Issues
Editor
Settings
Sagāthāvaggaṭīkā
Sagāthāvaggaṭīkā

2. Upāsakavaggo

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Upāsakavaggo

1. Kasibhāradvājasuttavaṇṇanā

197. Dakkhiṇāgirismin tiV1.232 dakkhiṇāgirijanapade , tasmiṃ dakkhiṇāgirijanapade dakkhiṇāgirivihāre .
Khandhesu ṭhapetvā yuge yottehīti yottarajjūhi yuttāni payojitāni icceva attho .
Paṭhamadivaseti vapanadivasesu paṭhamadivase āraddhadivase .
Pañcaṅgānipi paripuṇṇāni , pageva itaraṅgānīti dassetuṃ ‘‘ paripuṇṇapañcaṅgā ’’ icceva vuttaṃ .
Haritālamanosilāañjanehi uratthanādīsu ṭhapitattā ābhāya ujjalagattā .
Avasesā balībaddā .
Kilantagoṇaṃ mocetvā akilantassa yojanaṃ kilantaparivattanaṃ .
Sīhakuṇḍalānīti sīhamukhakuṇḍalāni .
Brahmaveṭhanan ti brahmuno veṭhanasadisaṃ , assanakhaveṭhanasadisanti attho .
BuddhānaṃM1.266 kiccāni kālavasena vibhattāni pañca kiccāni bhavanti .
Purebhattakiccan ti bhattato pubbe buddhena kātabbakiccaṃ .
Vītināmetvāti phalasamāpattiyā kālaṃ vītināmetvā .
Kadāci ekoti ādi tesaṃ tesaṃ vineyyānaṃ vinayanānurūpapaṭipattidassanaṃ .
Pakatiyāti pakatibuddhavesena .
Buddhānaṃ hi rūpakāyassa asītianubyañjanapaṭimaṇḍita-bāttiṃsamahāpurisa- lakkhaṇa-kāyappabhā-byāmappabhā-ketumālāvicittatā buddhaveso .
Kadāci anekehi pāṭihāriyehi vattamānehīti iminā pāramīnaṃ nissandabhūtāni pāṭihāriyāni rucivaseneva pakāsanakāni bhavanti , na sabbadāti dasseti .
Evañca katvā ‘‘ indakhīlassa anto ṭhapitamatte dakkhiṇapāde ’’ tiādivacanaṃ samatthitaṃ hoti .
Bhagavato kāye pītarasmīnaṃ yebhuyyatāya ‘‘ suvaṇṇarasasiñcanāni viyā ’’ ti vatvā kāyamhi nīlādirasmīhi tahaṃ tahaṃ pītamissitaṃ sandhāya ‘‘ vicitrapaṭaparikkhittāni viya cā ’’ ti vuttaṃ .
Madhurenākārena saddaṃ karonti tuṭṭharavaravanato .
TatthātiV1.233 vihāre .
Gandhamaṇḍalamāḷeti hatthena kataparibhaṇḍe samosaritagandhapupphadāme maṇḍalamāḷe .
Upaṭṭhāneti pamukhe .
‘‘ Ovadatī ’’ ti vatvā tatthovādaṃ sāmaññato dassetuṃ ,‘‘ bhikkhave ’’ tiādi vuttaṃ .
Sampattīti cakkhādiindriyapāripūri ceva hatthādisampadā ca .
Samassāsitakāyo kilamathavinodanena .
‘‘ Tañca kho samāpajjanenā ’’ ti vadanti .
Dutiyabhāgeti iminā aparabhāgaṃ tayo bhāge katvā tattha purimabhāgaṃ seyyanisajjāvasena samāpattīhi vītināmetīti dasseti .
Lokan ti rājagahādīsu yaṃ tadā upanissāya viharati , tattha aññattha vā bujjhanakaṃ vineyyasattalokaṃ buddhacakkhunā voloketi .
Kālayuttan ti tesaṃ indriyaparipākakālānurūpaṃ .
Samayayuttan ti tasseva vevacanaṃ .
Samayayuttan ti vā tehi ājānitabbavisesapaṭilābhānurūpaṃ .
Paṭisallīnoti kālaparicchedaṃ katvā samāpattiṃ samāpanno .
Adhippāyaṃ sampādento taṃ avirādhento , ajjhāsayānurūpanti attho .
Sakala … pe … devatāyoti ettha lokadhātusākalyaṃ daṭṭhabbaṃ , na devatāsākalyaṃ .
Na hi mahāsamaye viya sabbadā majjhimayāme dasasahassacakkavāḷeM1.267 sabbattha sabbā devatā satthu samīpaṃ upagacchanti .
Kilāsubhāvo kilamatho .
Vihāracīvaraparivattanavasenāti vihāre nivatthanivāsanaparivattanavasena .
Ādiyitvāti pārupanavasena gahetvā .
Tenāha ‘‘ dhāretvā ’’ ti .
Bhikkhācāran ti bhikkhatthaṃ caritabbaṭṭhānaṃ .
Atirocamānan ti taṃ taṃ atikkamitvā samantato sabbadisāsu virocamānaṃ .
Sarīrappabhan ti attano sarīrappabhaṃ .
Jaṅgamaṃ viya padumasaran ti ratanamayakiñjakkhaṃ rajatamayakaṇṇikaṃ samantato samphullitakañcanapadumaṃ sañcārimasaraṃ viya .
Gaganatalan ti abbhamahikādiupakkilesavigamena suvisuddhaākāsatalaṃ viya .
Tampi hi tārāgaṇakiraṇajālasamujjalatāya samantato virocati .
Kanakasikharan ti kanakagirisikharaṃ .
Siriyā jalamānan ti sabbaso anavajjāya sabbākārena paripuṇṇakāyatāya anaññasādhāraṇāya rūpakāyasiriyā samujjalaṃ , yassā rucirabhāvo viddhe vigatavalāhake puṇṇamāsiyaṃ paripuṇṇakalamanomamaṇḍalaṃ candamaṇḍalaṃ atirocati , pabhassarabhāvo sahassaraṃsikiraṇatejojālasamujjalaṃ sūriyamaṇḍalaṃ abhibhavati , hemasamujjalabhāvoV1.234 tadubhaye abhibhuyya pavattamānaṃ ekakkhaṇe dasasahassilokadhātuvijjotanasamattha-mahābrahmuno pabhāsamudayaṃ abhivihacca bhāsati tapati virocati .
Samantapāsādiketi samantato pasādāvahe .
Tañca kho sabbaso saritabbatāyāti āha ‘‘ pasādanīye ’’ ti .
Uttamadamathasamathamanuppatteti kāyavācāhi anuttaraṃ dantabhāvañceva anuttaraṃ cittavūpasamañca sampatte .
Appasādenāti pasādābhāvena , pasādapaṭikkhepena vā assaddhiyena .
Ubhayathāpi noti appasādo macchariyanti ubhayathāpi no eva , atha kho anattamanatāya upārambhādhippāyena apasādento , bhagavato mukhato kiñci desetukāmo vā evamāha .
Tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘ bhagavato panā ’’ tiādimāha .
Atittan ti tittiṃ agacchantaṃ .
Kammabhaṅgan ti kammahāniṃ .
Tikkhapañño esa brāhmaṇo , tathā hi na cirasseva arahattaṃ sacchikarissati .
Kathāpavattanatthampi evamāha –
‘‘ evaṃ ahaṃ imassa kañci dhammaṃ sotuṃM1.268 labhissāmī ’’ ti .
Veneyyavasenāti attano kasanakāribhāvakittanamukhena vinetabbapuggalavasena .
Oḷārikānīti pākatikāni .
‘‘ Esa uttamadakkhiṇeyyo ’’ ti sañjātabahumāno .
Pāḷiyaṃ ‘‘ yugaṃ vā naṅgalaṃ vā ’’ ti vā -saddo avuttavikappattho .
Tena bījādiṃ saṅgaṇhāti , tasmā bījaṃ vā īsaṃ vā pariggahayottāni vāti ayamattho dassito hoti .
Tathā hi bhagavā brāhmaṇassa paṭivacanaṃ dento ‘‘ saddhā bījan ’’ tiādimāha .
Pubbadhammasabhāgatāyāti paṭhamaṃ gahitadhammasabhāgatāya .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ aṭṭhakathāruḷhameva gahetabbañca saddato atthāpattito vā idha daṭṭhabbaṃ .
Buddhānaṃ ānubhāvo ayaṃ , yadidaṃ pasaṅgāgatadhammamukhena desanaṃ ārabhitvā veneyyavinayanaṃ .
Ananusandhikāti pucchānusandhivasena ananusandhikā .
Evan ti idāni vuccamānākārena .
Etthāti etissā desanāya .
Soti bhagavā .
Tassāti brāhmaṇassa .
Anukampāyāti asabbaññū hi satipi anukampāya pucchitamatte tiṭṭheyya , tathā jānantopi ananukampako , bhagavā pana ubhayadhammapāripūriyā ‘‘ idaṃ apucchitan ’’ ti aparihāpetvā katheti .
Samūlan tiādinā saṅkhepena vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘ tatthā ’’ tiādimāha .
Tattha bījassa kasiyā mūlabhāvo nānantariyato tappamāṇavidhānato cāti āha ‘‘ tasmiṃ … pe … kattabbato ’’ ti .
Tena anvayato byatirekato caV1.235 bījassa kasiyā mūlabhāvaṃ vibhāveti .
Kusalāti iminā akusalā tato aññathāpi karonti , taṃ pana appamāṇanti dasseti .
Tassāti brāhmaṇassa bījaṭṭhāniyassa dhammassa ca upakārabhāvato .
Dhammasambandhasamatthabhāvatoti tathā vuttadhammassa phalena sambandhituṃ yojetuṃ samatthabhāvato .
Tapo vuṭṭhīti vuttavacanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Saṅkhepato vuttamatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘ ayaṃ hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Kassakassa upakārassa bījassa anantaraṃ vuṭṭhi vuccamānā aṭṭhāne vuttā nāma na hoti .
Kasmā ?
Bījassa vappakāle anurūpāya vuṭṭhiyā icchitabbato , tasmā avasāne majjhe vā vuccamānāya dhammasambandhasamatthatā tassā vibhāvitā na siyā .
Attano avisayeti jhānādiuttarimanussadhamme .
Pacchāpīti kasisambhārakathanato pacchāpi .
Vattabboti ekantena vattabbo .
Tadanantaraṃyevāti bījānantaraṃyeva .
Vuccamānā vuṭṭhi samatthā hotiM1.269 , bījassa phalena sambandhane samatthāti dīpitā hoti anantaravacaneneva tassā āsannaupakārattadīpanato .
Sampasādalakkhaṇāti pasīditabbe vatthusmiṃ sammadeva pasīdanalakkhaṇā .
Okappanalakkhaṇāti saddheyyavatthuno evametanti pakkhandanalakkhaṇā .
Mūlabījan tiādīsu mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ .
Esa nayo sesesupi bījagāmassa adhippetattā .
Bhūtagāmo pana mūlaṃ bījaṃ etassāti mūlabījantiādinā veditabbo .
Bījabījan ti pañcamaṃ pana paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato virūhanasamatthe sāraphale niruḷho bījasaddo tadatthasiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti tato nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘ bījabījan ’’ ti ‘‘ dukkhadukkhaṃ rūparūpan ’’ ti ca yathā .
Evampi iminā atthena imassapi nippariyāyova bījabhāvoti dassento āha ‘‘ taṃ sabbampi … pe … gacchatī ’’ ti .
Idāni kathañci vattabbe saddhāya opammatte bīje saddhāya bījabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ tattha yathā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Kāmaṃ saddhūpanisaṃ sīlaṃ , tathāpi samādhissa viya sabbesampi anavajjadhammānaṃ ādimūlabhāvato saddhāyapi patiṭṭhā hotīti āha ‘‘ heṭṭhā sīlamūlena patiṭṭhātī ’’ ti .
Yasmā sabbasseva puggalassa saddhāvasena samathavipassanārambho , tasmā sā ‘‘ upari samathavipassanaṅkuraṃ uṭṭhāpetī ’’ ti vuttā .
Tan ti dhaññabījaṃ .
Pathavirasaṃ āporasan ti sasambhārapathavīāpesu labbhamānaṃ rasaṃ .
Gahetvāti paccayaparamparāya gahetvā .
Dhaññaparipākagahaṇatthan ti dhaññaparipākanibbattiatthaṃ .
Rasan ti saddhāsīlamūlahetusamathavipassanābhāvanārasaṃ ādiyitvā .
Ariyamagganāḷenāti ariyamaggasotena ariyaphaladhaññaparipākagahaṇatthan ti ariyaphalamevaV1.236 dhanāyitabbato dhaññaṃ tassa nibbattiatthaṃ .
Dhaññanāḷaṃ nāma kaṇḍassa nissayabhūto pacchimadeso , kaṇḍo tabbhantaro taṃnissayoyeva daṇḍo .
Pasavo nāma pupphaṃ .
Vuddhin ti avayavapāripūrivasena vuddhiṃ .
Virūḷhin ti mūlasantānadaḷhatāya viruḷhataṃ .
Vepullan ti pattanāḷādīhi vipulabhāvaṃ .
Khīraṃ janetvāti taruṇasalāṭukabhāvappattiyā taṇḍulassa bījassa bījabhūtaṃ khīraṃ uppādetvā .
Esāti saddhā .
Patiṭṭhahitvāti kammapathākammapathasammādiṭṭhisahitena ādito pavattasīlamattena patiṭṭhahitvā .
Vuddhin tiādīsu suparisuddhāhi sīlacittavisuddhīhi vuddhiṃ , diṭṭhikaṅkhāvitaraṇavisuddhīhi virūḷhiṃ .
Maggāmaggapaṭipadāñāṇadassanavisuddhīhi vepullaṃ patvā .
Ñāṇadassanavisuddhikhīran tiM1.270 sādurasasuvisuddhibhāvato ñāṇadassanavisuddhisaṅkhātaṃ khīraṃ janetvā .
Aneka … pe … phalan ti anekapaṭisambhidā-anekābhiññāṇaparipuṇṇaṃ arahattaphalasīsaṃ nipphādeti .
Bījakiccakaraṇatoti bījakiccassa karaṇato .
Yañhi taṃsadisassa visadisassa ca attano phalassa patiṭṭhāpanasambandhananipphādanasaṅkhātaṃ bījassa kiccaṃ , tassa karaṇato nibbattanato ‘‘ evaṃ saddhā bījakiccan ’’ ti vuttaṃ .
Iminā anaññasādhāraṇaṃ saddhāya kusaladhammānaṃ bījabhāvaṃ dasseti .
Sā cātiādinā tamevatthaṃ samattheti .
Idāni tattha āgamaṃ dassento ‘‘ saddhājāto ’’ tiādimāha .
Tena yathā sappurisūpanissayassa saddhammassavanassa ca , evaṃ anavasesāya sammāpaṭipattiyā saddhā mūlakāraṇanti dasseti .
Indriyasaṃvaro vīriyañca akusaladhamme , dukkarakārikā dhutaṅgañca akusaladhamme ceva kāyañca tapati vibādhatīti tapoti vuccati .
Indriyasaṃvaro adhippeto vīriyassa dhorayhabhāvena gayhamānattā , itaresaṃ vuṭṭhibhāvassa anuyuñjamānattā .
Ādi-saddena kalalaṅgāravuṭṭhiādīnaṃ saṅgaho .
Samanuggahitan ti upagataṃ .
Viruhanāmilāyananipphattivacanehi dhaññabījasantānassa viya tesaṃ vuddhiyā saddhābījasantānassa tapovuṭṭhiyā ādimajjhapariyosānesu upakārataṃ dasseti .
Purimapadesupīti api -saddena parapadesupīti attho daṭṭhabbo ‘‘ hirī me īsā , mano me yottan ’’ ti icchitattā ,‘‘ sati me ’’ ti ettha me-saddo ānetvā yojetabbo .
Udakampi tāva dātabbaṃ hoti nadītaḷākādito ānetvā .
Vīriyabalībadde catubbidhe yojetvā .
Niccakālaṃ atthīti vacanaseso .
Saha vipassanāya maggapaññā adhippetā amatapphalāya kasiyā adhippetattā .
Vipassanā paññāV1.237 cāti duvidhāpi paññā upanissayā hoti visiṭṭhabhāvato .
Tenāha ‘‘ yathā hī ’’ tiādi .
Paññāti pakārehi jānātīti paññā .
Paññavataṃ paññā purato hoti yonisomanasikārassa visesapaccayabhāvato , sahajātādhipatīsu ca ukkaṭṭhabhāvato .
Sirīti sobhaggaṃ .
Sataṃ dhammā saddhādayo , anvāyikāti anugāmino .
Īsābaddhā hotīti hirisaṅkhātaīsāya baddhā hotiM1.271 , paññāya kadāci appayogato manosīsena samādhi idha vuttoti āha ‘‘ manosaṅkhātassa samādhiyottassā ’’ ti .
Samaṃ upanetvā bandhitvā baddharajjukattā samādhiyottaṃ .
Ekato gamanan ti līnaccāraddhasaṅkhātaṃ ekapassato gamanaṃ vāreti .
Majjhimāya vipassanāvīthiyā paṭipādanato kāyādīsu subhasukhaniccattabhāvavigamane paññāya visesapaccayā satīti vuttaṃ –
‘‘ satiyuttā paññā ’’ ti tassā sativippayogāsabbhāvato .
Santatighanādīnaṃ ayaṃ viseso – purimapacchimānaṃ dhammānaṃ nirantaratāya ekībhūtānaṃ viya pavatti santatighanatā , ekasamūhavasena ekībhūtānamiva pavatti samūhaghanatā , dubbiññeyyakiccabhedavasena ekībhūtānamiva pavatti .
Kiccaghanatā , ekārammaṇavasena ekībhūtānamiva pavatti ārammaṇaghanatā .
Sabbesaṃ , sabbāni vā kilesānaṃ mūlasantānakāni sabba … pe … santānakāni .
Anuppayogo hi attho .
Padāletīti bhindati samucchindati .
Sā ca kho ‘‘ padāletī ’’ ti vuttā lokuttarāva paññā anusayappahānassa adhippetattā .
Santatighanādibhedanā pana lokiyāpi hoti vipassanāvasena ghanavinibbhogassa nipphādanato .
Tenāha ‘‘ itarā pana lokikāpi siyā ’’ ti .
Hirīyatīti lajjati , jigucchatīti attho .
Tasmā ‘‘ pāpakehi dhammehī ’’ ti nissakkavacanaṃ daṭṭhabbaṃ , hetumhi vā karaṇavacanaṃ .
Ottappampi gahitameva , na hi lajjanaṃ nibbhayaṃ pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti .
Rukkhalaṭṭhīti rukkhadaṇḍo .
Tena padesena kasanato visesato naṅgalanti vuccatīti āha ‘‘ īsā yuganaṅgalaṃ dhāretī ’’ ti .
Kāmaṃ paññārahitā hirī atthi , hirirahitā pana paññā natthevāti āha ‘‘ hiri … pe … abhāvato ’’ ti .
Sandhiṭṭhāne kampanābhāvato acalaṃ .
Thirabhāvena asithilaṃ .
Hiripaṭibaddhapaññā paṭipakkhavasena ca asithilabhāvena ca acalā asithilāti āha ‘‘ abbokiṇṇā ahirikenā ’’ ti .
Nāḷiyā minamānapuriso viya ārammaṇaṃ munāti paricchedato jānātīti mano .
Manosīsenāti manaso apadesena .
Taṃsampayuttoti iminā kuntasahacaraṇato puriso kunto viya manasahacaraṇasamādhi ‘‘ mano ’’ ti vuttoti dasseti .
Sārathināti kassakena .
So hi idha balībaddānaṃ sāraṇato pācanato ‘‘ sārathī ’’ ti adhippeto .
Ekābandhanan ti ekābaddhakaraṇaṃ .
Sakakicceti sakakiccena yutte .
Tena hi īsādīsuM1.272 yathārahaṃ bandhitvā ekābaddhesu katesu naṅgalesu kiccaṃ ijjhati , no aññathāti taṃ ‘‘ sakakicce paṭipādetī ’’ ti vuttaṃ .
Avikkhepasabhāvenāti attano avikkhepasabhāvenaV1.238 .
Bandhitvāti sahajātādipaccayabhāvena attanā sambandhitvā .
Sakakicceti hirīādīhi yathāsakaṃ kattabbe kicce .
Cirakatādimatthan ti cirabhāsitampi atthaṃ .
Sarati anussarati kāyādiṃ asubhādito nijjhāyati .
Phāletīti padāleti .
Pājenti gamentīti taṃ pājanaṃ .
Idha imasmiṃ sutte ‘‘ pācanan ’’ ti vuttaṃ ja-kārassa ca-kāraṃ katvā .
Phālapācanan ti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ yathā hi brāhmaṇa … pe … satī ’’ ti vuttaṃ .
Idāni tamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘ tattha yathā ’’ tiādimāha .
Naṅgalaṃ anurakkhati bhijjanaphālanato .
Purato cassa gacchatīti assa naṅgalassa kassane bhūmiyā vilikhane purato gacchati pubbaṅgamā hoti .
Gatiyoti pavattiyo .
Samanvesamānāti saraṇavasena gavesamānā .
Ārammaṇe vā kāyādike upaṭṭhāpayamānā asubhādivasena paññānaṅgalaṃ rakkhati .
Sabhāvāsabhāvūpagame phālo viya naṅgalassa ‘‘ ārakkhā ’’ ti vuttā ‘‘ sabbānatthato sati rakkhatī ’’ ti katvā .
Tathā hesā ārakkhapaccupaṭṭhānā .
Cirakatacirabhāsitānaṃ asammussanavasena sati paññānaṅgalassa purato hotīti vatvā tassa puratobhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ sati … pe … no pamuṭṭhe ’’ ti āha .
Satipariciteti satiyā paṭṭhāpite .
‘‘ Upaṭṭhāpite ’’ tipi pāṭho , ayamevattho .
Saṃsīdituṃ na detīti sakiccakiriyāya saṃsīdanaṃ kātuṃ na deti .
Kosajjasaṅkhātaṃ saṃsīdanaṃ kosajjasaṃsīdanaṃ .
Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ vuttaṃ kāyikavācasikasaṃyamassa kathitattā .
Āhāre udare yatoti paribhuñjitabbaāhāre saṃyatabhāvadassanena paribhuñjitabbatāya catūsupi paccayesu saṃyatabhāvo dīpitoti āha ‘‘ āhāramukhenā ’’ tiādi .
Saṃyatabhāvo cettha paccayahetu anesanābhāvoti vuttaṃ ‘‘ nirupakkilesoti attho ’’ ti .
Bhojanasaddo āhāraparibhoge niruḷhoti katvā vuttaṃ ‘‘ bhojane mattaññutāmukhenā ’’ ti .
Paribhuñjanaṭṭhena pana bhojanasaddamukhenāti vutte adhippetattho labbhateva .
Tenāti kāyaguttātiādivacanena .
Na vilumpantīti ‘‘ dīpetī ’’ ti padaṃ ānetvā sambandho .
DvīhākārehītiM1.273 adiṭṭhādīnaṃ adiṭṭhādivasena diṭṭhādīnañca diṭṭhādivasenāti evaṃ dvippakārehi .
Avisaṃvādanaṃ avitathakathanaṃ .
Chedanaṃ mūlappadese nikantanaṃ .
Lunanaṃ yattha katthaci chedanaṃ .
Uppāṭanaṃ ummūlanaṃ .
Asitenāti dattena , lāyitenāti attho .
Visaṃvādana saṅkhātānaṃ tiṇānaṃ , aṭṭhannaṃ anariyavohārānanti attho .
Yathābhūtañāṇan ti nāma rūpaparicchedakañāṇaṃ .
Saccanti veditabbaṃ aviparītavuttikattā ‘‘ chedakaṃ ’’ chindanakaṃ .
Niddānan ti niddāyakaṃ .
Idameva saccaṃV1.239 moghamaññanti diṭṭhi ‘‘ diṭṭhisaccan ’’ ti vuccati .
Dvīsu vikappesūti bhāvakattusādhanavasena dvīsu vikappesu .
‘‘ Niddānan ’’ ti upayogavaseneva attho .
Sīlameva ‘‘ soraccan ’’ ti vuttaṃ ‘‘ pāṇātipātādīhi suṭṭhu oratassa kamman ’’ ti katvā .
Saṅkhāradukkhādīnaṃ abhāvato sundarabhāvato sundare nibbāne ārammaṇakaraṇavasena ratattā surato , arahā .
Tassa bhāvo soraccaṃ , arahattaṃ .
Appamocanameva accantāya pamocanaṃ na hoti .
Yadaggena vipassanāya paññāya taṃsahagatavīriyassa ca naṅgaladhorayhatā , tathāpavattakusalabhāvanāya ca kasibhāvo ca , tadaggena tato puretaraṃ pavattapaññāvīriyapāramīnaṃ naṅgaladhorayhatā , tathāpavattakusalabhāvanāya ca kasibhāvo veditabboti dassento ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .
Dhuraṃ vahatīti dhorayhaṃ .
Yathāvuttaṃ ghanan ti asmimānādibhedaṃ ghanaṃ .
Vahitabbā ādibhūtā dhurā etesaṃ atthīti dhurā , purimadhuravāhakā .
Taṃmūlakā aparaṃ dhuraṃ vahantā dhorayhā .
Dhurā ca dhorayhā ca dhuradhorayhaṃ ekattavasena .
Vahantan ti kasanena pavattantaṃ .
Kāmayogādīhi yogehi khemattā anupaddavattā .
Taṃ nibbānaṃ adhikicca uddissa .
Vāhīyati vipassanāya sahagataṃ .
Abhimukhaṃ vāhīyati maggapariyāpannaṃ .
Khettakoṭin ti khettamariyādaṃ .
Diṭṭhekaṭṭheti diṭṭhiyā sahajātekaṭṭhe pahānekaṭṭhe ca .
Oḷāriketi uparimaggavajjhe upādāya vuttaṃ , aññathā dassanapahātabbāpi dutiyamaggavajjhehi oḷārikāti .
Aṇusahagateti aṇubhūte .
Idaṃ heṭṭhimamaggavajjhe upādāya vuttaṃ .
Sabbakilese avasiṭṭhasabbakilese pajahantaṃ anivattantaṃ gacchati puna pahātabbatāya abhāvato .
Anivattantan ti na nivattantaṃ , yathā nivattanaṃ naM1.274 hoti , evaṃ gacchatīti attho .
Tenāha ‘‘ nivattanarahitan ’’ tiādi .
Etaṃ pana tava dhuradhorayhaṃ .
Evamesā kasīti yathāvuttassa paccāmasanaṃ .
Tenāha ‘‘ nigamanaṃ karonto ’’ ti .
Vuttasseva hi atthassa puna vacanaṃ .
Paññānaṅgalena satiphālaṃ ākoṭetvāti paññāsaṅkhātena naṅgalena saddhiṃ satiphālassa ekābaddhabhāvakaraṇena ākoṭetvā .
Kaṭṭhāti ettha ‘‘ kasī ’’ ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ ‘‘ kaṭṭhā kasī ’’ ti .
Kammapariyosānan ti yathāvuttakasikammassa pariyosānabhūtaṃ .
Yadipi pubbe ‘‘ paññā me yuganaṅgalan ’’ tiādinā attuddesikavasenāyaṃ amatapphalā kasi dassitā , mahākāruṇikassa pana bhagavato desanā sabbassapi sattanikāyassa sādhāraṇā evāti dassento ‘‘ sā kho panesā ’’ tiādimāha .
DivaseyevātiV1.240 taṃdivase eva .
Ādimāhāti ettha ādi -saddena kathāpariyosāne pāṭhapadeso gahitoti tadaññaṃ ‘‘ evaṃ vutte ’’ tiādipāṭhaṃ sandhāya ‘‘ tato parañcā ’’ ti āha .
Kasibhāradvājasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Udayasuttavaṇṇanā

198. Etaṃ vuttan ti ‘‘ odanena pūresī ’’ ti etaṃ vacanaṃ vuttaṃ .
‘‘ Gahetuṃ samattho nāma nāhosīti bhagavato adhiṭṭhānabalenā ’’ ti vadanti .
Taṃ brāhmaṇaṃ vinetukāmatāya kira bhagavā tathā akāsi .
Upārambhabhayenāti parūpavādabhayena .
Avatvāva nivatto ‘‘ abbhāgatopi pāsaṇḍo vācāmattenapi na pūjetabbo ’’ ti brāhmaṇadhamme vuttattā .
Pakkantoti brāhmaṇassa dhammaṃ avatvā pakkanto brāhmaṇassa na tāva ñāṇaṃ paripakkanti .
Etaṃ vacanaṃ … pe … magamāsi ‘‘ punappunañceva vapanti bījan ’’ tiādināM1.275 dhammaṃ kathetuṃ avassaṃ ākaṅkhanto .
Pakārato kassatīti pakaṭṭhako , rasataṇhāya pakaṭṭhoti attho .
Tenāha ‘‘ rasagiddho ’’ ti .
‘‘ Punappunañceva vapanti bījan ’’ ti imaṃ desanaṃ ārabhīti sambandho .
Bījan ti ca iti-saddo nidassanattho vā .
Tena avayavena samudāyaṃ nidasseti .
Osakkasīti saṅkocasi .
Vuttan ti vapanaṃ kataṃ .
Tasmā vuttaṃ ‘‘ alamettāvatā ’’ ti .
‘‘ Vassitvā ’’ ti vuṭṭhiṃ pavattetvā .
Desanā … pe … dasseti brāhmaṇena vuttaṃ ayuttavacanaṃ parivaṭṭentopi divase divase bhikkhācariyā nāma bhikkhūnaṃ kāyagatā vuttīti .
Khīraṃ hatthena nayantīti vā khīranikā .
Kilamatīti taṃtaṃkiccakaraṇavasena khijjati .
Phandatīti anatthasamāyogavasena vipphandati .
Apunabbhavāyāti āyatiṃ anuppattiyā .
Maggo nāmāti upāyo nāma nibbānaṃ , tasmiṃ laddhe punabbhavābhāvato .
‘‘ Punappunan ’’ ti vacanaṃ upādāya bījavapanādayo punappunadhammā nāma jātāti āha ‘‘ soḷasa punappunadhamme desentenā ’’ ti .
Udayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Devahitasuttavaṇṇanā

199. UdaravātehītiV1.241 vātakatavijjhanatodanādivasena aparāparaṃ vattamānehi udaravātehi , tassa vā vikārehi .
Nibaddhupaṭṭhākakāle pana dhammabhaṇḍāgārikova .
Araññan ti bhagavato bhikkhūnañca vasanaṭṭhānabhūtaṃ tapovanaṃ .
Taṃ niddhūmaṃ hoti udakatāpanassapi akaraṇato .
Tasmāti yasmā tassa uṇhodakavikkiṇanacariyāya jīvikākappanaṃ hoti , tasmā .
Vattametaṃ tassa patikāratthaṃ parikathādīnampi kātuṃ labbhanato .
Idāni tattha kāraṇampi savisayaṃ dassetuṃ ‘‘ vaṇṇaṃ hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Bhagavā hi āyasmato upavāṇassa devahitabrāhmaṇassa taṃ sambhāvitaṃ bhavissatiM1.276 tikicchāpaṭiyattaṃ , tāya ca attano rogassa vūpasamanaṃ , tappasaṅgena ca devahitabrāhmaṇo mama santikaṃ āgantvā dhammassavanena saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhahissatīti sabbamidaṃ ñatvā evaṃ ‘‘ iṅgha me tvaṃ , upavāṇa , uṇhodakaṃ jānāhī ’’ ti avoca .
Āgamanīyappaṭipadaṃ pubbabhāgappaṭipadaṃ pubbabhāgappaṭipattiṃ kathetuṃ vaṭṭati anuttarimanussadhammattā .
Sadevakena lokenāti anavasesato lokassa gahaṇaṃ .
Phalavisesākaṅkhāya pūjetabbāti pūjanīyā , te eva idha ‘‘ pūjaneyyā ’’ ti vuttā .
Tathā ādarena pūjetabbatāya sakkāriyā , ā-kārassa rassattaṃ , ri-saddassa ca re-ādesaṃ katvā ‘‘ sakkareyyā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Apacayeyyā ’’ ti vattabbe ya-kāralopaṃ katvā ‘‘ apaceyyā ’’ ti vuttaṃ .
Tesan ti sadevakena pūjaneyyādīnaṃ .
Haritun ti netuṃ .
Ettakenapīti upasaṅkamanādinā ettakena appamattakenapi katavattena ayaṃ kitti … pe … somanassajāto .
Yajamānassāti deyyadhammaṃ dentassa .
Dakkhiṇāya ijjhanaṃ nāma vipulaphalabhāvoti āha ‘‘ mahapphalo hotī ’’ ti .
Viditan ti paṭividdhapaccakkhakataṃ .
Ājānātīti vutthabhavādiṃ pariyādāya jānāti paṭivijjhati .
Jānitvāti cattāri saccāni maggapaṭipāṭiyā paṭivijjhitvā .
Aggappattatāya katakiccataṃ patto .
Brāhmaṇena attanā kato kāro ca bhagavato eva paccupaṭṭhātīti taṃ dassento ‘‘ iminā khīṇāsave yajanākārena yajantassā ’’ ti vuttaṃ .
Devahitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Mahāsālasuttavaṇṇanā

200. YasmāV1.242 tassa brāhmaṇassa anissayassa jiṇṇabhāvena visesato kāyo lūkho jāto , jiṇṇapilotikakhaṇḍehi saṅghaṭitaṃ pāvuraṇaṃ , tasmā ‘‘ lūkhapāvuraṇo ’’ ti padassa ‘‘ jiṇṇapāvuraṇo ’’ ti attho vutto .
Pāṭiyekkan ti puttesu ekameko ekamekāya vācāya visuṃ visuṃ .
SampucchanaṃM1.277 nāma idha sammantananti āha ‘‘ saddhiṃ mantayitvā ’’ ti .
Nandissan ti abhinandiṃ .
Atītatthe hi idaṃ anāgatavacanaṃ .
Tenāha ‘‘ nandijāto … pe … ahosin ’’ ti .
Bhussantāti nibbhussanavasena ravantā .
Vayogatan ti pacchimavayaṃ upagataṃ .
So pana yasmā purime dve vaye atikkamavasena gato .
Pacchimaṃ ekadesato atikkamanavasena , tasmā vuttaṃ –
‘‘ tayo vaye gataṃ atikkantaṃ pacchimavaye ṭhitan ’’ ti .
Nipparibhogoti jiṇṇabhāvena javaparakkamahāniyā aparibhogo na bhuñjitabbo .
Khādanā apanīyatīti yavasaṃ adadantā tato nīharanti nāma .
Theroti vuḍḍho .
Anassavāti na vacanakarā .
Appatissāti patissayarahitā .
Avasavattinoti na mayhaṃ vasena vattanakā .
Sundarataroti upatthambhakāribhāvena sundarataro .
Puratoti upatthambhakabhāvena purato katvā .
Udake patiṭṭhaṃ labhati tattha patiṭṭhato thirapatiṭṭhabhāvato .
Addhapatiṭṭho hi daṇḍo daṇḍadharapurisassa patiṭṭhaṃ labhāpeti .
Brāhmaṇiyoti attano brāhmaṇiyo .
Pāṭiyekkan ti ‘‘ asukassa gehe asukassa gehe ’’ ti evaṃ uddesikaṃ katvā visuṃ visuṃ .
Mā niyyādehi , amhākaṃ ruccanaṭṭhānamevāti tava puttānaṃ gehesu yaṃ amhākaṃ ruccanaṭṭhānaṃ .
Tatthameva gamissāmāti sabbesampi etesaṃ anuggahaṃ kātukāmo bhagavā evamāha .
Tato paṭṭhāyāti sotāpattiphalapaṭilābhato paṭṭhāya .
Yadatthaṃ mayaṃ imassa brāhmaṇassa mahāsampattidānādināV1.243 anuggaho kato , so cassa puttaparijanassapi attho siddhoti satthā na sabbakālaṃ tassa brāhmaṇassa puttānaṃ gehaṃ agamāsi , te eva pana kālena kālaṃ satthu santikaṃ gantvā yathāvibhavaṃ sakkārasammānaṃ akaṃsūti adhippāyo .
Mahāsālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Mānatthaddhasuttavaṇṇanā

201. MānenaM1.278 thaddhoti ‘‘ ayaṃ kho ’’ tiādinā paggahitena mānena thaddho bajjhitacitto thaddhaayosalāko viya kassacipi anonato .
Na kiñci jānāti loke paṭisanthāramattassapi ajānanato .
Abbhutavittajātāti sañjātaabbhutavittā .
Vittaṃ vittīti ca tuṭṭhipariyāyā .
Abhūtapubbāyāti yā tassā parisāya vitti tadā bhūtā , sā ito pubbe abhūtā .
Tenāha ‘‘ abhūta … pe … samannāgatā ’’ ti .
Assa puggalassāti anena puggalena .
Apacitāti paramanipaccena pūjanīyasāmaññato tattha attano pakkhipanaṃ idha desanākosallaṃ .
Mānatthaddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Paccanīkasuttavaṇṇanā

202.‘‘ Sabbaṃ setan ’’ ti kenaci vutte tassa paccanīkaṃ karontasseva assa brāhmaṇassa .
Vinetvāti vināsetvā .
Suṇātīti atthoti ‘‘ suṇātī ’’ ti kiriyāpadaṃ āharitvā gāthāya attho veditabbo ‘‘ jaññā subhāsitan ’’ ti vuttattā .
Na hi asutvā desitaṃ jānituṃ sakkonti .
Paccanīkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Vanakammikasuttavaṇṇanā

203. Vanakamme niyutto , kiriyamānena vanakammaṃ etassa atthīti vanakammiko .
Imasmiṃ vanasaṇḍeti imasmiṃ evaṃmahante vanasaṇḍe .
Na me vanasmiṃ karaṇīyamatthi yathā ,‘‘ brāhmaṇa , tuyhan ’’ ti adhippāyo .
Itaraṃ pana yaṃ mahākilesavanaṃ , taṃ maggañāṇapharasunā samādhimayasilāyaṃV1.244 sunisitena sabbasoM1.279 ucchinnamūlaṃ , tato eva nibbanatho nikkilesagahano .
Vivekābhiratiyā ekako abhirato paṭipakkhavigamena .
Tenāha ‘‘ aratiṃ … pe … jahitvā ’’ ti .
Vanakammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Kaṭṭhahārasuttavaṇṇanā

204. Dhammantevāsikāti kiñcipi dhanaṃ adatvā kevalaṃ antevāsikā .
Tenāha ‘‘ veyyāvaccaṃ katvā sippuggaṇhanakā ’’ ti .
Gambhīrasabhāveti samantato dūrato gahanasacchannavipulatararukkhagacchalatāya ca , tadā himapiṇḍasinnabhāvena mayūrayānehi patiṭṭhātuṃ asakkuṇeyyatāya ca gambhīrabhāve .
Bahubheraveti bahubhayānake .
Aniñjamānenāti itthambhūtatthe karaṇavacanaṃ .
Atisundaraṃ vatāti evaṃ sante nāma araññe evaṃ niccalakāyo nisinno jhāyanto ativiya sundarañca jhānaṃ jhāyasīti vadati .
Accherarūpan ti acchariyabhāvaṃ .
Seṭṭhappattiyāti seṭṭhabhāvappattiyā .
‘‘ Lokādhipatisahabyataṃ ākaṅkhamāno ’’ ti iminā brāhmaṇo lokādhipatisahayogaṃ pucchati ,‘‘ kasmā bhavan ’’ tiādinā pana tadaññavisesākaṅkhaṃ pucchatīti āha ‘‘ aparenapi ākārena pucchatī ’’ ti .
Kaṅkhāti taṇhā abhikkhaṇavasena pavattā .
Anekasabhāvesūti rūpādivasena ajjhattikādivasena evaṃ nānāsabhāvesu ārammaṇesu .
Assādarāgo lobho abhijjhāti nānappakārā .
Sesakilesā vā diṭṭhimānadosādayo .
Niccakālaṃ avassitā sattānaṃ avassayabhāvattā .
Pajappāpanavasenāti pakārehi taṇhāyanavasena .
Nirantāti antarahitā niravasesā .
Anupagamanoti anupādāno .
Sabbaññutaññāṇaṃ dīpeti , tassa hi vasena eva nānāsabhāvesuV1.245 bhagavā samantacakkhunā passatīti ‘‘ sabbe … pe … dassano ’’ tiM1.280 vuccati .
Arahattaṃ sandhāyāha , tañhi nippariyāyato ‘‘ anuttaran ’’ ti vuccati .
Kaṭṭhahārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Mātuposakasuttavaṇṇanā

205. Itoti manussattabhāvato .
Paṭigantvāti abhigantvā .
Sagge hi nibbattanto kammaphalena dhammatāvasena paṭisandhikālato paṭṭhāya abhirativasena abhiramati eva nāmāti .
Mātuposakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Bhikkhakasuttavaṇṇanā

206. Virūpaṃ gandhaṃ pasavatīti visso , duggandho .
Bāhitvāti attano santānato bahikatvā nīharitvā .
Taṃ pana anavasesato pajahananti āha ‘‘ aggamaggena jahitvā ’’ ti .
Saṅkhāyati sammadeva paricchindati etāyāti saṅkhā , ñāṇanti āha ‘‘ saṅkhāyāti ñāṇenā ’’ ti .
Bhinnakilesattāti niruttinayena bhikkhusaddasiddhimāha .
Bhikkhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

11. Saṅgāravasuttavaṇṇanā

207. Paccetīti pattiyāyati saddahati .
Tathābhūto ca tamatthaṃ nikāmento nāma hotīti vuttaṃ ‘‘ icchati patthetī ’’ ti .
Sādhu , bhanteti ettha sādhu -saddo āyācanattho , na abhinandanatthoti ‘‘ āyācamāno āhā ’’ ti vatvā āyācane kāraṇaṃ dassento ‘‘ therassa kirā ’’ tiādimāha .
Udakasuddhiko na ekaṃsena apāyūpago , laddhiyā panaM1.281 sāvajjakilesabhūtabhāvato āyācati .
Aññaṃ kāraṇaṃ apadisanto ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Phalabhūto attho etassāti atthavasaṃ , kāraṇanti āha ‘‘ atthānisaṃsaṃ atthakāraṇan ’’ ti .
Papañcasūdaniyaṃ pana phaleneva araṇīyato attho , kāraṇanti katvā ‘‘ attho eva atthavaso , tasmā dve atthavaseti dve atthe dve kāraṇānī ’’ ti vuttaṃ .
Saṅgāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

12. Khomadussasuttavaṇṇanā

208. EvaṃladdhanāmaṃV1.246 piṇḍāya pāvisīti yojanā .
Evamevan ti kenaci animantitena sayameva upasaṅkamante .
Aphāsukadhātukan ti ayuttarūpaṃ .
Sabhādhamman ti sabhāya caritabbaṃ cārittadhammaṃ .
Asañcāletvāti āsanato avuṭṭhāpetvā .
Ujukameva āgacchati lokagganāyako bhagavā sabbasattuttamo attano uttaritarassa abhāvato lokassa apacitiṃ na dasseti .
Ye sabbaso saṃkilese pajahanti , teva paṇḍite ‘‘ santo ’’ ti dasseti ‘‘ ete ’’ tiādinā .
Khomadussasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya
Brāhmaṇasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā .