Issues
Sagāthāvaggaṭīkā
Sagāthāvaggaṭīkā

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

1. SaṃvaṇṇanārambheV1.1M1.1 ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ , taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ , taṃ sammadeva tesaṃ uggahaṇadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthanti .
Atha vā maṅgalabhāvato , sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato , paṇḍitehi samācaritabhāvato , āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyāti .
Atha vā ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ pūjanīyapūjāpuññavisesanibbattanatthaṃ , taṃ attano yathāladdhasampattinimittakassa kammassa balānuppadānatthaṃ , antarā ca tassa asaṃkocāpanatthaṃ , tadubhayaṃ anantarāyena aṭṭhakathāya parisamāpanatthanti idameva ca payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ .
Tathā hi vakkhati ‘‘ iti me pasannamatino … pe … tassānubhāvenā ’’ ti .
Vatthuttayapūjā hi niratisayapuññakkhettasaṃbuddhiyā aparimeyyapabhāvo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāseV1.2 antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti , bhayādiupaddavañca nivāreti .
Yathāha ‘‘ pūjārahe pūjayato ’’ tiādi ( dha . pa .195; apa . thera 1.10.1), tathā ‘‘ ye , bhikkhave , buddhe pasannā , agge te pasannā , agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī ’’ tiādi ( itivu .90).
‘‘ BuddhotiM1.2 kittayantassa , kāye bhavati yā pīti ;
Varameva hi sā pīti , kasiṇenapi jambudīpassa ;
Dhammoti … pe …, saṅghoti … pe …, jambudīpassā ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.6);
Tathā ‘‘ yasmiṃ , mahānāma , samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati , nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti , na dosa … pe … na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī ’’ tiādi ( a . ni .6.10;11.11).
‘‘ Araññe rukkhamūle vā … pe … bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso na hessatī ’’ ti ( saṃ . ni .1.249) ca .
Tattha yassa vatthuttayassa vandanaṃ kattukāmo , tassa guṇātisayayogasandassanatthaṃ ‘‘ karuṇāsītalahadayan ’’ tiādinā gāthattayamāha .
Guṇātisayayogena hi vandanārahabhāvo , vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetaṃ payojanaṃ sādhetīti .
Tattha yassā desanāya saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo , sā na vinayadesanā viya karuṇāppadhānā , nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā , atha kho karuṇāpaññāppadhānāti tadubhayappadhānameva tāva sammāsambuddhassa thomanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘ karuṇāsītalahadayan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha kiratīti karuṇā , paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho .
Atha vā kiṇātīti karuṇā , paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādhatīti attho .
Paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā .
Atha vā kamiti sukhaṃ , taṃ rundhatīti karuṇā .
Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti attho .
Karuṇāya sītalaṃ karuṇāsītalaṃ , karuṇāsītalaṃ hadayaṃ assāti karuṇāsītalahadayo , taṃ karuṇāsītalahadayaṃ .
Tattha kiñcāpi paresaṃ hitopasaṃhārasukhādiaparihānicchanasabhāvatāya , byāpādāratīnaṃ ujuvipaccanīkatāya ca sattasantānagatasantāpavicchedanākārapavattiyā mettāmuditānampi cittasītalabhāvakāraṇatā upalabbhati , tathāpi paradukkhāpanayanākārappavattiyā parūpatāpāsahanarasā avihiṃsābhūtāV1.3 karuṇāva visesena bhagavato cittassa cittapassaddhi viya sītibhāvanimittanti vuttaṃ ‘‘ karuṇāsītalahadayan ’’ ti .
Karuṇāmukhena vā mettāmuditānampi hadayasītalabhāvakāraṇatā vuttāti daṭṭhabbāM1.3 .
Atha vā chaasādhāraṇañāṇavisesanibandhanabhūtā sātisayaṃ niravasesañca sabbaññutaññāṇaṃ viya savisayabyāpitāya mahākaruṇābhāvamupagatā karuṇāva bhagavato abhisayena hadayasītalabhāvahetūti āha ‘‘ karuṇāsītalahadayan ’’ ti .
Atha vā satipi mettāmuditānaṃ sātisaye hadayasītibhāvanibandhanatte sakalabuddhaguṇavisesakāraṇatāya tāsampi kāraṇanti karuṇāva bhagavato ‘‘ hadayasītalabhāvakāraṇan ’’ ti vuttā .
Karuṇānidānā hi sabbepi buddhaguṇā , karuṇānubhāvanibbāpiyamānasaṃsāradukkhasantāpassa hi bhagavato paradukkhāpanayanakāmatāya anekānipi asaṅkhyeyyāni kappānaṃ akilantarūpasseva niravasesabuddhakaradhammasambharaṇaniyatassa samadhigatadhammādhipateyyassa ca sannihitesupi sattasaṅghāṭasamupanītahadayūpatāpanimittesu na īsakampi cittasītibhāvassa aññathattamahosīti .
Etasmiñca atthavikappe tīsupi avatthāsu bhagavato karuṇā saṅgahitāti daṭṭhabbā .
Pajānātīti paññā , yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho .
Paññāva ñeyyāvaraṇappahānato pakārehi dhammasabhāvajotanaṭṭhena pajjototi paññāpajjoto .
Savāsanappahānato visesena hataṃ samugghāṭitaṃ vihataṃ .
Paññāpajjotena vihataṃ paññāpajjotavihataṃ .
Muyhanti tena , sayaṃ vā muyhati , mohanamattameva vā tanti moho , avijjā .
Sveva visayasabhāvapaṭicchādanakaraṇato andhakārasarikkhatāya tamo viyāti tamo .
Paññāpajjotavihato mohatamo etassāti paññāpajjotavihatamohatamo , taṃ paññāpajjotavihatamohatamaṃ .
Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ satipi paññāpajjotena avijjandhakārassa vihatabhāve saddhādhimuttehi viya diṭṭhippattānaṃ sāvakehi paccekasambuddhehi ca savāsanappahānena sammāsambuddhānaṃ kilesappahānassa viseso vijjatīti sātisayena avijjāppahānena bhagavantaṃ thomento āha ‘‘ paññāpajjotavihatamohataman ’’ ti .
Atha vā antarena paropadesaṃ attano santāne accantaṃ avijjandhakāravigamassa nibbattitattā , tathā sabbaññutāya balesu ca vasībhāvassa samadhigatattā , parasantatiyañca dhammadesanātisayānubhāvena sammadeva tassaM1.4 pavattitattā bhagavāva visesato mohatamavigamena thometabbotiV1.4 āha ‘‘ paññāpajjotavihatamohataman ’’ ti .
Imasmiñca atthavikappe ‘‘ paññāpajjoto ’’ ti padena bhagavato paṭivedhapaññā viya desanāpaññāpi sāmaññaniddesena , ekasesanayena vā saṅgahitāti daṭṭhabbā .
Atha vā bhagavato ñāṇassa ñeyyapariyantikattā sakalañeyyadhammasabhāvāvabodhanasamatthena anāvaraṇañāṇasaṅkhātena paññāpajjotena sabbañeyyadhammasabhāvacchādakassa mohandhakārassa vidhamitattā anaññasādhāraṇo bhagavato mohatamavināsoti katvā vuttaṃ ‘‘ paññāpajjotavihatamohataman ’’ ti .
Ettha ca mohatamavidhamanante adhigatattā anāvaraṇañāṇaṃ kāraṇūpacārena sasantāne mohatamavidhamananti daṭṭhabbaṃ .
Abhinīhārasampattiyā savāsanappahānameva hi kilesānaṃ ñeyyāvaraṇapahānanti , parasantāne pana mohatamavidhamanassa kāraṇabhāvato phalūpacārena anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘ mohatamavidhamanan ’’ ti vuccatīti .
Kiṃ pana kāraṇaṃ avijjāsamugghātoyeveko pahānasampattivasena bhagavato thomanānimittaṃ gayhati , na pana sātisayaṃ niravasesakilesapahānanti ?
Tappahānavacaneneva tadekaṭṭhatāya sakalasaṃkilesagaṇasamugghātassa jotitabhāvato .
Na hi so tādiso kileso atthi , yo niravasesaavijjāppahānena na pahīyatīti .
Atha vā vijjā viya sakalakusaladhammasamuppattiyā niravasesākusaladhammanibbattiyā saṃsārappavattiyā ca avijjā padhānakāraṇanti tabbighātavacanena sakalasaṃkilesagaṇasamugghāto vutto eva hotīti vuttaṃ ‘‘ paññāpajjotavihatamohataman ’’ ti .
Narā ca amarā ca narāmarā , saha narāmarehīti sanarāmaro , sanarāmaro ca so loko cāti sanarāmaraloko , tassa garūti sanarāmaralokagaru , taṃ sanarāmaralokagaruṃ .
Etena devamanussānaṃ viya tadavasiṭṭhasattānampi yathārahaṃ guṇavisesāvahatāya bhagavato upakārataṃ dasseti .
Na cettha padhānāppadhānabhāvo codetabbo .
Añño hi saddakkamo , añño atthakkamo .
Edisesu hi samāsapadesu padhānampi appadhānaṃ viya niddisīyati yathā ‘‘ sarājikāya parisāyā ’’ tiM1.5 ( apa . aṭṭha .1.1.82).
Kāmañcettha sattasaṅkhārokāsavasena tividho loko , garubhāvassa pana adhippetattā garukaraṇasamatthasseva sattalokassa vasena attho gahetabbo .
So hi lokīyanti ettha puññapāpāni tabbipāko cāti ‘‘ loko ’’ ti vuccati .
Amaraggahaṇena cettha upapattidevā adhippetā .
AthaV1.5 vā samūhattho loka -saddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti .
Saha narehīti sanarā , sanarā ca te amarā cāti sanarāmarā , tesaṃ lokoti sanarāmaralokoti purimanayeneva yojetabbaṃ .
Amara-saddena cettha visuddhidevāpi saṅgayhanti .
Te hi maraṇābhāvato paramatthato amarā , narāmarānaṃyeva gahaṇaṃ ukkaṭṭhaniddesavasena yathā ‘‘ satthā devamanussānan ’’ ti ( dī . ni .1.157).
Tathā hi sabbānatthapariharaṇapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantamupakāritāya aparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamaṃ gāravaṭṭhānaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ sanarāmaralokagarun ’’ ti .
Sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato .
Bhagavato hi veneyyajanupasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ , tathā lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dutavilambitakhalitānukaḍḍhananippīḷanukkuṭikakuṭilākulatādi- dosarahitamavahasitarājahaṃsavasabhavāraṇamigarājagamanaṃ kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇāsativīriyādiguṇavisesasahitamabhinīhārato yāva mahābodhi niravajjatāya sobhanamevāti .
Atha vā sayambhūñāṇena sakalamapi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto ñāṇena sammā gato avagatoti sugato , tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato , lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato , lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammāM1.6 gato paṭipannoti sugato .
‘‘ Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā , te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato ’’ tiādinā nayena ( mahāni .38) ayamattho vibhāvetabboti .
Atha vā sundaraṃ ṭhānaṃ sammāsambodhiṃ , nibbānameva vā gato adhigatoti sugato .
Yasmā vā bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ veneyyānaṃ yathārahaṃ kālayuttameva ca dhammaṃ bhāsati , tasmā sammā gadati vadatīti sugato da-kārassa ta-kāraṃ katvā .
Iti sobhanagamanatādīhi sugato , taṃ sugataṃ .
Puññapāpakehi upapajjanavasena gantabbato gatiyo , upapattibhavavisesā .
Tā pana nirayādivasena pañcavidhā .
Tā hi sakalassapi bhavagāmikammassa ariyamaggādhigamena avipākārahabhāvakaraṇenaV1.6 nivattitattā bhagavā pañcahipi gatīhi suṭṭhu mutto visaṃyuttoti āha ‘‘ gativimuttan ’’ ti .
Etena bhagavato katthacipi apariyāpannataṃ dasseti , yato bhagavā ‘‘ devātidevo ’’ ti vuccati .
Tenāha –
‘‘ Yena devūpapatyassa , gandhabbo vā vihaṅgamo ;
Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ , manussattañca abbaje ;
Te mayhaṃ āsavā khīṇā , viddhastā vinaḷīkatā ’’ ti .( a . ni .4.36);
Taṃtaṃgatisaṃvattanakānañhi kammakilesānaṃ aggamaggena bodhimūleyeva suppahīnattā natthi bhagavato gatipariyāpannatāti accantameva bhagavā sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsasattanikāyehi suparimutto .
Taṃ gativimuttaṃ .
Vandeti namāmi , thomemīti vā attho .
Atha vā gativimuttan ti anupādisesanibbānadhātuppattiyā bhagavantaṃ thometi .
Ettha hi dvīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā attahitasampattito parahitapaṭipattito ca .
Tesu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamato , savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ accantapahānato , anupādisesanibbānappattito ca veditabbā .
Parahitapaṭipatti lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammadesanato , viruddhesupi niccaṃ hitajjhāsayavasena ñāṇaparipākakālāgamanato ca .
Sā panettha āsayato payogato ca duvidhā parahitapaṭipatti , tividhāM1.7 ca attahitasampatti pakāsitā hoti , kathaṃ ?
‘‘ Karuṇāsītalahadayan ’’ ti etena āsayato parahitapaṭipatti , sammāgadanatthena sugata-saddena payogato parahitapaṭipatti ,‘‘ paññāpajjotavihatamohatamaṃ gativimuttan ’’ ti etehi catusaccapaṭivedhatthena ca sugata-saddena tividhāpi attahitasampatti , avasiṭṭhatthena tena ‘‘ paññāpajjotavihatamohataman ’’ ti etena ca sabbāpi attahitasampatti parahitapaṭipatti pakāsitā hotīti .
Atha vā tīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā – hetuto phalato upakārato ca .
Tattha hetu mahākaruṇā , sā paṭhamapadena dassitā .
Phalaṃ catubbidhaṃ ñāṇasampadā pahānasampadā ānubhāvasampadā rūpakāyasampadā cāti .
Tāsu ñāṇapahānasampadā dutiyapadena saccapaṭivedhatthena ca sugata-saddena pakāsitā honti , ānubhāvasampadā pana tatiyapadena , rūpakāyasampadā yathāvuttakāyagamanasobhanatthena sugata-saddena lakkhaṇānubyañjanapāripūriyā vinā tadabhāvatoV1.7 .
Upakāro anantaraṃ abāhiraṃ karitvā tividhayānamukhena vimuttidhammadesanā .
So sammāgadanatthena sugata-saddena pakāsito hotīti veditabbaṃ .
Tattha ‘‘ karuṇāsītalahadayan ’’ ti etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti .
Mahākaruṇāya sañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ .
‘‘ Paññāpajjotavihatamohataman ’’ ti etena sammāsambodhiṃ dasseti .
Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ , maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ sammāsambodhīti vuccatīti .
Sammāgamanatthena sugata-saddena sammāsambodhiyā paṭipattiṃ dasseti līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyoga-sassatucchedābhinivesādi-antadvayarahitāya karuṇāpaññāpariggahitāya majjhimāya paṭipattiyā pakāsanato sugata-saddassa .
Itarehi sammāsambodhiyā padhānāppadhānabhedaṃ payojanaṃ dasseti .
Saṃsāramahoghato sattasantāraṇañhettha padhānaṃ payojanaṃ , tadaññamappadhānaṃ .
Tesu padhānena parahitapaṭipattiṃ dasseti , itarena attahitasampattiṃ , tadubhayena attahitāya paṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavatoM1.8 catutthapuggalabhāvaṃ dasseti .
Tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ , uttamavandanīyabhāvaṃ , attano ca vandanakiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti .
Ettha ca karuṇāgahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato bhagavato sabbalokiyaguṇasampatti dassitā hoti , paññāgahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti .
Tadubhayaggahaṇasiddho hi attho ‘‘ sanarāmaralokagarun ’’ tiādinā vipañcīyatīti .
Karuṇāgahaṇena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃ dasseti , paññāgahaṇena apagamanaṃ .
Tathā karuṇāgahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti lokavohāravisayattā karuṇāya , paññāgahaṇena samaññāya anatidhāvanaṃ .
Sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ samaññaṃ atidhāvitvā sattādiparāmasanaṃ hotīti .
Tathā karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti , paññāgahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ catusaccañāṇaṃ catupaṭisambhidāñāṇaṃ catuvesārajjañāṇaṃ , karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesādhāraṇañāṇāni cha abhiññā aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇāni dasa balāni cuddasa buddhañāṇāni soḷasa ñāṇacariyā aṭṭhārasa buddhadhammā catucattālīsa ñāṇavatthūni sattasattati ñāṇavatthūnīti evamādīnaṃ anekesaṃ paññāpabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti .
Tathā karuṇāgahaṇena caraṇasampattiṃ , paññāgahaṇena vijjāsampattiṃ .
KaruṇāgahaṇenaV1.8 attādhipatitā , paññāgahaṇena dhammādhipatitā .
Karuṇāgahaṇena lokanāthabhāvo , paññāgahaṇena attanāthabhāvo .
Tathā karuṇāgahaṇena pubbakāribhāvo , paññāgahaṇena kataññutā .
Karuṇāgahaṇena aparantapatā , paññāgahaṇena anattantapatā .
Karuṇāgahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi , paññāgahaṇena buddhabhāvasiddhi .
Tathā karuṇāgahaṇena paresaṃ tāraṇaṃ , paññāgahaṇena sayaṃ tāraṇaṃ .
Tathā karuṇāgahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā , paññāgahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti .
Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi tannidānabhāvato , paññā pariyosānaṃ tato uttari karaṇīyābhāvato .
Iti ādipariyosānadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti .
Tathā karuṇāgahaṇena sīlakkhandhapubbaṅgamoM1.9 samādhikkhandho dassito hoti .
Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito , sā ca jhānattayasampayoginīti .
Paññāvacanena paññākkhandho .
Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi , samādhi majjhe , paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā .
Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo , yadidaṃ nayaggahaṇaṃ , aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ .
Tenevāha –
‘‘ Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ ,
Kappampi ce aññamabhāsamāno ;
Khīyetha kappo ciradīghamantare ,
Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.304;3.141; ma . ni . aṭṭha .3.425; udā .53; bu . vaṃ . aṭṭha .4.5; cariyā . aṭṭha . nidānakathā , pakiṇṇakakathā ; apa .2.7.20)–
Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenapi buddaguṇaparicchedanaṃ pati anuyuttena ‘‘ no hetaṃ , bhante ’’ ti paṭikkhipitvā ‘‘ api ca me , bhante , dhammanvayo vidito ’’ ti ( dī . ni .2.146) vuttaṃ .
2. Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavitvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘ buddhopī ’’ tiādimāha .
Tattha buddhoti kattuniddeso .
Buddhabhāvan ti kammaniddeso .
Bhāvetvā sacchikatvātiV1.9 ca pubbakālakiriyāniddeso .
Yan ti aniyamato kammaniddeso .
Upagatoti aparakālakiriyāniddeso .
Vandeti kiriyāniddeso .
Tan ti niyamanaṃ .
Dhamman ti vandanakiriyāya kammaniddeso .
Gatamalaṃ anuttaranti ca tabbisesanaṃ .
Tattha buddhasaddassa tāva –
‘‘ bujjhitā saccānīti buddho , bodhetā pajāyāti buddho ’’ tiādinā niddesanayena ( mahāni .192; cūḷani . pārāyanatthutigāthāniddesa 97) attho veditabbo .
Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato , buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti buddho jāgaraṇavikasanatthavasena .
Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvenaM1.10 aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho yathā ‘‘ dikkhito na dadātī ’’ ti .
Atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhūñāṇena saha vāsanāya vihataviddhastaniravasesakileso mahākaruṇā sabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho .
Yathāha –
‘‘ buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi .
Tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvan ’’ ti ( mahāni .192).
Api -saddo sambhāvane .
Tena ‘‘ evaṃ guṇavisesayutto sopi nāma bhagavā ’’ ti vakkhamānaguṇe dhamme sambhāvanaṃ dīpeti .
Buddhabhāvan ti sammāsambodhiṃ .
Bhāvetvāti uppādetvā vaḍḍhetvā ca .
Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā .
Upagatoti patto , adhigatoti attho .
Etassa ‘‘ buddhabhāvan ’’ ti etena sambandho .
Gatamalan ti vigatamalaṃ , niddosanti attho .
Vandeti paṇamāmi , thomemi vā .
Anuttaran ti uttararahitaṃ , lokuttaranti attho .
Dhamman ti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato saṃsārato ca apatamāne dhāretīti dhammo .
Ayañhettha saṅkhepattho – evaṃ vividhaguṇagaṇasamannāgato buddhopi bhagavā yaṃ ariyamaggasaṅkhātaṃ dhammaṃ bhāvetvā phalanibbānasaṅkhātaṃ pana dhammaṃ sacchikatvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigato , tametaṃ buddhānampi buddhabhāvahetubhūtaṃ sabbadosamalarahitaṃ attano uttaritarābhāvena anuttaraṃ paṭivedhasaddhammaṃ namāmīti .
Pariyattisaddhammassapi tappakāsanattā idha saṅgaho daṭṭhabbo .
Atha vā ‘‘ abhidhammanayasamuddaṃ adhigacchi , tīṇi piṭakāni sammasī ’’ ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pariyattidhammassapi sacchikiriyasammasanapariyāyo labbhatīti sopi idha vutto evāti daṭṭhabbaṃ .
Tathā ‘‘ yaṃ dhammaṃ bhāvetvā sacchikatvā ’’ ti ca vuttattā buddhakaradhammabhūtāhi pāramitāhi sahaV1.10 pubbabhāge adhisīlasikkhādayopi idha dhamma-saddena saṅgahitāti veditabbaṃ .
Tāpi hi malapaṭipakkhatāya gatamalā anaññasādhāraṇatāya anuttarā cāti .
Tathā hi sattānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇatthāya katamahābhinīhāro mahākaruṇādhivāsapesalajjhāsayo paññāvisesaparidhotanimmalānaṃ dānadamasaññamādīnaṃ uttamadhammānaṃM1.11 satasahassādhikāni kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni sakkaccaṃ nirantaraṃ niravasesānaṃ bhāvanāpaccakkhakaraṇehi kammādīsu adhigatavasibhāvo acchariyācinteyyamahānubhāvo adhisīlādhicittānaṃ paramukkaṃsapāramippatto bhagavā paccayākāre catuvīsatikoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇaṃ pesetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti .
Ettha ca ‘‘ bhāvetvā ’’ ti etena vijjāsampadāya dhammaṃ thometi ,‘‘ sacchikatvā ’’ ti etena vimuttisampadāya .
Tathā paṭhamena jhānasampadāya , dutiyena vimokkhasampadāya .
Paṭhamena vā samādhisampadāya , dutiyena samāpattisampadāya .
Atha vā paṭhamena khayeñāṇabhāvena , dutiyena anuppādeñāṇabhāvena .
Purimena vā vijjūpamatāya , dutiyena vajirupamatāya .
Purimena vā virāgasampattiyā , dutiyena nirodhasampattiyā .
Tathā paṭhamena niyyānabhāvena , dutiyena nissaraṇabhāvena .
Paṭhamena vā hetubhāvena , dutiyena asaṅkhatabhāvena .
Paṭhamena vā dassanabhāvena , dutiyena vivekabhāvena .
Paṭhamena vā adhipatibhāvena , dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi .
Atha vā ‘‘ yaṃ dhammaṃ bhāvetvā buddhabhāvaṃ upagato ’’ ti etena svākkhātatāya dhammaṃ thometi ,‘‘ sacchikatvā ’’ ti etena sandiṭṭhikatāya .
Tathā purimena akālikatāya , pacchimena ehipassikatāya .
Purimena vā opaneyyikatāya , pacchimena paccattaṃ veditabbatāya dhammaṃ thometi .
‘‘ Gatamalan ’’ ti iminā saṃkilesābhāvadīpanena dhammassa parisuddhataṃ dasseti .
‘‘ Anuttaran ’’ ti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena vipulaparipuṇṇataṃ .
Paṭhamena vā pahānasampadaṃ dhammassa dasseti , dutiyena sabhāvasampadaṃ .
Bhāvetabbatāya vā dhammassa gatamalabhāvo yojetabbo .
Bhāvanābalena hi so dosānaṃ samugghātako hotīti .
Sacchikātabbabhāvena anuttarabhāvo yojetabbo .
Sacchikiriyānibbattito hi tatuttarikaraṇīyābhāvato anaññasādhāraṇatāya anuttaroti .
Tathā ‘‘ bhāvetvā ’’ ti etena saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā honti .
‘‘ Sacchikatvā ’’ ti etena saha asaṅkhatāya dhātuyā asekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā hontīti .
3. Evaṃ saṅkhepeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ abhitthavitvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘ sugatassā ’’ tiādimāha .
Tattha sugatassāti sambandhaniddesoM1.12 .
Tassa ‘‘ puttānan ’’ ti etena sambandhoV1.11 .
Orasānan ti puttavisesanaṃ .
Mārasenamathanānan ti orasaputtabhāve kāraṇaniddeso .
Tena kilesapahānameva bhagavato orasaputtabhāve kāraṇaṃ anujānātīti dasseti .
Aṭṭhannan ti gaṇanaparicchedaniddeso .
Tena ca satipi tesaṃ sattavisesabhāvena anekasahassasaṅkhābhāve imaṃ gaṇanaparicchedaṃ nātivattantīti dasseti maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvānativattanato .
Samūhan ti samudāyaniddeso .
Ariyasaṅghan ti guṇavisiṭṭhasaṅghātabhāvaniddeso .
Tena asatipi ariyapuggalānaṃ kāyasāmaggiyaṃ ariyasaṅghabhāvaṃ dasseti diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvato .
Tattha urasi bhavā jātā saṃbaddhā ca orasā .
Yathā hi sattānaṃ orasaputtā attajātatāya pitu santakassa dāyajjassa visesena bhāgino honti , evametepi ariyapuggalā sammāsambuddhassa dhammassavanante ariyāya jātiyā jātatāya bhagavato santakassa vimuttisukhassa ariyadhammaratanassa ca ekantabhāginoti orasā viya orasā .
Atha vā bhagavato dhammadesanānubhāveneva ariyabhūmiṃ okkamamānā okkantā ca ariyasāvakā bhagavato urena vāyāmajanitābhijātitāya nippariyāyena orasā puttāti vattabbataṃ arahanti .
Sāvakehi pavattiyamānāpi hi dhammadesanā ‘‘ bhagavato dhammadesanā ’’ icceva vuccati tammūlikattā lakkhaṇādivisesābhāvato ca .
Yadipi ariyasāvakānaṃ ariyamaggādhigamasamaye bhagavato viya tadantarāyakaraṇatthaṃ devaputtamāro , māravāhinī vā na ekantena apasādeti , tehi pana apasādetabbatāya kāraṇe vimathite tepi vimathitā eva nāma hontīti āha ‘‘ mārasenamathanānan ’’ ti .
Imasmiṃ panatthe ‘‘ māramārasenamathanānan ’’ ti vattabbe mārasenamathanānan ti ekadesasarūpekaseso katoti daṭṭhabbaṃ .
Atha vā khandhābhisaṅkhāramārānaṃ viya devaputtamārassapi guṇamāraṇe sahāyabhāvūpagamanato kilesabalakāyo ‘‘ senā ’’ ti vuccati .
Yathāha ‘‘ kāmā te paṭhamā senā ’’ tiādi ( su . ni .438).
Sā ca tehi diyaḍḍhasahassabhedā , anantabhedā vā kilesavāhinī satidhammavicayavīriyasamathādiguṇapaharaṇehi odhiso vimathitāM1.13 vihatā viddhastā cāti mārasenamathanā , ariyasāvakā .
Etena tesaṃ bhagavato anujātaputtataṃ dasseti .
Ārakattā kilesehi , anaye na iriyanato , aye ca iriyanato ariyā niruttinayena .
Atha vā sadevakena lokena saraṇanti araṇīyato upagantabbato , upagatānañca tadatthasiddhito ariyā .
Ariyānaṃ saṅghoti ariyasaṅgho .
Ariyo ca so saṅgho cāti vā ariyasaṅgho .
BhagavatoV1.12 aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti assa ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva ‘‘ sirasā vande ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Ettha ca ‘‘ sugatassa orasānaṃ puttānan ’’ ti etena ariyasaṅghassa pabhavasampadaṃ dasseti ,‘‘ mārasenamathanānan ’’ ti etena pahānasampadaṃ sakalasaṃkilesapahānadīpanato ,‘‘ aṭṭhannampi samūhan ’’ ti etena ñāṇasampadaṃ maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvadīpanato .
‘‘ Ariyasaṅghan ’’ ti etena pabhavasampadaṃ dasseti sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato .
Atha vā sugatassa orasānaṃ puttānan ti ariyasaṅghassa visuddhanissayabhāvadīpanaṃ .
Mārasenamathanānan ti sammāujuñāyasāmīcippaṭipannabhāvadīpanaṃ .
Aṭṭhannampi samūhan ti āhuneyyādibhāvadīpanaṃ .
Ariyasaṅghan ti anuttarapuññakhettabhāvadīpanaṃ .
Tathā ‘‘ sugatassa orasānaṃ puttānan ’’ ti etena ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabhāvaṃ dīpeti .
Lokuttarasaraṇagamanena hi te bhagavato orasaputtā jātā .
‘‘ Mārasenamathanānan ’’ ti etena abhinīhārasampadāya siddhaṃ pubbabhāge sammāpaṭipattiṃ dasseti .
Katābhinīhārā hi sammāpaṭipannā māraṃ māraparisaṃ vā abhivijinanti .
‘‘ Aṭṭhannampi samūhan ’’ ti etena paṭividdhastavipakkhe sekkhāsekkhadhamme dasseti puggalādhiṭṭhānena maggaphaladhammānaṃ pakāsitattā .
‘‘ Ariyasaṅghan ’’ ti aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ dasseti .
Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇānaṃ ādi , sapubbabhāgapaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe , asekkhā sīlakkhandhādayo pariyosānanti ādimajjhapariyosānakalyāṇā saṅkhepato sabbe ariyasaṅghaguṇā pakāsitā honti .
4. Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃ nipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmentoM1.14 ‘‘ iti me ’’ tiādimāha .
Tattha ratijananaṭṭhena ratanaṃ , buddhadhammasaṅghā .
Tesañhi ‘‘ itipi so bhagavā ’’ tiādinā yathābhūtaguṇe āvajjentassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati .
Yathāha –
‘‘ Yasmiṃ , mahānāma , samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati , nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti , na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti , na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti , ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgataṃ ārabbha .
Ujugatacitto kho pana , mahānāma , ariyasāvako labhati atthavedaṃ , labhati dhammavedaṃ , labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ , pamuditassa pīti jāyatī ’’ tiādi ( a . ni .6.10;11.11).
CittīkatādibhāvoV1.13 vā ratanaṭṭho .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Cittīkataṃ mahagghañca , atulaṃ dullabhadassanaṃ ;
Anomasattaparibhogaṃ , ratanaṃ tena vuccatī ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .2.33; khu . pā . aṭṭha .6.3; su . ni . aṭṭha .226; mahāni . aṭṭha .50)–
Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsu eva labbhantīti .
Vandanāva vandanāmayaṃ yathā ‘‘ dānamayaṃ sīlamayan ’’ ti .
Vandanā cettha kāyavācācittehi tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaninnatā , thomanā vā .
Pujjabhavaphalanibbattanato puññaṃ , attano santānaṃ punātīti vā .
Suvihatantarāyoti .
Suṭṭhu vihatantarāyo .
Etena attano pasādasampattiyā , ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā taṃ puññaṃ atthappakāsanassa upaghātakaupaddavānaṃ vihanane samatthanti dasseti .
Hutvāti pubbakālakiriyā .
Tassa ‘‘ atthaṃ pakāsayissāmī ’’ ti etena sambandho .
Tassāti yaṃ ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ , tassa .
Ānubhāvenāti balena .
5. Evaṃ ratanattayassa nipaccakāre payojanaṃ dassetvā idāni yassā dhammadesanāya atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo , tassā tāva guṇābhitthavanavasena upaññāpanatthaṃ ‘‘ saṃyuttavaggapaṭimaṇḍitassā ’’ tiādi vuttaṃ , devatāsaṃyuttādisaṃyuttehi ceva naḷavaggādivaggehi ca vibhūsitassāti attho .
TatthaM1.15 ‘‘ saṃyuttan ’’ ti ‘‘ saṃyogo ’’ ti ca atthato ekaṃ .
Kesaṃ saṃyuttaṃ ?
Suttavaggānaṃ .
Yathā hi byañjanasamudāyo padaṃ , evaṃ atthesu ca katāvadhiko padasamudāyo vākyaṃ , vākyasamudāyo suttaṃ , suttasamudāye vaggoti samaññā , tathā suttavaggasamudāye saṃyuttasamaññā .
Saṃyujjantīti ettha suttavaggāti saṃyuttaṃ .
Yadipi avayavavinimutto samudāyo nāma paramatthato natthi , avayave eva taṃtaṃsannivesavisiṭṭhe upādāya padādisamaññā viya suttavaggasamaññā saṃyuttasamaññā āgamasamaññā ca , tathāpi paramatthato avijjamānopi samudāyo buddhiparikappitarūpena vijjamāno viya gayhamāno avayavānaṃ adhiṭṭhānabhāvena voharīyati yathā ‘‘ rukkhe sākhā ’’ ti , tasmā vuttaṃ ‘‘ saṃyuttavaggapaṭimaṇḍitassā ’’ ti .
Nanu saṃyuttavaggo eva āgamo , tassa pana kehi maṇḍananti ?
Na codetabbametaṃ .
Bhavati hi abhinnepi vatthusmiṃ yathādhippetavisesāvabodhanato bhedakasamudācāro yathā ‘‘ silāputtakassaV1.14 sarīran ’’ ti .
Āgamissanti ettha , etena , etasmā vā attatthaparatthādayoti āgamo , ādikalyāṇādiguṇasampattiyā uttamaṭṭhena taṃtaṃabhipatthitasamiddhihetutāya paṇḍitehi varitabbato varo , āgamo ca so varo cāti āgamavaro .
Āgamasammatehi vā varoti āgamavaro , saṃyutto ca so āgamavaro cāti saṃyuttāgamavaro , tassa .
Buddhānaṃ anubuddhā buddhānubuddhā , buddhānaṃ saccapaṭivedhaṃ anugamma paṭividdhasaccā aggasāvakādayo ariyā .
Tehi atthasaṃvaṇṇanāguṇasaṃvaṇṇanānaṃ vasena saṃvaṇṇitassa .
Atha vā buddhā ca anubuddhā ca buddhānubuddhāti yojetabbaṃ .
Sammāsambuddheneva hi vinayasuttaabhidhammānaṃ pakiṇṇakadesanādivasena yo paṭhamaṃ attho vibhatto , so eva pacchā tesaṃ atthavaṇṇanāvasena saṅgītikārehi saṅgahaṃ āropitoti .
Ettha ca saṃyuttānaṃ vaggā samūhāti saṃyuttavaggā , sagāthāvaggādayo .
Tappariyāpannatāya saṃyuttesu vaggā saṃyuttavaggā , naḷavaggādayo .
Saṃyuttāva vaggā saṃyuttavaggā .
Tividhepi te ekasesanayena gahetvā vuttaṃ ‘‘ saṃyuttavaggapaṭimaṇḍitassā ’’ ti .
Tattha sagāthāvagge tāva ekādasa saṃyuttāni aṭṭhatiṃsa vaggā .
Nidānavagge nava saṃyuttāni ekūnacattālīsa vaggā .
Khandhavagge ekādasa saṃyuttāniM1.16 ekūnasaṭṭhi vaggā .
Saḷāyatanavagge nava saṃyuttāni aṭṭhatiṃsa vaggā .
Mahāvagge dvādasa saṃyuttāni aṭṭhacattālīsa vaggā .
Idamettha saṃyuttantaravaggānaṃ parimāṇaṃ .
Ñāṇappabhedajananassāti paṭiccasamuppādakhandhāyatanādikathābahulatāya gambhīrañāṇacariyāvibhāvanato paññāvibhāgasamuppādakassa .
Idha pana ‘‘ paññāppabhedajananassā ’’ ti svāyamāgamo thomito , saṃvaṇṇanāsu cāyaṃ ācariyassa pakati , yadidaṃ taṃtaṃsaṃvaṇṇanānaṃ ādito tassa tassa saṃvaṇṇetabbassa dhammassa visesaguṇakittanena thomanā .
Tathā hi sumaṅgalavilāsinīpapañcasūdanīmanorathapūraṇīaṭṭhasālinīādīsu ca yathākkamaṃ ‘‘ saddhāvahaguṇassa , paravādamathanassa , dhammakathikapuṅgavānaṃ vicittapaṭibhānajananassa , tassa gambhīrañāṇehi ogāḷhassa abhiṇhaso nānānayavicittassa abhidhammassā ’’ tiādinā thomanā katā .
6. Attho kathīyati etāyāti atthakathā , atthakathāva aṭṭhakathā ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā yathā ‘‘ dukkhassa pīḷanaṭṭho ’’ ti .
Āditoti ādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ .
Chaḷabhiññatāya paramena cittavasibhāvena samannāgatattā jhānādīsu pañcavidhavasitāsambhāvato ca vasino , therā mahākassapādayoV1.15 .
Tesaṃ satehi pañcahi .
Yāti yā aṭṭhakathā .
Saṅgītāti atthaṃ kathetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ ayaṃ etassa attho , ayaṃ etassa attho ’’ ti saṅgahetvā vuttā .
Anusaṅgītā ca yasattherādīhi pacchāpi dutiyatatiyasaṅgītīsu .
Iminā attano saṃvaṇṇanāya āgamanavisuddhiṃ dasseti .
7. Sīhassa lānato gahaṇato sīhaḷo , sīhakumāro , tabbaṃsajātatāya tambapaṇṇidīpe khattiyā , tesaṃ nivāsatāya tambapaṇṇidīpassa ca sīhaḷabhāvo veditabbo .
Ābhatāti jambudīpato ānītā .
Athāti pacchā .
Aparabhāge hi nikāyantaraladdhīhi asaṅkaratthaṃ sīhaḷabhāsāya aṭṭhakathā ṭhapitāti .
Tena mūlaṭṭhakathā sabbasādhāraṇā na hotīti idaṃ atthappakāsanaṃ ekantena karaṇīyanti dasseti .
Tenevāha ‘‘ dīpavāsīnamatthāyā ’’ ti .
Ettha dīpavāsīnan ti jambudīpavāsīnaṃ , sīhaḷadīpavāsīnaṃ vā atthāya sīhaḷabhāsāya ṭhapitāti yojanā .
8. ApanetvātiM1.17 kañcukasadisaṃ sīhaḷabhāsaṃ apanetvā .
Tatoti aṭṭhakathāto .
Ahan ti attānaṃ niddisati .
Manoramaṃ bhāsan ti māgadhabhāsaṃ .
Sā hi sabhāvaniruttibhūtā paṇḍitamanaṃ ramayati .
Tenevāha ‘‘ tantinayānucchavikan ’’ ti , pāḷigatiyā anulomikaṃ pāḷichāyānuvidhāyininti attho .
Vigatadosan ti asabhāvaniruttibhāsantararahitaṃ .
9. Samayaṃ avilomentoti siddhantaṃ avirodhento .
Etena atthadosābhāvamāha .
Aviruddhattā eva hi theravādāpi idha pakāsīyissanti .
Theravaṃsadīpānan ti thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā therā , mahākassapādayo .
Tehi āgatā ācariyaparamparā theravaṃso , tappariyāpannā hutvā āgamādhigamasampannattā paññāpajjotena tassa samujjalanato theravaṃsadīpā , mahāvihāravāsino , tesaṃ .
Vividhehi ākārehi nicchīyatīti vinicchayo , gaṇṭhiṭṭhānesu khilamaddanākārena pavattā vimaticchedanī kathā .
Suṭṭhunipuṇo saṇho vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā .
Atha vā vinicchinotīti vinicchayo vuttappakāravisayaṃ ñāṇaṃ .
Suṭṭhu nipuṇo cheko vinicchayo etesanti yojetabbaṃ .
Etena mahākassapāditheraparamparāgato , tato eva ca aviparīto saṇho sukhumo mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayo , tassa pamāṇabhūtataṃ dasseti .
10. Sujanassa cāti ca -saddo sampiṇḍanattho .
Tena ‘‘ na kevalaṃ jambudīpavāsīnameva atthāyaV1.16 , atha kho sādhujanatosanatthañcā ’’ ti dasseti .
Tena ca ‘‘ tambapaṇṇidīpavāsīnampi atthāyā ’’ ti ayamattho siddho hoti uggahaṇādisukaratāya tesampi bahukārattā .
Ciraṭṭhitatthan ti ciraṭṭhitiatthaṃ , cirakālappavattanāyāti attho .
Idañhi atthappakāsanaṃ aviparītapadabyañjanasunikkhepassa atthasunayassa ca upāyabhāvato saddhammassa ciraṭṭhitiyā pavattati .
Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ dveme , bhikkhave , dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti .
Katame dve ?
Sunikkhittañca padabyañjanaṃ attho ca sunīto ’’ ti ( a . ni .2.20).
11-12.
Yaṃ atthavaṇṇanaṃ kattukāmo , tassā mahattaṃ pariharituṃ ‘‘ sāvatthipabhūtīnan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tenevāha –
‘‘ na idha bhiyyo vitthārakathaṃM1.18 karissāmi , na taṃ idha vicārayissāmī ’’ ti ca .
Saṅgītīnaṃ dvinnan ti dīghamajjhimanikāyānaṃ .
13.‘‘ Na idha bhiyyo vitthārakathaṃ karissāmī ’’ ti sāmaññato vuttassa atthassa avassayaṃ dassetuṃ ‘‘ suttānaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .
14. Yaṃ aṭṭhakathaṃ kattukāmo , tadekadesabhāvena visuddhimaggo gahetabboti kathikānaṃ upadesaṃ karonto tatta vicāritadhamme uddesavasena dasseti ‘‘ sīlakathā ’’ tiādinā .
Tattha sīlakathāti cārittavārittādivasena sīlassa vitthārakathā .
Dhutadhammāti piṇḍapātikaṅgādayo terasa kilesadhunanakadhammā .
Kammaṭṭhānāni sabbānīti pāḷiyaṃ āgatāni aṭṭhattiṃsa , aṭṭhakathāyaṃ dveti niravasesāni yogakammassa bhāvanāya pavattiṭṭhānāni .
Cariyāvidhānasahitoti rāgacariyādīnaṃ sabhāgādividhānena sahito .
Jhānāni cattāri rūpāvacarajjhānāni , samāpattiyo catasso arūpasamāpattiyo .
Aṭṭhapi vā paṭiladdhamattāni jhānāni , samāpajjanavasibhāvappattiyā samāpattiyo .
Jhānāni vā rūpārūpāvacarajjhānāni , samāpattiyo phalasamāpattinirodhasamāpattiyo .
15. Lokiyalokuttarabhedā cha abhiññāyo sabbā abhiññāyo .
Ñāṇavibhaṅgādīsu āgatanayena ekavidhādinā paññāya saṅkaletvā sampiṇḍetvā nicchayo paññāsaṅkalananicchayo .
16. Paccayadhammānaṃ hetuādīnaṃ paccayuppannadhammānaṃ hetupaccayādibhāvo paccayākāro , tassa desanā paccayākāradesanā , paṭiccasamuppādakathāti attho .
Sā pana nikāyantaraladdhisaṅkararahitatāya suṭṭhuparisuddhā , ghanavinibbhogassa ca sudukkaratāya nipuṇā saṇhasukhumā , ekattanayādisahitāV1.17 ca tattha vicāritāti āha ‘‘ suparisuddhanipuṇanayā ’’ ti .
Paṭisambhidādīsu āgatanayaṃ avisajjetvāva vicāritattā avimuttatantimaggā .
17. Iti pana sabban ti iti -saddo parisamāpane , pana -saddo vacanālaṅkāre , etaṃ sabbanti attho .
Idhāti imissā aṭṭhakathāya .
Na taṃ vicārayissāmi punaruttibhāvatoti adhippāyo .
18. IdāniM1.19 tasseva avicāraṇassa ekantakāraṇaṃ niddhārento ‘‘ majjhe visuddhimaggo ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ majjhe ṭhatvā ’’ ti etena majjhaṭṭhabhāvadīpanena visesato catunnaṃ āgamānaṃ sādhāraṇaṭṭhakathā visuddhimaggo , na sumaṅgalavilāsiniādayo viya asādhāraṇaṭṭhakathāti dasseti .
‘‘ Visesato ’’ ti ca idaṃ vinayābhidhammānampi visuddhimaggo yathārahaṃ atthavaṇṇanā hoti evāti katvā vuttaṃ .
19. Iccevāti iti eva .
Tampīti visuddhimaggampi .
Etāyāti sāratthappakāsiniyā .
Ettha ca ‘‘ sīhaḷadīpaṃ ābhatā ’’ tiādinā aṭṭhakathākaraṇassa nimittaṃ dasseti ,‘‘ dīpavāsīnamatthāya sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ ciraṭṭhitatthañca dhammassā ’’ ti etehi payojanaṃ ,‘‘ saṃyuttāgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmī ’’ ti etena piṇḍatthaṃ ,‘‘ apanetvāna tatohaṃ sīhaḷabhāsan ’’ tiādinā ‘‘ sāvatthipabhūtīnan ’’ tiādinā ‘‘ sīlakathā ’’ tiādinā ca karaṇappakāraṃ .
Heṭṭhimanikāyesu visuddhimagge ca vicāritānaṃ atthānaṃ avicāraṇampi hi idha karaṇappakāro evāti .
Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .