Issues
Select Version
Sagāthāvaggaṭīkā
Sagāthāvaggaṭīkā

Nettinayavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Nettinayavaṇṇanā

Idāni pakaraṇanayena pāḷiyā atthavaṇṇanaṃ karissāma .
Sā pana atthavaṇṇanā yasmā desanāyaV1.45 samuṭṭhānappayojanabhājanesu piṇḍatthesu ca niddhāritesu sukarā hoti suviññeyyā ca , tasmā suttadesanāya samuṭṭhānādīni paṭhamaṃ niddhārayissāma .
Tattha samuṭṭhānaṃ tāva desanānidānaṃ , taṃ sādhāraṇaṃ asādhāraṇanti duvidhaṃ .
Tattha sādhāraṇampi abbhantarabāhirabhedato duvidhaṃ .
Tattha sādhāraṇaṃ abbhantarasamuṭṭhānaṃ nāma lokanāthassa mahākaruṇā .
Tāya hi samussāhitassa bhagavato veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi , yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ sattesu caM1.51 kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī ’’ tiādi ( ma . ni .1.283; saṃ . ni .1.172; mahāva .9).
Ettha ca hetuavatthāyapi mahākaruṇāya saṅgaho daṭṭhabbo yāvadeva saṃsāramahoghato saddhammadesanāhatthadānehi sattasantāraṇatthaṃ taduppattito .
Yathā ca mahākaruṇā , evaṃ sabbaññutaññāṇaṃ dasabalañāṇādīni ca desanāya abbhantarasamuṭṭhānabhāvena vattabbāni .
Sabbañhi ñeyyadhammaṃ tesaṃ desetabbappakāraṃ sattānañca āsayānusayādiṃ yāthāvato jānanto bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicittanayadesanaṃ pavattesīti .
Bāhiraṃ pana sādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ dasasahassamahābrahmaparivāra-sahampatimahābrahmuno ajjhesanaṃ .
Tadajjhesanuttarakālañhi dhammagambhīratāpaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭippassambhetvā dhammassāmī dhammadesanāya ussāhajāto ahosi .
Asādhāraṇampi abbhantarabāhirabhedato duvidhameva .
Tattha abbhantaraṃ yāya mahākaruṇāya yena ca desanāñāṇena idaṃ suttaṃ pavattitaṃ , tadubhayaṃ veditabbaṃ bāhiraṃ pana tassā devatāya pucchā , pucchāvasiko hesa suttanikkhepo .
Tayidaṃ pāḷiyaṃ āgatameva .
Payojanampi sādhāraṇāsādhāraṇato duvidhaṃ .
Tattha sādhāraṇaṃ anukkamena yāva anupādāparinibbānaṃ vimuttirasattā bhagavato desanāya .
Tenevāha ‘‘ etadatthā kathā , etadatthā mantanā ’’ tiādi ( pari .366).
Asādhāraṇaṃ pana tassā devatāya dassanamaggasamadhigamo , ubhayampetaṃ bāhirameva .
Sace pana veneyyasantānagatampi desanābalasiddhisaṅkhātaṃ payojanaṃ adhippāyasamijjhanabhāvato yathādhippetatthasiddhiyā mahākāruṇikassa bhagavatopi payojanamevāti gaṇheyya , iminā pariyāyenassa abbhantaratāpi siyā .
Apica tassā devatāya oghataraṇākārassa yāthāvato anavabodho imissā desanāya samuṭṭhānaṃ , tadavabodho payojanaṃ .
So hi imāya desanāya bhagavantaṃ payojeti tannipphādanaparāyaṃ desanāti katvā .
Yañhi desanāya sādhetabbaṃ phalaṃ , taṃ ākaṅkhitabbattā desakaṃ desanāya payojetīti payojananti vuccati .
Tathā devatāya tadaññesañca vineyyānaṃ patiṭṭhānāyūhanavissajjanañcettha payojanaṃM1.52 .
Tathā saṃsāracakkanivatti-saddhammacakkappavattisassatādimicchācāra-nirākaraṇaṃV1.46 sammāvādapurekkhāro akusalamūlasamūhananaṃ kusalamūlasamāropanaṃ apāyadvārapidahanaṃ saggamokkhadvāravivaraṇaṃ pariyuṭṭhānavūpasamanaṃ anusayasamugghātanaṃ ‘‘ mutto mocessāmī ’’ ti purimapaṭiññāavisaṃvādanaṃ tappaṭipakkhamāramanorathavisaṃvādanaṃ titthiyasamayanimmathanaṃ buddhadhammapatiṭṭhāpananti evamādīnipi payojanāni idha veditabbāni .
Yathā devatā oghataraṇe saṃsayapakkhandā , tādisā aññe ca saṅkhātadhammānaṃ sammāsambuddhassa ca paṭipattiṃ ajānantā asaddhammassavana-dhāraṇa-paricaya-manasikāravipallatthabuddhikā saddhammassavana-dhāraṇa-paricayavimukhā ca bhavavimokkhesino vineyyā imissā desanāya bhājanaṃ .
Piṇḍatthā pana ‘‘ appatiṭṭhaṃ anāyūhan ’’ ti padadvaye catusaccakammaṭṭhānānuyogavasena yonisomanasikārabahulīkāro kusalamūlasamāyogo olīyanātidhāvanāvissajjanaṃ upāyavinibandhavidhamanaṃ micchābhinivesadūrībhāvo taṇhāvijjāvisodhanaṃ vaṭṭattayavicchedanupāyo āsavogha-yoga-ganthāgati-taṇhuppādupādānaviyogo cetokhilavivecanaṃ abhinandananivāraṇaṃ saṃsaggātikkamo vivādamūlapariccāgo akusalakammapathaviddhaṃsanaṃ micchattātivattanaṃ anusayamūlacchedo .
Sabbakilesa-darathapariḷāha-sārambhapaṭippassambhanaṃ dassanasavananiddeso vijjūpamavajirūpamadhammāpadeso apacayagāmidhammavibhāvanā pahānattayadīpanā sikkhattayānuyogo samathavipassanānuṭṭhānaṃ bhāvanāsacchikiriyāsiddhi sīlakkhandhādipārisuddhīti evamādayo veditabbā .
Tattha yesaṃ kilesādīnaṃ vasena patiṭṭhāti saṃsīdati , yesañca abhisaṅkhārādīnaṃ vasena āyūhati nibbuyhati , ubhayametaṃ samudayasaccaṃ , tappabhāvitā tadubhayanissitā ca khandhā dukkhasaccaṃ , tadubhayamattho ,‘‘ appatiṭṭhaṃ anāyūhan ’’ ti adhippetassa atthassa paṭicchannaṃ katvā desanā upāyo mānaniggaṇhanavasena tassā devatāya saccābhisamayakāraṇabhāvato patiṭṭhānāyūhanapaṭikkhepopadesena caturoghanirattharaṇatthikehi antadvayarahitā majjhimā paṭipatti paṭipajjitabbāti ayamettha bhagavato āṇattīti ayaṃ desanāhāro .
ParasaṃsayapakkhandanatāyaM1.53 ñātukāmatāya ca kathaṃ nūti pucchāvasena vuttaṃ ?
Abhimukhabhāvato ekapuggalabhāvato ca ‘‘ tvan ’’ ti vuttaṃ .
Paramukkaṃsagatassa garubhāvassa anaññayogyassa saddhammadhurassa paridīpanato sādhūti marisasīlādiguṇatāya ‘‘ mārisā ’’ ti vuttaṃV1.47 .
Avahananato rāsibhāvato ca ‘‘ oghan ’’ ti vuttaṃ .
Ñātuṃ icchitassa atthassa katattā pariyosāpitattā ‘‘ itī ’’ ti vuttaṃ .
Saṃsīdanalakkhaṇassa patiṭṭhānassa akātabbato sabbaso ca akatattā .
‘‘ Appatiṭṭhan ’’ ti vuttaṃ .
Tayidaṃ akaraṇaṃ ekaṃsikanti khoti avadhāraṇavasena vuttaṃ .
Tassa ca appatiṭṭhānassa sasantatigatattā ‘‘ tvan ’’ ti ca pucchitattā ‘‘ ahan ’’ ti vuttaṃ .
Devatāya sambodhanato piyālapanato ca ,‘‘ āvuso ’’ ti vuttaṃ .
Nibbuyhanalakkhaṇassa āyūhanassa akātabbato sabbaso ca akatattā anāyūhan ti vuttaṃ .
Tiṇṇākārassa oghānaṃ anicchitabhāvato eva tattha saṃsayassa anapagatattā oghataraṇassa ca avisesattā ‘‘ yathā kathaṃ panā ’’ ti vuttaṃ .
Tathā saṃsīdanalakkhaṇaṃ patiṭṭhānaṃ saṃsāre ca saṇṭhānanti anatthantarattā abhinnakālikaṃ .
Tathā nibbuyhanalakkhaṇaṃ āyūhanaṃ sammāpaṭipattiyā ativattananti anatthantarattā abhinnakālikanti vuttaṃ ‘‘ yadā svāhaṃ … pe … tadāssu nibbuyhāmī ’’ ti .
Tadubhayassa paṭipakkhabhāvato paṭibāhanato ca oghātiṇṇāti vuttaṃ ‘‘ evaṃ khvāhaṃ … pe … oghamatarin ’’ ti .
Ekabuddhantarantarikattā sudūrakālikatāya ‘‘ cirassan ’’ ti vuttaṃ .
Antarā adiṭṭhapubbatāya vimhayanīyatāya ca ‘‘ vatā ’’ ti vuttaṃ .
Tadā upalabbhamānatāya attapaccakkhatāya ca ‘‘ passāmī ’’ ti vuttaṃ .
Bāhitapāpato brahmassa ca ariyamaggassa aṇanato paṭivijjhanato ‘‘ brāhmaṇan ’’ ti vuttaṃ .
Kilesasantāpavūpasamanato dukkhasantāpavūpasamanato ca sabbaso nibbutattā ‘‘ parinibbutan ’’ ti vuttaṃ .
Taraṇapayogassa nibbattitattā upari taritabbābhāvato ca ‘‘ tiṇṇan ’’ ti vuttaṃ .
Ñāṇacakkhunā oloketabbato lujjanato palujjanato ca ‘‘ loke ’’ ti vuttaṃ .
Visayesu sañjanato jātabhāvato ‘‘ visattikan ’’ ti vuttaṃ .
Ñāṇassa paccakkhabhāvato nigamanato ca ‘‘ idan ’’ ti vuttaṃ .
Bhāsitattā parisamattattā ca ‘‘ avocā ’’ ti vuttaṃ .
Paṭhamaṃ gahitattā paccāmasanato ca ‘‘ sā devatā ’’ ti vuttaṃ .
Paṭikkhepassa abhāvato atthassa anumoditabbato ‘‘ samanuñño ’’ ti vuttaṃ .
VineyyānaṃM1.54 sāsanato paramatthasampattito ca ‘‘ satthā ’’ ti vuttaṃ .
Cakkhupathātikkamena tirobhāvūpagamanato ‘‘ antaradhāyī ’’ ti vuttanti ayaṃ anupadavicayato vicayahāro .
Appatiṭṭhānānāyūhanehi oghataraṇaṃ yujjati kilesābhisaṅkhāravijahanena pārasampattisamijjhanato .
Sabbakilesa-taṇhādiṭṭhi-taṇhāyatana-sassatādivasena santiṭṭhato saṃsāre saṃsīdanaṃ hotīti yujjati kāraṇassa suppatiṭṭhitabhāvato .
Abhisaṅkharaṇakicce kilesābhisaṅkhāre vijjamāne sabbadiṭṭhābhinivesa-atidhāvanābhinivesādīnaṃ vasena āyūhantassa saṃsāramahoghena nibbuyhanaṃV1.48 hotīti yujjati sammāpaṭipattiyā ativattanato .
Brahmassa ariyamaggassa aṇanato paṭivijjhanato brāhmaṇabhāvo yujjjati bāhitapāpattā .
Sammadeva santadhammasamadhigamato parinibbutabhāvo yujjati sabbaso savāsanapahīnakilesattā .
Tathā ca visattikāya tiṇṇabhāvo yujjati yathā yāya lesopi na dissati , evaṃ aggamaggena tassā samucchinnattāti ayaṃ yuttihāro .
Kilesavaṭṭavasena patiṭṭhānaṃ visesato kammavaṭṭassa padaṭṭhānaṃ .
Abhisaṅkhāravasena āyūhanañca vipākavaṭṭassa padaṭṭhānaṃ .
Appatiṭṭhānānāyūhanāni oghataraṇassa padaṭṭhānaṃ , oghataraṇaṃ anupādisesanibbānassa .
Taṇhāvasena patiṭṭhānassa assādānupassitā padaṭṭhānaṃ .
Tenāha bhagavā –
‘‘ saṃyojaniyesu , bhikkhave , dhammesu assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī ’’ ti ( saṃ . ni .2.52,56).
Khandhāvijjā-phassa-saññā-vitakkāyonisomanasikāra-pāpamittaparatoghosā diṭṭhivasena patiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ .
Yathāha – paṭisambhidāmagge ( paṭi . ma .1.124)‘‘ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ , avijjāpi diṭṭhiṭṭhānan ’’ tiādi .
Taṇhādiṭṭhābhinandanaavasesakilesābhisaṅkhāravasena āyūhanassa padaṭṭhānaṃ .
Iminā nayena yathārahaṃ taṇhādiṭṭhādivasena patiṭṭhānāyūhanānaṃ padaṭṭhānabhāvo vattabbo .
Sesamettha pāḷito eva suniddhāriyaṃ .
Ayaṃ padaṭṭhānahāro .
Appatiṭṭhaṃ anāyūhan ti patiṭṭhānāyūhanapaṭikkhepena vissajjentena niyyānāvahā sammāpaṭipatti gahitā ekantato oghanittharaṇūpāyabhāvato .
Taggahaṇena ca sabbepi sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā gahitā honti niyyānalakkhaṇena ekalakkhaṇattāti ayaṃ lakkhaṇahāro .
Nidāna massāM1.55 devatāya oghataraṇākārassa yāthāvato anavabodhoti vuttovāyamattho .
Aññepi ye imaṃ desanaṃ nissāya oghataraṇūpāyaṃ paṭivijjhanti , tepi imissā desanāya nidānanti daṭṭhabbā .
‘‘ Kathaṃ nu kho imaṃ desanaṃ nissāya sammadeva paṭivijjhantā catubbidhampi oghaṃ tarantā sakalasaṃsāramahoghato nitthareyyuṃ , pare ca tattha patiṭṭhapeyyun ’’ ti ayamettha bhagavato adhippāyo .
Padanibbacanaṃ niruttaṃ , taṃ ‘‘ evan ’’ tiādinidānapadānaṃ ‘‘ kathan ’’ tiādipāḷipadānañca aṭṭhakathāya tassā līnatthavaṇṇanāya ca vuttanayānusārena sukarattā ativitthārabhayena na vitthārayimha .
Pada-padattha-desanā-nikkhepa-suttasandhi-vasena pañcavidhā sandhi .
Tattha padassa padantarena sambandhoV1.49 padasandhi .
Tathā padatthassa padatthantarena sambandho padatthasandhi , yo ‘‘ kiriyākārakasambandho ’’ ti vutto .
Nānānusandhikassa taṃtaṃanusandhīti sambandho , ekānusandhikassa pana pubbāparasambandho desanāsandhi , yā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ pucchānusandhi ajjhāsayānusandhi yathānusandhī ’’ ti tidhā vibhattā .
Ajjhāsayo cettha attajjhāsayo parajjhāsayoti dvidhā veditabbo .
Nikkhepasandhi catunnaṃ suttanikkhepānaṃ vasena veditabbā .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ papañcasūdanīṭīkāyaṃ vuttanayena gahetabbaṃ .
Suttasandhi idha paṭhamanikkhepavasena veditabbā .
‘‘ Kasmā panettha oghataraṇasuttameva paṭhamaṃ nikkhittan ’’ ti nāyamanuyogo katthaci na pavattati ?
Apica ‘‘ appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ oghamatarin ’’ ti patiṭṭhānāyūhanapaṭikkhepavasena antadvayavivajjanamukhena vā majjhimāya paṭipadāya vibhāvanato sabbapaṭhamamidaṃ suttaṃ idha nikkhittaṃ .
Antadvayaṃ anupagamma majjhimāya paṭipattiyā saṅkāsanaparañhi buddhānaṃ sāsananti .
Yaṃ pana ekissā desanāya desanantarena saddhiṃ saṃsandanaṃ , ayampi desanāsandhi .
Sā idha evaṃ veditabbā –
‘‘ Appatiṭṭhaṃ … pe … anāyūhaṃ oghamatarin ’’ ti ayaṃ desanā –
‘‘ Sabbadā sīlasampanno , paññavā susamāhito ;
Āraddhavīriyo pahitatto , oghaṃ tarati duttaraṃ .
‘‘ Virato kāmasaññāya , rūpasaṃyojanātigo ;
Nandīrāgaparikkhīṇo , so gambhīre na sīdati ;( Saṃ . ni .1.96);
SaddhāyaM1.56 tarati oghaṃ , appamādena aṇṇavaṃ .( saṃ . ni .1.246; su . ni .186);
‘‘ Pañca chinde pañca jahe , pañca cuttari bhāvaye ;
Pañcasaṅgātigo bhikkhu , oghatiṇṇoti vuccati .( saṃ . ni .1.5; dha . pa .370);
‘‘ TasmāV1.50 jantu sadā sato , kāmāni parivajjaye ;
Te pahāya tare oghaṃ , nāvaṃ sitvāva pāragū .( su . ni .777; mahāni .6; netti .5);
‘‘ Ekāyanaṃ jātikhayantadassī , maggaṃ pajānāti hitānukampī ;
Etena maggena tariṃsu pubbe , tarissanti ye ca taranti oghan ’’ ti .( saṃ . ni .5.384,409; mahāni .191; cūḷani . pārāyanānugītigāthāniddesa 107; paṭhamavagga 121; netti .170)–
Evamādīhi desanāhi saṃsandatīti ayaṃ catubyūho hāro .
Appatiṭṭhaṃ anāyūhan ti ettha saṃkilesavasena patiṭṭhānaṃ āyūhanañca .
Tena ayonisomanasikāro dīpito , santakilesavasena anāyūhanena yonisomanasikāro .
Tattha ayonisomanasikaroto taṇhāvijjā pavaḍḍhati .
Tesu taṇhāgahaṇena ca taṇhāmūlakā dhammā āvattanti .
Avijjāgahaṇena avijjāmūlakaṃ sabbaṃ bhavacakkaṃ āvattati .
Yonisomanasikāraggahaṇena ca yonisomanasikāramūlakā dhammā āvattanti catubbidhañca sampatticakkaṃ .
Patiṭṭhānāyūhanapaṭikkhepena pana sammāpaṭipatti dīpitā , sā ca saṅkhepato sīlādisaṅgahā .
Tattha sīlaggahaṇena ekādasa sīlānisaṃsā āvattanti , samādhiggahaṇena pañcaṅgiko sammāsamādhi pañcaññāṇiko sammāsamādhi samādhiparikkhārā ca āvattanti .
Paññāgahaṇena paññā ca sammādiṭṭhīti sammādiṭṭhisudassanā sabbepi ariyamaggadhammā āvattantīti ayaṃ āvatto hāro .
Patiṭṭhānaṃ kilesādivasena sattavidhaṃ .
Āyūhanaṃ abhisaṅkhārādivasena sattavidhaṃ .
Tathā tappaṭipakkhato appatiṭṭhānaṃ anāyūhanañca .
Ayamettha dhammavibhatti .
Padaṭṭhānabhūmivibhattiyo pana heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbā .
Ayaṃ vibhattihāro .
Pubbabhāgappaṭipadaṃ sammadeva sampādetvā samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ katvā bhāvanaṃ ussakkento kilesādīnaṃ dūrīkaraṇato tesaṃ vasena asaṃsīdantoM1.57 anibbuyhanto appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ oghaṃ tarati .
Kilesādīnaṃ vasena pana saṃsīdanto nibbuyhanto saṃsāre patiṭṭhānato āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā āyūhanato oghaṃ na taratīti ayaṃ parivatto hāro .
AppatiṭṭhaṃV1.51 asantiṭṭhanto asaṃsīdanto anibbisaṃ anavinibbisanti pariyāyavacanaṃ , anāyūhaṃ anibbuyhanto acetento apakappentoti pariyāyavacanaṃ , oghaṃ kilesasamuddanti pariyāyavacanaṃ , atari atikkami accavāyīti pariyāyavacanaṃ .
Iminā nayena sesapadesupi pariyāyavacanaṃ veditabbanti ayaṃ vevacano hāro .
Appatiṭṭhaṃ anāyūhan ti ettha patiṭṭhaṃ āyūhanti kilesānaṃ kiccakaraṇapaññatti .
Pariyuṭṭhānānaṃ vibhāvanapaññatti .
Abhisaṅkhārānaṃ viruhanapaññatti .
Taṇhāya assādapaññatti .
Diṭṭhiyā parinipphandanapaññatti .
Bhavadiṭṭhiyā bhavābhinivesapaññatti .
Vibhavadiṭṭhiyā vipallāsapaññatti .
Kāmasukhānuyogassa kāmesu anugijjhanapaññatti .
Attakilamathānuyogassa attaparitāpanapaññatti .
Appatiṭṭhaṃ anāyūhanti pana abhiññeyyadhammānaṃ abhiññāpaññatti .
Pariññeyyadhammānaṃ pariññāpaññatti .
Oghamatarinti pahātabbadhammānaṃ pahānapaññatti .
Maggassa bhāvanāpaññatti .
Nirodhassa sacchikiriyāpaññattīti ayaṃ paññattihāro .
Appatiṭṭhaṃ anāyūhan ti ettha patiṭṭhānāyūhanaggahaṇena oghaggahaṇena ca samudayasaccaṃ gahitaṃ .
Appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ atarinti pana padattayena maggasaccaṃ gahitaṃ , hetugahaṇena ca hetumato gahaṇaṃ siddhamevāti dukkhanirodhasaccāni atthato gahitānevāti ayaṃ saccehi otaraṇā .
Tattha ye lokiyā pañcakkhandhā , yesaṃ vasena patiṭṭhānāyūhanasiddhi .
Ye lokuttarā cattāro khandhā , yesaṃ vasena oghataraṇasiddhi .
Ayaṃ khandhamukhena otaraṇā .
Ye eva pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo , te cattāro khandhā dvāyatanāni dve dhātuyoti ayaṃ āyatanamukhena dhātumukhena ca otaraṇā .
Tathā appatiṭṭhaṃ anāyūhanti ettha patiṭṭhānāyūhanaggahaṇena kilesābhisaṅkhārādīnaṃ gahaṇaṃ .
Kilesābhisaṅkhārādayo oghā ca saṅkhārakkhandhā dhammāyatanaṃ dhammadhātu ca , appatiṭṭhānānāyūhanaggahaṇena oghataraṇavacanena ca saha vipassanāya maggo kathito .
Evañca saṅkhārakkhandho dhammāyatanaṃ dhammadhātu caM1.58 gahitāti evampi khandhamukhena āyatanamukhena dhātumukhena otaraṇā .
Vipassanā ce aniccānupassanā , animittamukhena vimokkhamukhaṃ , dukkhānupassanā ce , appaṇihitavimokkhamukhaṃ , anattānupassanā ce , suññatavimokkhamukhanti evaṃ vimokkhamukhena otaraṇaṃ .
Magge sekkhā sīlakkhandhādayo dhammāyatanadhammadhātū anāsavā ca evampi kho khandhādimukhena otaraṇāti ayaṃ otaraṇo hāro .
Appatiṭṭhan ti ārambho .
Anāyūhan ti padasuddhi , no ārambhasuddhi , tathā oghan ti .
Atarin ti pana padasuddhi ceva ārambhasuddhi cāti ayaṃ sodhano hāro .
AppatiṭṭhaṃV1.52 anāyūhan ti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ taṇhādiṭṭhiādivasena patiṭṭhānāyūhanānaṃ sādhāraṇato paṭikkhepacodanāti katvā oghamatarin ti taṃ vikappetvā visesavacanaṃ .
Oghataraṇañhi cattāro ariyamaggā .
Tattha paṭhamadutiyamaggā avisesena diṭṭhoghataraṇaṃ , tatiyamaggo kāmoghataraṇaṃ , aggamaggo sesoghataraṇanti ayaṃ adhiṭṭhāno hāro .
Kilesavasena patiṭṭhānassa ayonisomanasikāro hetu .
Abhisaṅkhāravasena āyūhanassa kilesā hetū .
Appatiṭṭhānānāyūhanānaṃ pana yathākkamaṃ yonisomanasikārapahānāni hetū .
Saṃyojaniyesu dhammesu assādānupassanā taṇhāvasena yathārahaṃ tassa hetū .
Tenāha bhagavā –
‘‘ saṃyojaniyesu , bhikkhave , dhammesu assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī ’’ ti .
Khandhāvijjāphassasaññāvitakkāyonisomanasikārapāpamittaparatoghosā diṭṭhivasena patiṭṭhānassa hetū .
Tenāha – paṭisambhidāmagge ‘‘ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ , avijjāpi diṭṭhiṭṭhānan ’’ tiādi .
Taṇhābhinandanā avasesakilesābhisaṅkhāravasena āyūhanassa hetū .
Iminā nayena yathārahaṃ taṇhādiṭṭhivasena patiṭṭhānāyūhanānaṃ hetuvibhāgo niddhāretabbo , tabbipariyāyena appatiṭṭhānānāyūhanānaṃ .
Kilesuppādane hi sammadeva ādīnavadassanaṃ appatiṭṭhānassa hetū , abhisaṅkharaṇe ādīnavadassanaṃ anāyūhanassa hetū , vipassanāya ussukkāpanaṃ oghataraṇassa hetūti ayaṃ parikkhāro hāro .
YathāvuttavibhāgehiM1.59 patiṭṭhānāyūhanehi catubbidhassapi oghassa parisuddhi .
Appatiṭṭhānānāyūhanehi pana sotānaṃ saṃvaro sabbaso pidhānañcāti catubbidhassapi oghassa visesato pidhānaṃ appavattikaraṇaṃ .
Ariyamaggassa bhāvanāya hi kilesavasena patiṭṭhānaṃ abhisaṅkhāravasena āyūhanaṃ upacchinnaṃ , tassa sabbepi oghā tiṇṇā sammatiṇṇā pahīnā hontīti ayaṃ samāropano hāro .
Appatiṭṭhaṃ anāyūhan ti ettha patiṭṭhāgahaṇena taṇhāvijjā gahitā .
Tāsaṃ hi vasena satto tattha tattha bhave patiṭṭhāti .
Āyūhanaggahaṇena tappaccayā abhisaṅkhāradhammā gahitā .
Tattha taṇhāya visesato rūpadhammā adhiṭṭhānaṃ , avijjāya arūpadhammā .
Tesaṃ yathākkamaṃ samatho ca vipassanā ca paṭipakkhā , te ‘‘ appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ oghamatarin ’’ ti padehi pakāsitā honti , tesu samathassa cetovimutti phalaṃ , vipassanāya paññāvimutti .
Tathā hi sā ‘‘ rāgavirāgā avijjāvirāgā ’’ ti visesetvā vuccati .
Tattha taṇhāvijjā abhisaṅkhāro ca samudayasaccaṃ , tesaṃ adhiṭṭhānabhūtā rūpārūpadhammā dukkhasaccaṃ , tesaṃ appavatti nirodhasaccaṃ , nirodhapajānanā paṭipadā oghataraṇapariyāyena vuttā maggasaccaṃ .
Taṇhāgahaṇena cettha māyā-sāṭheyyamānātimāna-madappamāda-pāpicchatā-pāpamittatā-ahirikānottappādivasenaV1.53 akusalapakkho netabbo .
Avijjāgahaṇena viparītamanasikāra-kodhūpanāha-makkhapaḷāsa-issāmacchariya-sārambha- dovacassatā-bhavadiṭṭhiādivasena akusalapakkho netabbo .
Vuttavipariyāyena amāyāasāṭheyyādiaviparītamanasikārādivasena .
Tathā samathapakkhiyānaṃ saddhindriyānaṃ vipassanāpakkhiyānaṃ aniccasaññādīnañca vasena vodānapakkho netabboti ayaṃ nandiyāvattassa nayassa bhūmi .
Tathā vuttanayena gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu taṇhā lobho , avijjā moho , avijjāya sampayutto lohite sati pubbo viya taṇhāya sati sijjhamāno āghāto doso iti tīhi akusalamūlehi gahitehi , tappaṭipakkhato ‘‘ appatiṭṭhan ’’ tiādivacanehi ca tīṇi akusalamūlāni tīṇi kusalamūlāni ca siddhāni eva honti .
Idhāpi lobho sabbāni sāsavakusalamūlāni āyūhanadhammā ca samudayasaccaṃ , tannibbattā tesaṃ adhiṭṭhānagocarabhūtā ca upādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā yojetabbā .
Phalaṃ panettha vimokkhattayavasenaM1.60 niddhāretabbaṃ , tīhi akusalamūlehi tividhaduccarita-saṃkilesamalavisamaakusalasaññā-vitakkādivasena akusalapakkho netabbo , tathā tīhi kusalamūlehi tividhasucarita-samakusalasaññā-vitakka-samādhi-vimokkhamukhādivasena vodānapakkho netabboti ayaṃ tipukkhalassa nayassa bhūmi .
Tathā vuttanayena gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu visesato taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena asubhe ‘‘ subhan ’’ ti , dukkhe ‘‘ sukhan ’’ ti ca vipallāsā , avijjādiṭṭhīnaṃ vasena ‘‘ anicce niccan ’’ ti anattani ‘‘ attā ’’ ti vipallāsā veditabbā .
Tesaṃ paṭipakkhato ‘‘ appatiṭṭhan ’’ tiādivacanehi ca laddhehi sativīriyasamādhipaññindriyehi cattāri satipaṭṭhānāni siddhāneva honti .
Tattha catūhi indriyehi cattāro puggalā niddisitabbā .
Kathaṃ ?
Duvidho hi taṇhācarito mudindriyo tikkhindriyoti , tathā diṭṭhicarito .
Tesu paṭhamo asubhe ‘‘ subhan ’’ ti vipariyesaggāhī satibalena yathābhūtaṃ kāyasabhāvaṃ sallakkhento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ samugghātetvā sammattaniyāmaṃ okkamati .
Dutiyo asukhe ‘‘ sukhan ’’ ti vipariyesaggāhī ‘‘ uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī ’’ tiādinā vuttena vīriyasaṃvarabhūtena vīriyabalena paṭipakkhaṃ vinodento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ viddhaṃsetvā sammattaniyāmaṃ okkamati .
TatiyoV1.54 anicce ‘‘ niccan ’’ ti ayāthāvaggāhī samathabalena samāhitacitto saṅkhārānaṃ taṅkhaṇikabhāvaṃ sallakkhento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ samugghātetvā sammattaniyāmaṃ okkamati .
Catuttho santati-samūha-kiccārammaṇa-ghanavañcitatāya phassādidhammapuñjamatte anattani ‘‘ attā ’’ ti micchābhinivesī catukoṭikasuññatāmanasikārena taṃ micchābhinivesaṃ viddhaṃsetvā sāmaññaphalaṃ sacchikaroti .
Subhasaññāsukhasaññādīhi catūhi vā vipallāsehi samudayasaccaṃ , tesamadhiṭṭhānārammaṇabhūtā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā veditabbā .
Phalaṃ panettha cattāri sāmaññaphalāni , catūhi cettha vipallāsehi caturāsavoghayoga-kāyagantha-agati-taṇhuppādupādāna-sattaviññāṇaṭṭhiti-apariññādivasena akusalapakkho netabbo , tathā catūhi satipaṭṭhānehi catubbidhajhāna-vihārādhiṭṭhāna-sukhabhāgiyadhamma-appamaññāsammappadhāniddhipādādivasena vodānapakkho netabboti ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmi .
ImesaṃM1.61 pana tiṇṇaṃ atthanayānaṃ siddhiyā vohāranayadvayaṃ siddhameva hoti .
Tathā hi atthanayānaṃ disābhūtadhammālocanaṃ disālocanaṃ , tesaṃ samānayanaṃ aṅkusoti pañcapi nayā idha niyuttāti veditabbā .
Idañca suttaṃ soḷasavidhe suttantapaṭṭhāne nibbedhasekkhabhāgiyaṃ byatirekamukhena patiṭṭhānāyūhanāni gahitānīti saṃkilesanibbedhasekkhabhāgiyaṃ cāti daṭṭhabbaṃ .
Aṭṭhavīsatividhe pana suttantapaṭṭhāne lokiyalokuttaraṃ sattādhiṭṭhānaṃ ñāṇañeyyaṃ dassanabhāvanaṃ sakavacanaṃ vissajjanīyaṃ kusalaṃ anuññātanti veditabbaṃ .
Oghataraṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .