Nettinayavaṇṇanā
Idāni pakaraṇanayena pāḷiyā atthavaṇṇanaṃ karissāma .
Sā pana atthavaṇṇanā yasmā desanāya
V1.45 samuṭṭhānappayojanabhājanesu piṇḍatthesu ca niddhāritesu sukarā hoti suviññeyyā ca , tasmā suttadesanāya samuṭṭhānādīni paṭhamaṃ niddhārayissāma .Tattha samuṭṭhānaṃ tāva desanānidānaṃ , taṃ sādhāraṇaṃ asādhāraṇanti duvidhaṃ .
Tattha sādhāraṇampi abbhantarabāhirabhedato duvidhaṃ .
Tattha sādhāraṇaṃ abbhantarasamuṭṭhānaṃ nāma lokanāthassa mahākaruṇā .
Tāya hi samussāhitassa bhagavato veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi , yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ sattesu ca
M1.51 kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī ’’ tiādi ( ma . ni .1.283; saṃ . ni .1.172; mahāva .9).Ettha ca hetuavatthāyapi mahākaruṇāya saṅgaho daṭṭhabbo yāvadeva saṃsāramahoghato saddhammadesanāhatthadānehi sattasantāraṇatthaṃ taduppattito .
Yathā ca mahākaruṇā , evaṃ sabbaññutaññāṇaṃ dasabalañāṇādīni ca desanāya abbhantarasamuṭṭhānabhāvena vattabbāni .
Sabbañhi ñeyyadhammaṃ tesaṃ desetabbappakāraṃ sattānañca āsayānusayādiṃ yāthāvato jānanto bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicittanayadesanaṃ pavattesīti .
Bāhiraṃ pana sādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ dasasahassamahābrahmaparivāra-sahampatimahābrahmuno ajjhesanaṃ .
Tadajjhesanuttarakālañhi dhammagambhīratāpaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭippassambhetvā dhammassāmī dhammadesanāya ussāhajāto ahosi .
Asādhāraṇampi abbhantarabāhirabhedato duvidhameva .
Tattha abbhantaraṃ yāya mahākaruṇāya yena ca desanāñāṇena idaṃ suttaṃ pavattitaṃ , tadubhayaṃ veditabbaṃ bāhiraṃ pana tassā devatāya pucchā , pucchāvasiko hesa suttanikkhepo .
Tayidaṃ pāḷiyaṃ āgatameva .
Payojanampi sādhāraṇāsādhāraṇato duvidhaṃ .
Tattha sādhāraṇaṃ anukkamena yāva anupādāparinibbānaṃ vimuttirasattā bhagavato desanāya .
Tenevāha ‘‘ etadatthā kathā , etadatthā mantanā ’’ tiādi ( pari .366).
Asādhāraṇaṃ pana tassā devatāya dassanamaggasamadhigamo , ubhayampetaṃ bāhirameva .
Sace pana veneyyasantānagatampi desanābalasiddhisaṅkhātaṃ payojanaṃ adhippāyasamijjhanabhāvato yathādhippetatthasiddhiyā mahākāruṇikassa bhagavatopi payojanamevāti gaṇheyya , iminā pariyāyenassa abbhantaratāpi siyā .
Apica tassā devatāya oghataraṇākārassa yāthāvato anavabodho imissā desanāya samuṭṭhānaṃ , tadavabodho payojanaṃ .
So hi imāya desanāya bhagavantaṃ payojeti tannipphādanaparāyaṃ desanāti katvā .
Yañhi desanāya sādhetabbaṃ phalaṃ , taṃ ākaṅkhitabbattā desakaṃ desanāya payojetīti payojananti vuccati .
Tathā devatāya tadaññesañca vineyyānaṃ patiṭṭhānāyūhanavissajjanañcettha payojanaṃ
M1.52 .Tathā saṃsāracakkanivatti-saddhammacakkappavattisassatādimicchācāra-nirākaraṇaṃ
V1.46 sammāvādapurekkhāro akusalamūlasamūhananaṃ kusalamūlasamāropanaṃ apāyadvārapidahanaṃ saggamokkhadvāravivaraṇaṃ pariyuṭṭhānavūpasamanaṃ anusayasamugghātanaṃ ‘‘ mutto mocessāmī ’’ ti purimapaṭiññāavisaṃvādanaṃ tappaṭipakkhamāramanorathavisaṃvādanaṃ titthiyasamayanimmathanaṃ buddhadhammapatiṭṭhāpananti evamādīnipi payojanāni idha veditabbāni .Yathā devatā oghataraṇe saṃsayapakkhandā , tādisā aññe ca saṅkhātadhammānaṃ sammāsambuddhassa ca paṭipattiṃ ajānantā asaddhammassavana-dhāraṇa-paricaya-manasikāravipallatthabuddhikā saddhammassavana-dhāraṇa-paricayavimukhā ca bhavavimokkhesino vineyyā imissā desanāya bhājanaṃ .
Piṇḍatthā pana ‘‘ appatiṭṭhaṃ anāyūhan ’’ ti padadvaye catusaccakammaṭṭhānānuyogavasena yonisomanasikārabahulīkāro kusalamūlasamāyogo olīyanātidhāvanāvissajjanaṃ upāyavinibandhavidhamanaṃ micchābhinivesadūrībhāvo taṇhāvijjāvisodhanaṃ vaṭṭattayavicchedanupāyo āsavogha-yoga-ganthāgati-taṇhuppādupādānaviyogo cetokhilavivecanaṃ abhinandananivāraṇaṃ saṃsaggātikkamo vivādamūlapariccāgo akusalakammapathaviddhaṃsanaṃ micchattātivattanaṃ anusayamūlacchedo .
Sabbakilesa-darathapariḷāha-sārambhapaṭippassambhanaṃ dassanasavananiddeso vijjūpamavajirūpamadhammāpadeso apacayagāmidhammavibhāvanā pahānattayadīpanā sikkhattayānuyogo samathavipassanānuṭṭhānaṃ bhāvanāsacchikiriyāsiddhi sīlakkhandhādipārisuddhīti evamādayo veditabbā .
Tattha yesaṃ kilesādīnaṃ vasena patiṭṭhāti saṃsīdati , yesañca abhisaṅkhārādīnaṃ vasena āyūhati nibbuyhati , ubhayametaṃ samudayasaccaṃ , tappabhāvitā tadubhayanissitā ca khandhā dukkhasaccaṃ , tadubhayamattho ,‘‘ appatiṭṭhaṃ anāyūhan ’’ ti adhippetassa atthassa paṭicchannaṃ katvā desanā upāyo mānaniggaṇhanavasena tassā devatāya saccābhisamayakāraṇabhāvato patiṭṭhānāyūhanapaṭikkhepopadesena caturoghanirattharaṇatthikehi antadvayarahitā majjhimā paṭipatti paṭipajjitabbāti ayamettha bhagavato āṇattīti ayaṃ desanāhāro .
Parasaṃsayapakkhandanatāya
M1.53 ñātukāmatāya ca kathaṃ nūti pucchāvasena vuttaṃ ?Abhimukhabhāvato ekapuggalabhāvato ca ‘‘ tvan ’’ ti vuttaṃ .
Paramukkaṃsagatassa garubhāvassa anaññayogyassa saddhammadhurassa paridīpanato sādhūti marisasīlādiguṇatāya ‘‘ mārisā ’’ ti vuttaṃ
V1.47 .Avahananato rāsibhāvato ca ‘‘ oghan ’’ ti vuttaṃ .
Ñātuṃ icchitassa atthassa katattā pariyosāpitattā ‘‘ itī ’’ ti vuttaṃ .
Saṃsīdanalakkhaṇassa patiṭṭhānassa akātabbato sabbaso ca akatattā .
‘‘ Appatiṭṭhan ’’ ti vuttaṃ .
Tayidaṃ akaraṇaṃ ekaṃsikanti khoti avadhāraṇavasena vuttaṃ .
Tassa ca appatiṭṭhānassa sasantatigatattā ‘‘ tvan ’’ ti ca pucchitattā ‘‘ ahan ’’ ti vuttaṃ .
Devatāya sambodhanato piyālapanato ca ,‘‘ āvuso ’’ ti vuttaṃ .
Nibbuyhanalakkhaṇassa āyūhanassa akātabbato sabbaso ca akatattā anāyūhan ti vuttaṃ .
Tiṇṇākārassa oghānaṃ anicchitabhāvato eva tattha saṃsayassa anapagatattā oghataraṇassa ca avisesattā ‘‘ yathā kathaṃ panā ’’ ti vuttaṃ .
Tathā saṃsīdanalakkhaṇaṃ patiṭṭhānaṃ saṃsāre ca saṇṭhānanti anatthantarattā abhinnakālikaṃ .
Tathā nibbuyhanalakkhaṇaṃ āyūhanaṃ sammāpaṭipattiyā ativattananti anatthantarattā abhinnakālikanti vuttaṃ ‘‘ yadā svāhaṃ … pe … tadāssu nibbuyhāmī ’’ ti .
Tadubhayassa paṭipakkhabhāvato paṭibāhanato ca oghātiṇṇāti vuttaṃ ‘‘ evaṃ khvāhaṃ … pe … oghamatarin ’’ ti .
Ekabuddhantarantarikattā sudūrakālikatāya ‘‘ cirassan ’’ ti vuttaṃ .
Antarā adiṭṭhapubbatāya vimhayanīyatāya ca ‘‘ vatā ’’ ti vuttaṃ .
Tadā upalabbhamānatāya attapaccakkhatāya ca ‘‘ passāmī ’’ ti vuttaṃ .
Bāhitapāpato brahmassa ca ariyamaggassa aṇanato paṭivijjhanato ‘‘ brāhmaṇan ’’ ti vuttaṃ .
Kilesasantāpavūpasamanato dukkhasantāpavūpasamanato ca sabbaso nibbutattā ‘‘ parinibbutan ’’ ti vuttaṃ .
Taraṇapayogassa nibbattitattā upari taritabbābhāvato ca ‘‘ tiṇṇan ’’ ti vuttaṃ .
Ñāṇacakkhunā oloketabbato lujjanato palujjanato ca ‘‘ loke ’’ ti vuttaṃ .
Visayesu sañjanato jātabhāvato ‘‘ visattikan ’’ ti vuttaṃ .
Ñāṇassa paccakkhabhāvato nigamanato ca ‘‘ idan ’’ ti vuttaṃ .
Bhāsitattā parisamattattā ca ‘‘ avocā ’’ ti vuttaṃ .
Paṭhamaṃ gahitattā paccāmasanato ca ‘‘ sā devatā ’’ ti vuttaṃ .
Paṭikkhepassa abhāvato atthassa anumoditabbato ‘‘ samanuñño ’’ ti vuttaṃ .
Vineyyānaṃ
M1.54 sāsanato paramatthasampattito ca ‘‘ satthā ’’ ti vuttaṃ .Cakkhupathātikkamena tirobhāvūpagamanato ‘‘ antaradhāyī ’’ ti vuttanti ayaṃ anupadavicayato vicayahāro .
Appatiṭṭhānānāyūhanehi oghataraṇaṃ yujjati kilesābhisaṅkhāravijahanena pārasampattisamijjhanato .
Sabbakilesa-taṇhādiṭṭhi-taṇhāyatana-sassatādivasena santiṭṭhato saṃsāre saṃsīdanaṃ hotīti yujjati kāraṇassa suppatiṭṭhitabhāvato .
Abhisaṅkharaṇakicce kilesābhisaṅkhāre vijjamāne sabbadiṭṭhābhinivesa-atidhāvanābhinivesādīnaṃ vasena āyūhantassa saṃsāramahoghena nibbuyhanaṃ
V1.48 hotīti yujjati sammāpaṭipattiyā ativattanato .Brahmassa ariyamaggassa aṇanato paṭivijjhanato brāhmaṇabhāvo yujjjati bāhitapāpattā .
Sammadeva santadhammasamadhigamato parinibbutabhāvo yujjati sabbaso savāsanapahīnakilesattā .
Tathā ca visattikāya tiṇṇabhāvo yujjati yathā yāya lesopi na dissati , evaṃ aggamaggena tassā samucchinnattāti ayaṃ yuttihāro .
Kilesavaṭṭavasena patiṭṭhānaṃ visesato kammavaṭṭassa padaṭṭhānaṃ .
Abhisaṅkhāravasena āyūhanañca vipākavaṭṭassa padaṭṭhānaṃ .
Appatiṭṭhānānāyūhanāni oghataraṇassa padaṭṭhānaṃ , oghataraṇaṃ anupādisesanibbānassa .
Taṇhāvasena patiṭṭhānassa assādānupassitā padaṭṭhānaṃ .
Tenāha bhagavā –
‘‘ saṃyojaniyesu , bhikkhave , dhammesu assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī ’’ ti ( saṃ . ni .2.52,56).
Khandhāvijjā-phassa-saññā-vitakkāyonisomanasikāra-pāpamittaparatoghosā diṭṭhivasena patiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ .
Yathāha – paṭisambhidāmagge ( paṭi . ma .1.124)‘‘ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ , avijjāpi diṭṭhiṭṭhānan ’’ tiādi .
Taṇhādiṭṭhābhinandanaavasesakilesābhisaṅkhāravasena āyūhanassa padaṭṭhānaṃ .
Iminā nayena yathārahaṃ taṇhādiṭṭhādivasena patiṭṭhānāyūhanānaṃ padaṭṭhānabhāvo vattabbo .
Sesamettha pāḷito eva suniddhāriyaṃ .
Ayaṃ padaṭṭhānahāro .
Appatiṭṭhaṃ anāyūhan ti patiṭṭhānāyūhanapaṭikkhepena vissajjentena niyyānāvahā sammāpaṭipatti gahitā ekantato oghanittharaṇūpāyabhāvato .
Taggahaṇena ca sabbepi sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā gahitā honti niyyānalakkhaṇena ekalakkhaṇattāti ayaṃ lakkhaṇahāro .
Nidāna massā
M1.55 devatāya oghataraṇākārassa yāthāvato anavabodhoti vuttovāyamattho .Aññepi ye imaṃ desanaṃ nissāya oghataraṇūpāyaṃ paṭivijjhanti , tepi imissā desanāya nidānanti daṭṭhabbā .
‘‘ Kathaṃ nu kho imaṃ desanaṃ nissāya sammadeva paṭivijjhantā catubbidhampi oghaṃ tarantā sakalasaṃsāramahoghato nitthareyyuṃ , pare ca tattha patiṭṭhapeyyun ’’ ti ayamettha bhagavato adhippāyo .
Padanibbacanaṃ niruttaṃ , taṃ ‘‘ evan ’’ tiādinidānapadānaṃ ‘‘ kathan ’’ tiādipāḷipadānañca aṭṭhakathāya tassā līnatthavaṇṇanāya ca vuttanayānusārena sukarattā ativitthārabhayena na vitthārayimha .
Pada-padattha-desanā-nikkhepa-suttasandhi-vasena pañcavidhā sandhi .
Tattha padassa padantarena sambandho
V1.49 padasandhi .Tathā padatthassa padatthantarena sambandho padatthasandhi , yo ‘‘ kiriyākārakasambandho ’’ ti vutto .
Nānānusandhikassa taṃtaṃanusandhīti sambandho , ekānusandhikassa pana pubbāparasambandho desanāsandhi , yā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ pucchānusandhi ajjhāsayānusandhi yathānusandhī ’’ ti tidhā vibhattā .
Ajjhāsayo cettha attajjhāsayo parajjhāsayoti dvidhā veditabbo .
Nikkhepasandhi catunnaṃ suttanikkhepānaṃ vasena veditabbā .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ papañcasūdanīṭīkāyaṃ vuttanayena gahetabbaṃ .
Suttasandhi idha paṭhamanikkhepavasena veditabbā .
‘‘ Kasmā panettha oghataraṇasuttameva paṭhamaṃ nikkhittan ’’ ti nāyamanuyogo katthaci na pavattati ?
Apica ‘‘ appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ oghamatarin ’’ ti patiṭṭhānāyūhanapaṭikkhepavasena antadvayavivajjanamukhena vā majjhimāya paṭipadāya vibhāvanato sabbapaṭhamamidaṃ suttaṃ idha nikkhittaṃ .
Antadvayaṃ anupagamma majjhimāya paṭipattiyā saṅkāsanaparañhi buddhānaṃ sāsananti .
Yaṃ pana ekissā desanāya desanantarena saddhiṃ saṃsandanaṃ , ayampi desanāsandhi .
Sā idha evaṃ veditabbā –
‘‘ Appatiṭṭhaṃ … pe … anāyūhaṃ oghamatarin ’’ ti ayaṃ desanā –
‘‘ Sabbadā sīlasampanno , paññavā susamāhito ;
Āraddhavīriyo pahitatto , oghaṃ tarati duttaraṃ .
‘‘ Virato kāmasaññāya , rūpasaṃyojanātigo ;
Nandīrāgaparikkhīṇo , so gambhīre na sīdati ;( Saṃ . ni .1.96);
Saddhāya
M1.56 tarati oghaṃ , appamādena aṇṇavaṃ .( saṃ . ni .1.246; su . ni .186);‘‘ Pañca chinde pañca jahe , pañca cuttari bhāvaye ;
Pañcasaṅgātigo bhikkhu , oghatiṇṇoti vuccati .( saṃ . ni .1.5; dha . pa .370);
‘‘ Tasmā
V1.50 jantu sadā sato , kāmāni parivajjaye ;Te pahāya tare oghaṃ , nāvaṃ sitvāva pāragū .( su . ni .777; mahāni .6; netti .5);
‘‘ Ekāyanaṃ jātikhayantadassī , maggaṃ pajānāti hitānukampī ;
Etena maggena tariṃsu pubbe , tarissanti ye ca taranti oghan ’’ ti .( saṃ . ni .5.384,409; mahāni .191; cūḷani . pārāyanānugītigāthāniddesa 107; paṭhamavagga 121; netti .170)–
Evamādīhi desanāhi saṃsandatīti ayaṃ catubyūho hāro .
Appatiṭṭhaṃ anāyūhan ti ettha saṃkilesavasena patiṭṭhānaṃ āyūhanañca .
Tena ayonisomanasikāro dīpito , santakilesavasena anāyūhanena yonisomanasikāro .
Tattha ayonisomanasikaroto taṇhāvijjā pavaḍḍhati .
Tesu taṇhāgahaṇena ca taṇhāmūlakā dhammā āvattanti .
Avijjāgahaṇena avijjāmūlakaṃ sabbaṃ bhavacakkaṃ āvattati .
Yonisomanasikāraggahaṇena ca yonisomanasikāramūlakā dhammā āvattanti catubbidhañca sampatticakkaṃ .
Patiṭṭhānāyūhanapaṭikkhepena pana sammāpaṭipatti dīpitā , sā ca saṅkhepato sīlādisaṅgahā .
Tattha sīlaggahaṇena ekādasa sīlānisaṃsā āvattanti , samādhiggahaṇena pañcaṅgiko sammāsamādhi pañcaññāṇiko sammāsamādhi samādhiparikkhārā ca āvattanti .
Paññāgahaṇena paññā ca sammādiṭṭhīti sammādiṭṭhisudassanā sabbepi ariyamaggadhammā āvattantīti ayaṃ āvatto hāro .
Patiṭṭhānaṃ kilesādivasena sattavidhaṃ .
Āyūhanaṃ abhisaṅkhārādivasena sattavidhaṃ .
Tathā tappaṭipakkhato appatiṭṭhānaṃ anāyūhanañca .
Ayamettha dhammavibhatti .
Padaṭṭhānabhūmivibhattiyo pana heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbā .
Ayaṃ vibhattihāro .
Pubbabhāgappaṭipadaṃ sammadeva sampādetvā samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ katvā bhāvanaṃ ussakkento kilesādīnaṃ dūrīkaraṇato tesaṃ vasena asaṃsīdanto
M1.57 anibbuyhanto appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ oghaṃ tarati .Kilesādīnaṃ vasena pana saṃsīdanto nibbuyhanto saṃsāre patiṭṭhānato āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā āyūhanato oghaṃ na taratīti ayaṃ parivatto hāro .
Appatiṭṭhaṃ
V1.51 asantiṭṭhanto asaṃsīdanto anibbisaṃ anavinibbisanti pariyāyavacanaṃ , anāyūhaṃ anibbuyhanto acetento apakappentoti pariyāyavacanaṃ , oghaṃ kilesasamuddanti pariyāyavacanaṃ , atari atikkami accavāyīti pariyāyavacanaṃ .Iminā nayena sesapadesupi pariyāyavacanaṃ veditabbanti ayaṃ vevacano hāro .
Appatiṭṭhaṃ anāyūhan ti ettha patiṭṭhaṃ āyūhanti kilesānaṃ kiccakaraṇapaññatti .
Pariyuṭṭhānānaṃ vibhāvanapaññatti .
Abhisaṅkhārānaṃ viruhanapaññatti .
Taṇhāya assādapaññatti .
Diṭṭhiyā parinipphandanapaññatti .
Bhavadiṭṭhiyā bhavābhinivesapaññatti .
Vibhavadiṭṭhiyā vipallāsapaññatti .
Kāmasukhānuyogassa kāmesu anugijjhanapaññatti .
Attakilamathānuyogassa attaparitāpanapaññatti .
Appatiṭṭhaṃ anāyūhanti pana abhiññeyyadhammānaṃ abhiññāpaññatti .
Pariññeyyadhammānaṃ pariññāpaññatti .
Oghamatarinti pahātabbadhammānaṃ pahānapaññatti .
Maggassa bhāvanāpaññatti .
Nirodhassa sacchikiriyāpaññattīti ayaṃ paññattihāro .
Appatiṭṭhaṃ anāyūhan ti ettha patiṭṭhānāyūhanaggahaṇena oghaggahaṇena ca samudayasaccaṃ gahitaṃ .
Appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ atarinti pana padattayena maggasaccaṃ gahitaṃ , hetugahaṇena ca hetumato gahaṇaṃ siddhamevāti dukkhanirodhasaccāni atthato gahitānevāti ayaṃ saccehi otaraṇā .
Tattha ye lokiyā pañcakkhandhā , yesaṃ vasena patiṭṭhānāyūhanasiddhi .
Ye lokuttarā cattāro khandhā , yesaṃ vasena oghataraṇasiddhi .
Ayaṃ khandhamukhena otaraṇā .
Ye eva pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo , te cattāro khandhā dvāyatanāni dve dhātuyoti ayaṃ āyatanamukhena dhātumukhena ca otaraṇā .
Tathā appatiṭṭhaṃ anāyūhanti ettha patiṭṭhānāyūhanaggahaṇena kilesābhisaṅkhārādīnaṃ gahaṇaṃ .
Kilesābhisaṅkhārādayo oghā ca saṅkhārakkhandhā dhammāyatanaṃ dhammadhātu ca , appatiṭṭhānānāyūhanaggahaṇena oghataraṇavacanena ca saha vipassanāya maggo kathito .
Evañca saṅkhārakkhandho dhammāyatanaṃ dhammadhātu ca
M1.58 gahitāti evampi khandhamukhena āyatanamukhena dhātumukhena otaraṇā .Vipassanā ce aniccānupassanā , animittamukhena vimokkhamukhaṃ , dukkhānupassanā ce , appaṇihitavimokkhamukhaṃ , anattānupassanā ce , suññatavimokkhamukhanti evaṃ vimokkhamukhena otaraṇaṃ .
Magge sekkhā sīlakkhandhādayo dhammāyatanadhammadhātū anāsavā ca evampi kho khandhādimukhena otaraṇāti ayaṃ otaraṇo hāro .
Appatiṭṭhan ti ārambho .
Anāyūhan ti padasuddhi , no ārambhasuddhi , tathā oghan ti .
Atarin ti pana padasuddhi ceva ārambhasuddhi cāti ayaṃ sodhano hāro .
Appatiṭṭhaṃ
V1.52 anāyūhan ti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ taṇhādiṭṭhiādivasena patiṭṭhānāyūhanānaṃ sādhāraṇato paṭikkhepacodanāti katvā oghamatarin ti taṃ vikappetvā visesavacanaṃ .Oghataraṇañhi cattāro ariyamaggā .
Tattha paṭhamadutiyamaggā avisesena diṭṭhoghataraṇaṃ , tatiyamaggo kāmoghataraṇaṃ , aggamaggo sesoghataraṇanti ayaṃ adhiṭṭhāno hāro .
Kilesavasena patiṭṭhānassa ayonisomanasikāro hetu .
Abhisaṅkhāravasena āyūhanassa kilesā hetū .
Appatiṭṭhānānāyūhanānaṃ pana yathākkamaṃ yonisomanasikārapahānāni hetū .
Saṃyojaniyesu dhammesu assādānupassanā taṇhāvasena yathārahaṃ tassa hetū .
Tenāha bhagavā –
‘‘ saṃyojaniyesu , bhikkhave , dhammesu assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī ’’ ti .
Khandhāvijjāphassasaññāvitakkāyonisomanasikārapāpamittaparatoghosā diṭṭhivasena patiṭṭhānassa hetū .
Tenāha – paṭisambhidāmagge ‘‘ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ , avijjāpi diṭṭhiṭṭhānan ’’ tiādi .
Taṇhābhinandanā avasesakilesābhisaṅkhāravasena āyūhanassa hetū .
Iminā nayena yathārahaṃ taṇhādiṭṭhivasena patiṭṭhānāyūhanānaṃ hetuvibhāgo niddhāretabbo , tabbipariyāyena appatiṭṭhānānāyūhanānaṃ .
Kilesuppādane hi sammadeva ādīnavadassanaṃ appatiṭṭhānassa hetū , abhisaṅkharaṇe ādīnavadassanaṃ anāyūhanassa hetū , vipassanāya ussukkāpanaṃ oghataraṇassa hetūti ayaṃ parikkhāro hāro .
Yathāvuttavibhāgehi
M1.59 patiṭṭhānāyūhanehi catubbidhassapi oghassa parisuddhi .Appatiṭṭhānānāyūhanehi pana sotānaṃ saṃvaro sabbaso pidhānañcāti catubbidhassapi oghassa visesato pidhānaṃ appavattikaraṇaṃ .
Ariyamaggassa bhāvanāya hi kilesavasena patiṭṭhānaṃ abhisaṅkhāravasena āyūhanaṃ upacchinnaṃ , tassa sabbepi oghā tiṇṇā sammatiṇṇā pahīnā hontīti ayaṃ samāropano hāro .
Appatiṭṭhaṃ anāyūhan ti ettha patiṭṭhāgahaṇena taṇhāvijjā gahitā .
Tāsaṃ hi vasena satto tattha tattha bhave patiṭṭhāti .
Āyūhanaggahaṇena tappaccayā abhisaṅkhāradhammā gahitā .
Tattha taṇhāya visesato rūpadhammā adhiṭṭhānaṃ , avijjāya arūpadhammā .
Tesaṃ yathākkamaṃ samatho ca vipassanā ca paṭipakkhā , te ‘‘ appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ oghamatarin ’’ ti padehi pakāsitā honti , tesu samathassa cetovimutti phalaṃ , vipassanāya paññāvimutti .
Tathā hi sā ‘‘ rāgavirāgā avijjāvirāgā ’’ ti visesetvā vuccati .
Tattha taṇhāvijjā abhisaṅkhāro ca samudayasaccaṃ , tesaṃ adhiṭṭhānabhūtā rūpārūpadhammā dukkhasaccaṃ , tesaṃ appavatti nirodhasaccaṃ , nirodhapajānanā paṭipadā oghataraṇapariyāyena vuttā maggasaccaṃ .
Taṇhāgahaṇena cettha māyā-sāṭheyyamānātimāna-madappamāda-pāpicchatā-pāpamittatā-ahirikānottappādivasena
V1.53 akusalapakkho netabbo .Avijjāgahaṇena viparītamanasikāra-kodhūpanāha-makkhapaḷāsa-issāmacchariya-sārambha- dovacassatā-bhavadiṭṭhiādivasena akusalapakkho netabbo .
Vuttavipariyāyena amāyāasāṭheyyādiaviparītamanasikārādivasena .
Tathā samathapakkhiyānaṃ saddhindriyānaṃ vipassanāpakkhiyānaṃ aniccasaññādīnañca vasena vodānapakkho netabboti ayaṃ nandiyāvattassa nayassa bhūmi .
Tathā vuttanayena gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu taṇhā lobho , avijjā moho , avijjāya sampayutto lohite sati pubbo viya taṇhāya sati sijjhamāno āghāto doso iti tīhi akusalamūlehi gahitehi , tappaṭipakkhato ‘‘ appatiṭṭhan ’’ tiādivacanehi ca tīṇi akusalamūlāni tīṇi kusalamūlāni ca siddhāni eva honti .
Idhāpi lobho sabbāni sāsavakusalamūlāni āyūhanadhammā ca samudayasaccaṃ , tannibbattā tesaṃ adhiṭṭhānagocarabhūtā ca upādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā yojetabbā .
Phalaṃ panettha vimokkhattayavasena
M1.60 niddhāretabbaṃ , tīhi akusalamūlehi tividhaduccarita-saṃkilesamalavisamaakusalasaññā-vitakkādivasena akusalapakkho netabbo , tathā tīhi kusalamūlehi tividhasucarita-samakusalasaññā-vitakka-samādhi-vimokkhamukhādivasena vodānapakkho netabboti ayaṃ tipukkhalassa nayassa bhūmi .Tathā vuttanayena gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu visesato taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena asubhe ‘‘ subhan ’’ ti , dukkhe ‘‘ sukhan ’’ ti ca vipallāsā , avijjādiṭṭhīnaṃ vasena ‘‘ anicce niccan ’’ ti anattani ‘‘ attā ’’ ti vipallāsā veditabbā .
Tesaṃ paṭipakkhato ‘‘ appatiṭṭhan ’’ tiādivacanehi ca laddhehi sativīriyasamādhipaññindriyehi cattāri satipaṭṭhānāni siddhāneva honti .
Tattha catūhi indriyehi cattāro puggalā niddisitabbā .
Kathaṃ ?
Duvidho hi taṇhācarito mudindriyo tikkhindriyoti , tathā diṭṭhicarito .
Tesu paṭhamo asubhe ‘‘ subhan ’’ ti vipariyesaggāhī satibalena yathābhūtaṃ kāyasabhāvaṃ sallakkhento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ samugghātetvā sammattaniyāmaṃ okkamati .
Dutiyo asukhe ‘‘ sukhan ’’ ti vipariyesaggāhī ‘‘ uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī ’’ tiādinā vuttena vīriyasaṃvarabhūtena vīriyabalena paṭipakkhaṃ vinodento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ viddhaṃsetvā sammattaniyāmaṃ okkamati .
Tatiyo
V1.54 anicce ‘‘ niccan ’’ ti ayāthāvaggāhī samathabalena samāhitacitto saṅkhārānaṃ taṅkhaṇikabhāvaṃ sallakkhento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ samugghātetvā sammattaniyāmaṃ okkamati .Catuttho santati-samūha-kiccārammaṇa-ghanavañcitatāya phassādidhammapuñjamatte anattani ‘‘ attā ’’ ti micchābhinivesī catukoṭikasuññatāmanasikārena taṃ micchābhinivesaṃ viddhaṃsetvā sāmaññaphalaṃ sacchikaroti .
Subhasaññāsukhasaññādīhi catūhi vā vipallāsehi samudayasaccaṃ , tesamadhiṭṭhānārammaṇabhūtā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā veditabbā .
Phalaṃ panettha cattāri sāmaññaphalāni , catūhi cettha vipallāsehi caturāsavoghayoga-kāyagantha-agati-taṇhuppādupādāna-sattaviññāṇaṭṭhiti-apariññādivasena akusalapakkho netabbo , tathā catūhi satipaṭṭhānehi catubbidhajhāna-vihārādhiṭṭhāna-sukhabhāgiyadhamma-appamaññāsammappadhāniddhipādādivasena vodānapakkho netabboti ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmi .
Imesaṃ
M1.61 pana tiṇṇaṃ atthanayānaṃ siddhiyā vohāranayadvayaṃ siddhameva hoti .Tathā hi atthanayānaṃ disābhūtadhammālocanaṃ disālocanaṃ , tesaṃ samānayanaṃ aṅkusoti pañcapi nayā idha niyuttāti veditabbā .
Idañca suttaṃ soḷasavidhe suttantapaṭṭhāne nibbedhasekkhabhāgiyaṃ byatirekamukhena patiṭṭhānāyūhanāni gahitānīti saṃkilesanibbedhasekkhabhāgiyaṃ cāti daṭṭhabbaṃ .
Aṭṭhavīsatividhe pana suttantapaṭṭhāne lokiyalokuttaraṃ sattādhiṭṭhānaṃ ñāṇañeyyaṃ dassanabhāvanaṃ sakavacanaṃ vissajjanīyaṃ kusalaṃ anuññātanti veditabbaṃ .
Oghataraṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .