetvā vuttattā .
Atthatoti pubbaṅgamattādiatthato .
Tāya hi sakiccaṃ karontiyā itare sabbepi tadanuvattikāV1.230 honti .
Taggatikattāti sammādiṭṭhiyā upakārakabhāvena tāya samānagatikattā .
Ārammaṇañhi vitakkenāhaṭaṃ paññā vicinituṃ sakkoti .
Tathā hi so paññākkhandhena saṅgahaṃ gato .
Dhammoti sabhāvato samādhi gahito , itare dve tadupakārattā .
Tathā hi ‘‘ evaṃdhammā te bhagavanto ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.13; ma . ni .3.197; saṃ . ni .5.378) samādhi ‘‘ dhammo ’’ ti vutto .
Paramatthasaccaṃ gahitaṃ sabbesaṃ seṭṭhabhāvato .
Yathāha –
‘‘ yāvatā , bhikkhave , dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā , virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ ti ( itivu .90; a . ni .4.34).
Atthatoti tato eva paramatthato , anantaraṃ vuccamānānaṃ vā maggadhammānaṃ ārammaṇabhāvato .
Pañcaṅgāni gahitāni tāsaṃ maggabhāvato .
Tīṇi aṅgāni .
Brahmacariyaṃ nāmāti etaṃ nibbānagāmi uttamaṭṭhena maggabrahmacariyaṃ nāma .
Majjhe sitāti līnuddhaccādiantadvayavivajjanena majjhe majjhimapaṭipadābhāvanaṃ nissitā .
Sassatucchedaggahaṇaṃ hettha padhānatāya nidassanamattaṃ .
Seṭṭhappattīti seṭṭhabhāvappatti .
Ta-kāro padasandhikaroti ‘‘ sa ujubhūtesū ’’ ti vattabbe majjhe ta-kāro padasandhikaro ,‘‘ sa dujjubhūtesūti keci paṭhanti , tesaṃ da-kāro padasandhikaro .
Sa-iti sundariko brāhmaṇo vuttoti katvā āha ‘‘ sa tvan ’’ ti , so tvanti attho .
Dhammo sāriyo paridhānabhūtā alaṅkārā etassāti dhammasārī .
Atha vā dhammehi sāritavāti dhammasārī , tehi sāretvā ṭhitavāti attho .
Tenāha ‘‘ kusaladhammehī ’’ tiādi .
Sundarikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Bahudhītarasuttavaṇṇanā

196. SamantatotiM1.264 dakkhiṇavāmānaṃ vasena samantato .
Ūrubaddhāsanan ti ūrūnaṃ bandhanavasena nisajjanaṃ .
Dvinnaṃ ūrūnaṃ aññamaññabandhanavasena ābhujitākāraṃ sandhāyāha ‘‘ ābhujitvāti bandhitvā ’’ ti .
Heṭṭhimakāyassa anujukaṃ ṭhapanaṃ nisajjāvacaneneva bodhitanti ‘‘ ujuṃ kāyan ’’ ti ettha kāya-saddo uparimakāyavisayoti āha ‘‘ uparimaṃ sarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā ’’ ti .
Taṃ pana ujukaṭṭhapanaṃ sarūpato payojanato ca dassetuṃ ‘‘ aṭṭhārasā ’’ tiādi vuttaṃ .
Parimukhan ti ettha pari -saddo abhisaddena samānatthoti āha ‘‘ kammaṭṭhānābhimukhan ’’ ti , bahiddhā puthuttārammaṇato nivāretvā kammaṭṭhānaṃyeva purekkhatoti attho .
Pariggahaṭṭho ‘‘ pariṇāyikā ’’ tiādīsu viya .
Mukhanti niyyānaṭṭho ‘‘ suññatavimokkhamukhan ’’ tiādīsu viya .
Paṭipakkhato niggamanaṭṭho hi niyyānaṭṭho , tasmā pariggahitaniyyānan ti sabbathā gahitasammosaṃ pariccattasammosaṃ satiṃ katvā paramaṃ satinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti attho .
Chabbaṇṇā … pe … nisīdi brāhmaṇassa pasādasañjānanatthaṃ .
Aṭavimukhā caramānāti gocaraṃ gaṇhantā .
Ajjasaṭṭhin tiV1.231 ajja channaṃ pūraṇī saṭṭhī divasavutti , ajja ādiṃ katvā cha divaseti attho .
Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ .
Ajja chadivasamattakāti ajjato chaṭṭhadivasamattakā .
Lāmakāti nihīnā nipphalā .
Tenāha ‘‘ tilakhāṇukā ’’ tiādi .
Ussāhenāti uddhaṃ uddhaṃ pasārena abhibhavanena .
Taṃ pana nesaṃ abhibhavanaṃ dassetuṃ ‘‘ kaṇṇanaṅguṭṭhādīnī ’’ tiādimāha .
‘‘ Uppāṭakapāṇakā ’’ ti tacaṃ uppāṭetvā viya khādakapāṇakā ūkāmaṅgulādayo .
Kaḷārapiṅgalāti nikkhantapiṅgalakkhikā , kaḷārapiṅgalāti vā rattagattā ca piṅgalacakkhukā ca .
Tilakāhatāti āhatatilakā , tilappamāṇehi bindūhi samantato santhatasarīrā .
Paṭigāthāhi brāhmaṇassa dhammadesanaṃ vaḍḍhesīti pakatiyā tassa attanā kathetabbaṃ dhammadesanaṃ pabbajjāguṇakittanavasena sattahi vaḍḍhesi .
PabbajitvātiM1.265 iṇāyikānaṃ attano palibodhaṃ tathā tathā jānāpetvā pabbajitvā .
Yathā ca tattha bhagavā paṭipajji , taṃ dassetuṃ ‘‘ puna divase ’’ tiādi vuttaṃ .
Taṃ taṃ kulagharaṃ pesetvāti taṃ taṃ tassa brāhmaṇassa dhītaraṃ tassa tassānucchavikassa brāhmaṇassa dento taṃ taṃ kulagharaṃ pesetvā brāhmaṇadhamme garukaraṇābhāvato .
‘‘ Naṭṭhe mate pabbajite , napuṃsakepi bhattari ;
Itthiyā patiseṭṭhāya , na añño pati icchiyo ’’ ti .
–
Ayañhi brāhmaṇadhammo .
Ayyikaṭṭhāneti mātāmahiṭṭhāne ṭhapesi satthu cittārādhanavasenāti .
Bahudhītarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .