1. Paṭhamavaggo
1. Brahmāyācanasuttavaṇṇanā
172. Parivitakko
V1.200M1.229 udapādīti dhammagambhīratāpaccavekkhaṇahetuko dhammadesanāya appossukko uppajji .Ayaṃ parivitakko kasmā udapādi ?
Kattha ca udapādīti taṃ sabbaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ sabbabuddhānan ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha āciṇṇasamāciṇṇoti ācarito ceva ācarantehi ca sammadeva ācaritoti attho .
Etena ayaṃ parivitakko sabbabuddhānaṃ paṭhamābhisambodhiyaṃ uppajjatevāti ayamettha dhammatāti dasseti .
Tattha aṭṭhame sattāheti idaṃ sattamasattāhato paraṃ sattāhabbhantare uppannattā vuttaṃ , na pana itaresaṃ viya aṭṭhamassa nāma sattāhassa pavattitassa sabbhāvā .
Sapaccaggheti mahagghe .
‘‘ Paccagghe ’’ ti vā pāṭho , abhinaveti attho .
Selamayeti muggavaṇṇasilāmaye .
Paṭividdhoti sayambhuñāṇena ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ tiādinā paṭimukhaṃ nibbijjhanavasena patto , yāthāvato avabuddhoti attho .
Dhammoti catusaccadhammo tabbinimuttassa paṭivijjhitabbadhammassa abhāvato .
Gambhīroti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra samupacitaparipakkañāṇasambhārehi aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭho .
Tenāha ‘‘ uttānapaṭikkhepavacanametan ’’ ti .
Yo alabbhaneyyapatiṭṭho , so ogāhituṃ asakkuṇeyyatāya sarūpato visesato ca passituṃ na sakkāti āha ‘‘ gambhīrattāva duddaso ’’ ti .
Dukkhena daṭṭhabboti kicchena kenaci kadācideva daṭṭhabbo .
Yaṃ pana daṭṭhumeva na sakkā , tassa ogāhetvā anu anu bujjhanako kadāci natthīti āha ‘‘ duddasattāva duranubodho ’’ ti .
Dukkhena avabujjhitabbo avabodhassa dukkarabhāvato .
Imasmiṃ ṭhāne ‘‘ taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave , katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā ’’ ti ( saṃ . ni .5.1115) suttapadaṃ vattabbaṃ .
Santārammaṇatāya vā santo .
Nibbutasabbapariḷāhatāya nibbuto .
Attano paccayehi padhānabhāvaṃ nītoti
M1.230 vā paṇītoV1.201 .Atittikaraṇaṭṭhena atappako sādurasabhojanaṃ viya .
Tattha ca nirodhasaccaṃ santaṃ ārammaṇanti santārammaṇaṃ , maggasaccaṃ santaṃ santārammaṇañcāti santārammaṇaṃ , anupasantasabhāvānaṃ kilesānaṃ saṅkhārānañca abhāvato santo .
Nibbutasabbapariḷāhattā nibbuto .
Santapaṇītabhāveneva tadatthāya asecanakatāya atappakatā daṭṭhabbā .
Tenāha ‘‘ idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vuttan ’’ ti .
Uttamañāṇassa visayattā na takkena avacaritabbo .
Tato eva nipuṇañāṇagocaratāya saṇhasukhumasabhāvattā ca nipuṇo .
Bālānaṃ avisayattā yathāvuttehi paṇḍitehi eva veditabboti paṇḍitavedanīyo .
Ālīyanti abhiramitabbaṭṭhena sevīyantīti ālayā , pañca kāmaguṇā .
Ālayanti allīyanti abhiramaṇavasena sevantīti ālayā , taṇhāvicaritāni .
Ramantīti ratiṃ vindanti kīḷanti laḷanti .
Ālayaratāti ālayaniratā .
Ṭhānaṃ sandhāyāti ṭhānasaddaṃ sandhāya , atthako pana ṭhānanti ca paṭiccasamuppādo eva adhippeto .
Tiṭṭhati phalaṃ tadāyattavuttitāyāti hi ṭhānaṃ , saṅkhārādīnaṃ paccayabhūtā avijjādayo .
Imesaṃ saṅkhārādīnaṃ paccayā idappaccayā , avijjādayo .
Idappaccayā eva idappaccayatā yathā ‘‘ devo eva devatā ’’.
Idappaccayānaṃ vā avijjādīnaṃ attano phalaṃ pati paccayabhāvo uppādanasamatthatā idappaccayatā .
Tena paramatthapaccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo dassito hoti .
Paṭicca samuppajjati phalaṃ etasmāti paṭiccasamuppādo .
Padadvayenapi dhammānaṃ paccayaṭṭho eva vibhāvito .
Tenāha ‘‘ saṅkhārādipaccayānaṃ etaṃ adhivacanan ’’ ti .
Saṅkhārādīnaṃ paccayā saṅkhārādipaccayā , avijjādayo .
Tesaṃ saṅkhārādipaccayānaṃ .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ ( visuddhi . mahāṭī .2.572-573) vuttanayena veditabbo .
Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabban ti sabbasaṅkhārasamathādiabhidheyyaṃ sabbaṃ atthato nibbānameva .
Idāni assa nibbānabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ yasmā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tan ti nibbānaṃ .
Āgammāti paṭicca ariyamaggassa ārammaṇapaccayahetu .
Sammantīti paṭippassaddhivūpasamavasena sammanti .
Tathā santā ca savisesaṃ upasantā nāma hontīti āha ‘‘ vūpasammantī ’’ ti .
Etena
M1.231 sabbe saṅkhārā sammanti etthāti sabbasaṅkhārasamatho , nibbānanti dasseti .Sabbasaṅkhāravisaṃyutte hi nibbāne sabbasaṅkhāravūpasamapariyāyo aṭṭhakathāyaṃ vutto eva .
Sesapadesupi eseva nayo .
Upadhīyati ettha dukkhanti upadhi , khandhādayo .
Paṭinissaṭṭhāti samucchedavasena pariccattā honti .
Sabbā taṇhāti aṭṭhasatappabhedā sabbāpi taṇhā .
Sabbe kilesarāgāti kāmarāgarūparāgādibhedā sabbepi kilesabhūtā rāgā , sabbepi vā kilesā idha ‘‘ kilesarāgā ’’ ti adhippetā , na lobhavisesā eva cittassa pariḷāhabhāvāpādanato .
Yathāha ‘‘ rattampi cittaṃ vipariṇataṃ
V1.202 , duṭṭhampi cittaṃ vipariṇataṃ , mūḷhampi cittaṃ vipariṇatan ’’ ti ( pārā .271).Virajjantīti palujjanti vikkhambhanato sabbaso tena visaṃyuttabhāvato .
Sabbaṃ dukkhan ti jarāmaraṇādibhedaṃ sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ .
Bhavena bhavan ti tena tena bhavena bhavantaraṃ bhavanikantibhāvena saṃsibbati .
Phalena vā saddhiṃ kammaṃ sataṇhasseva āyatiṃ punabbhavabhāvato .
Tato vānato nikkhantaṃ tattha tassa sabbaso abhāvato .
Ciranisajjācirabhāsanehi piṭṭhiāgilāyanatālugalasosādivasena kāyakilamatho ceva kāyavihesā ca veditabbā .
Sā ca kho desanāya atthamajānantānaṃ apaṭipajjantānañca vasena , jānantānaṃ pana paṭipajjantānañca desanāya kāyaparissamopi satthu aparissamoyeva .
Tenāha bhagavā –
‘‘ na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesī ’’ ti ( udā .10).
Tenevāha –
‘‘ yā ajānantānaṃ desanā nāma , so mama kilamatho assā ’’ ti .
Ubhayan ti cittakilamatho cittavihesā cāti ubhayampetaṃ buddhānaṃ natthi bodhimūle eva samucchinnattā .
Anubrūhanaṃ sampiṇḍanaṃ .
Soti apissūti nipāto .
Vuddhippattā vā acchariyā anacchariyā , vuddhiatthopi hi -kāro hoti yathā ‘‘ asekkhā dhammā ’’ ti .
Kappānaṃ satasahassaṃ cattāri ca asaṅkhyeyyāni sadevakassa lokassa dhammasaṃvibhāgakaraṇatthameva pāramiyo pūretvā idāni samadhigatadhammarajjassa tattha appossukkatāpattidīpanatā gāthatthassa ca acchariyatā tassa vuddhippattīti veditabbaṃ .
Atthadvārena hi gāthānaṃ anacchariyatā .
Gocarā ahesun ti upaṭṭhahiṃsu .
Upaṭṭhānañca vitakketabbatāvāti āha ‘‘ parivitakkayitabbataṃ pāpuṇiṃsū ’’ ti .
Yadi
M1.232 sukhāpaṭipadāva , kathaṃ kicchatāti āha ‘‘ pāramīpūraṇakāle panā ’’ tiādi .Evamādīni duppariccajāni dentassa .
Ha -iti vā byattanti etasmiṃ atthe nipāto .
‘‘ Ekaṃsatthe ’’ ti keci .
Ha byattaṃ , ekaṃsena vā alaṃ nippayojanaṃ evaṃ kicchena adhigatassa pakāsituṃ desitunti yojanā .
Halan ti vā alanti iminā samānatthapadaṃ ‘‘ halanti vadāmī ’’ tiādīsu viya .
Rāgadosaphuṭṭhehīti phuṭṭhavisena viya sappena rāgena dosena ca phuṭṭhehi abhibhūtehi .
Rāgadosānugatehīti rāgadosehi anubandhehi .
Niccādīnan ti niccādīnaṃ catunnaṃ vipallāsānaṃ .
Evaṃgatan ti evaṃ aniccantiādinā ākārena pavattaṃ bujjhitabbaṃ .
Kāmarāgarattā ca bhavarāgarattā ca nīvaraṇehi nivutacittatāya diṭṭhirāgarattā viparītābhinivesena na dakkhanti yāthāvato dhammaṃ na paṭivijjhissanti .
Sabhāvenāti aviparītasabhāvena .
Evaṃ gāhāpetun ti aniccantiādinā sabhāvena yāthāvato dhammaṃ jānāpetuṃ .
Rāgadosaparetatāpi nesaṃ sammūḷhabhāvenevāti āha ‘‘ tamokhandhena āvuṭā ’’ ti .
Dhammadesanāya
V1.203 appossukkatāpattiyā kāraṇaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ kasmā panā ’’ tiādinā sayameva codanaṃ samuṭṭhāpeti .Aññātavesenāti imassa bhagavato sāvakabhāvūpagamanena aññātavesena .
‘‘ Aññataratāpasavesenā ’’ ti keci , so panassa arahattādhigamaneneva vigaccheyya .
Tividhaṃ kāraṇaṃ appossukkatāpattiyā paṭipakkhassa balavabhāvo , dhammassa gambhīratā , tattha ca bhagavato sātisayaṃ gāravanti taṃ dassetuṃ ‘‘ tassa hī ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha paṭipakkhā nāma rāgādayo kilesā sammāpaṭipattiyā antarāyakarattā .
Tesaṃ balavabhāvato ciraparibhāvanāya sattasantānato dubbisodhiyatāya te satte mattahatthino viya dubbalapurisaṃ adhibhavitvā ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādentā anekasatayojanāyāmavitthāraṃ sunicitaṃ ghanasannivesaṃ kaṇṭakaduggampi adhisenti .
Dūrapabhedaducchejjatāhi dubbisodhiyataṃ pana dassetuṃ ‘‘ athassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ca anto amaṭṭhatāya kañjiyapuṇṇā lābu , cirapārivāsikatāya takkabharitā cāṭi , snehatintadubbalabhāvena vasāpītapilotikā , telamissitatāya añjanamakkhitahattho dubbisodhanīyā vuttā .
Hīnūpamā cetā rūpapabandhabhāvato acirakālikattā ca malīnatāya , kilesasaṃkileso eva pana dubbisodhanīyataro
M1.233 anādikālikattā arūpanissitattā ca .Tenāha ‘‘ atisaṃkiliṭṭhā ’’ ti .
Yathā ca dubbisodhanīyataratāya , evaṃ gambhīraduddasaduranubodhānampi vuttaupamā hīnūpamāva .
Gambhīropi dhammo paṭipakkhavidhamanena ñāṇena visadabhāvaṃ āpannena supākaṭo bhaveyya , paṭipakkhavidhamanaṃ pana sammāpaṭipattipaṭibaddhaṃ , sā saddhammassavanādhīnā , taṃ satthari dhamme ca pasādāyattaṃ .
So garuṭṭhāniyānaṃ ajjhesanahetukoti paṇālikāya sattānaṃ dhammasampaṭipattiyā brahmāyācanānimittanti taṃ dassento ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Upakkilesabhūtaṃ appaṃ rāgādirajaṃ etassāti apparajaṃ , apparajaṃ akkhi paññācakkhu yesaṃ te taṃsabhāvāti katvā apparajakkhajātikāti imamatthaṃ dassento ‘‘ paññāmaye ’’ tiādimāha .
Appaṃ rāgādirajaṃ yesaṃ taṃsabhāvā apparajakkhajātikāti evamettha attho veditabbo .
Assavanatāti ‘‘ sayaṃ abhiññā ’’ tiādīsu viya karaṇe paccattavacananti āha ‘‘ assavanatāyā ’’ ti .
Dasapuññakiriyavasenāti dānādidasavidhapuññakiriyavatthūnaṃ vasena .
Tenāha ‘‘ katādhikārā ’’ tiādi .
Papañcasūdaniyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .1.282) pana ‘‘ dvādasapuññakiriyavasenā ’’ ti vuttaṃ , taṃ dānādīsu saraṇagamana-parahitapariṇāmanādipakkhipanavasena vuttaṃ .
Rāgādimalena samalehi pūraṇādīhi chahi satthārehi satthupaṭiññehi kabbaracanāvasena cintākaviādibhāve ṭhatvā takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ cintito .
Te kira buddhakolāhalānussavena
V1.204 sañjātakutūhalaṃ lokaṃ vañcentā kohaññe ṭhatvā sabbaññutaṃ paṭijānantā yaṃ kañci adhammameva ‘‘ dhammo ’’ ti dīpesuṃ .Tenāha ‘‘ te hi puretaraṃ uppajjitvā ’’ tiādi .
Apāpuretan ti etaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānato pabhuti pihitaṃ nibbānamahādvāraṃ ariyamaggaṃ saddhammadesanāhatthena apāpura vivara .
Selo pabbato ucco hoti thiro ca , na paṃsupabbato missakapabbato cāti āha ‘‘ sele yathā pabbatamuddhanī ’’ ti .
Dhammamayaṃ pāsādan ti lokuttaradhammamāha .
So hi sabbaso pasādāvaho , sabbadhamme
M1.234 atikkamma abbhuggataṭṭhena pāsādasadiso ca .Paññāpariyāyo vā idha dhamma-saddoti vuttaṃ ‘‘ paññāmayan ’’ ti .
Sā hi abbhuggataṭṭhena pāsādoti abhidhamme āgatā .
Tathā cāha –
‘‘ Paññāpāsādamāruyha , asoko sokiniṃ pajaṃ ;
Pabbataṭṭhova bhūmaṭṭhe , dhīro bāle avekkhatī ’’ ti .( dha . pa .28);
Yathā hītiādīsu yathā ca pabbate ṭhatvā andhakāre heṭṭhā olokentassa purisassa khettakedārapāḷikuṭikāyo tattha sayitamanussā ca na paññāyanti anujjalabhāvato , kuṭikāsu pana aggijālā paññāyati samujjalabhāvato , evaṃ dhammapāsādamāruyha sattalokaṃ olokayato bhagavato ñāṇassa āpāthaṃ nāgacchanti akatakalyāṇā sattā , ñāṇagginā anujjalabhāvato anuḷārabhāvato ca rattiṃ khittā sarā viya honti , katakalyāṇā pana bhabbapuggalā dūre ṭhitāpi bhagavato āpāthaṃ āgacchanti paripakkañāṇaggitāya samujjalabhāvato uḷārasantānatāya himavantapabbato viya cāti evaṃ yojanā veditabbā .
Garuṭṭhānīyaṃ payirupāsitvā garutaraṃ payojanaṃ uddissa abhipatthanā ajjhesanā , sāpi atthato yācanāva hotīti āha ‘‘ ajjhesananti yācanan ’’ ti .
Padesavisayaṃ ñāṇadassanaṃ ahutvā buddhānaṃyeva āveṇikabhāvato idaṃ ñāṇadvayaṃ ‘‘ buddhacakkhū ’’ ti vuccatīti āha ‘‘ imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ ‘ buddhacakkhū ’ ti nāman ’’ ti .
Tiṇṇaṃ magggañāṇānan ti heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ ‘‘ dhammacakkhū ’’ ti nāmaṃ catusaccadhammadassanamattabhāvato .
Yato tāni ñāṇāni vijjūpamabhāvena vuttāni , aggamaggañāṇaṃ pana ñāṇakiccassa sikhāppattiyā dassanamattaṃ na hotīti ‘‘ dhammacakkhū ’’ ti na vuccati , yato taṃ vajirūpamabhāvena vuttaṃ .
Vuttanayenāti ‘‘ apparajakkhajātikā ’’ ti ettha vuttanayena .
Yasmā mandakilesā ‘‘ apparajakkhā ’’ ti vuttā , tasmā
V1.205 bahalakilesā ‘‘ mahārajakkhā ’’ ti veditabbā .Paṭipakkhavidhamanasamatthatāya tikkhāni sūrāni visadāni , vuttavipariyāyena mudūni .
Saddhādayo ākārāti saddahanādippakāre vadati .
Sundarāti kalyāṇā .
Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘ yesaṃ āsayādayo koṭṭhāsā
M1.235 sundarā , te svākārā ’’ ti vuttaṃ , taṃ imāya atthavaṇṇanāya aññadatthu saṃsandatīti daṭṭhabbaṃ .Kāraṇaṃ nāma paccayākāro , saccāni vā .
Paralokan ti samparāyaṃ .
Taṃ dukkhāvahaṃ vajjaṃ viya bhayato passitabbanti vuttaṃ ‘‘ paralokañceva vajjañca bhayato passantī ’’ ti .
Sampattibhavato vā aññattā vipattibhavo paralokoti vuttaṃ ‘‘ para … pe … passantī ’’ ti .
Ayaṃ panettha pāḷīti ettha ‘‘ apparajakkhā ’’ ti padānaṃ atthavibhāvane ayaṃ tassa tathābhāvasādhanapāḷi .
Saddhādīnañhi vimuttaparipācakadhammānaṃ balavabhāvo tappaṭipakkhānaṃ pāpadhammānaṃ dubbalabhāve sati hoti .
Tesañca balavabhāvo saddhādīnaṃ dubbalabhāveti vimuttiparipācakadhammānaṃ savisesaṃ atthitānatthitāvasena apparajakkhā mahārajakkhātiādayo pāḷiyaṃ ( paṭi . ma .1.111) vibhajitvā dassitā ‘‘ saddho puggalo apparajakkho ’’ tiādinā .
Khandhādayo eva lujjanapalujjanaṭṭhena loko sampattibhavabhūto loko sampattibhavaloko , sugatisaṅkhāto upapattibhavo .
Sampatti bhavati etenāti sampattisambhavaloko , sugatisaṃvattaniyo kammabhavo .
Duggatisaṅkhātaupapattibhava-duggatisaṃvattaniyakammabhavā vipattibhavaloka-vipattisambhavalokā .
Puna ekakadukādivasena lokaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ eko loko ’’ tiādi vuttaṃ .
Āhārādayo viya hi āhāraṭṭhitikā saṅkhārā sabbe lujjanaṭṭhena lokoti .
Tattha eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikāti yāyaṃ puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbesaṃ saṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitā vuttā , tāya sabbo saṅkhāraloko eko ekavidho pakārantarassa abhāvato .
Dve lokātiādīsupi iminā nayena attho veditabbo .
Nāmaggahaṇena cettha nibbānassa aggahaṇaṃ tassa alokasabhāvattā .
Nanu ca ‘‘ āhāraṭṭhitikā ’’ ti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphalānampi lokatā āpajjatīti ?
Nāpajjati , pariññeyyānaṃ dukkhasaccadhammānaṃ idha ‘‘ loko ’’ ti adhippetattā .
Atha vā na lujjati na palujjatīti yo gahito tathā na hoti , so lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā .
Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā .
Anurodhādivatthubhūtā lābhādayo aṭṭha
M1.236 lokadhammā .Dasāyatanānīti dasa rūpāyatanāni .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Vivaṭṭajjhāsayassa adhippetattā tassa ca sabbaṃ tebhūmakakammaṃ garahitabbaṃ vajjitabbañca hutvā upaṭṭhātīti vuttaṃ ‘‘ sabbe abhisaṅkhārā vajjā , sabbe bhavagāmikammā vajjā ’’ ti
V1.206 .Apparajakkhatādīsu pañcasu dukesu ekekasmiṃ dasa dasa katvā ‘‘ paññāsāya ākārehi imāni pañcindriyāni jānātī ’’ ti vuttaṃ .
Atha vā anvayato byatirekato ca saddhādīnaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ jānātīti katvā tathā vuttaṃ .
Ettha ca apparajakkhādibhabbādivasena āvajjentassa bhagavato te sattā puñjapuñjāva hutvā upaṭṭhahanti , na ekekā .
Uppalāni ettha santīti uppalinī .
Uppalagacchopi jalāsayopi ca .
Idha pana jalāsayo adhippetoti āha ‘‘ uppalavane ’’ ti .
Yāni hi udakassa anto nimuggāneva hutvā pusanti vaḍḍhanti , tāni antonimuggaposīni .
Dīpitānīti aṭṭhakathāyaṃ pakāsitāni , idheva vā ‘‘ aññānipī ’’ tiādinā dassitāni .
Ugghaṭitaññūti ugghaṭanaṃ nāma ñāṇugghaṭanaṃ , ñāṇena ugghaṭitamatteneva jānātīti attho .
Vipañcitaṃ vitthāritameva atthaṃ jānātīti vipañcitaññū .
Niddesādīhi dhammābhisamayāya netabboti neyyo .
Pajjati attho etenāti padaṃ , pajjate ñāyateti vā padaṃ , tadattho .
Padaṃ paramaṃ etassa , na saccābhisambodhoti padaparamo .
Udāhaṭavelāyāti udāhāre dhammassa uddese udāhaṭamatteyeva .
Dhammābhisamayoti catusaccadhammassa ñāṇena saddhiṃ abhisamayo .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādinā nayena saṃkhittena mātikāya ṭhapiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho puggalo ‘‘ ugghaṭitaññū ’’ ti vuccati .
Ayaṃ vuccatīti saṃkhittena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārena atthe vibhajiyamāne arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho puggalo ‘‘ vipañcitaññū ’’ ti vuccati .
Uddesatoti uddesahetu .
Uddisantassa uddisāpentassa vāti attho .
Paripucchatoti atthaṃ paripucchantassa .
Anupubbena dhammābhisamayo hotīti anukkamena arahattappatti hoti .
Na tāya jātiyā dhammābhisamayo hotīti tena attabhāvena maggaṃ vā phalaṃ vā antamaso jhānaṃ vā vipassanaṃ vā nibbattetuṃ na sakkoti .
Ayaṃ vuccati padaparamoti ayaṃ puggalo chabbidhaṃ byañjanapadaṃ chabbidhaṃ atthapadanti idaṃ padameva paramaṃ assāti padaparamoti vuccatīti attho .
Vāsanā
M1.237 hotīti desanā phalavohārena vāsanā hotīti vuttā .Na hi kāci buddhānaṃ desanā niratthakā .
Yeti ye duvidhe puggale .
Vibhaṅge kammāvaraṇenāti pañcavidhena ānantariyakammena .
Vipākāvaraṇenāti ahetukapaṭisandhiyā .
Yasmā pana duhetukānampi ariyamaggapaṭivedho natthi , tasmā duhetukā paṭisandhipi vipākāvaraṇamevāti veditabbā .
Kilesāvaraṇenāti niyatamicchādiṭṭhiyā .
Assaddhāti buddhādīsu saddhārahitā .
Acchandikāti kattukamyatāchandarahitā .
Uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā .
Duppaññāti bhavaṅgapaññāya parihīnā .
Bhavaṅgapaññāya
V1.207 pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgacalanaṃ lokuttarassa paccayo na hoti , sopi duppañño eva nāma .Abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattan ti kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ maggaṃ okkamituṃ adhigantuṃ abhabbā .
Na kammāvaraṇenātiādīni vuttavipariyāyena veditabbāni .
Rāgacaritā diādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ paramatthadīpaniyaṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ ( visuddhi . mahāṭī .1.43) vuttanayena veditabbaṃ .
Nibbānassa dvāraṃ pavisanamaggo vivaritvā ṭhapito mahākaruṇūpanissayena sayambhuñāṇena adhigatattā .
Saddhaṃ pamuñcantūti attano saddhaṃ dhammasampaṭicchanayogyaṃ katvā vissajjentu , saddahanākārena naṃ upaṭṭhapentūti attho .
Sukhena akicchena pavattanīyatāya suppavattitaṃ .
Na bhāsiṃ na bhāsissāmīti cintesiṃ .
Satthu santikaṃ upagatānaṃ devānaṃ brahmānañca tassa purato antaradhānaṃ nāma atiṭṭhananti āha ‘‘ sakaṭṭhānameva gato ’’ ti .
Saddhindriyādi sammādiṭṭhiādiko dhammo eva vineyyasantāne pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ .
Atha vā cakkan ti āṇā .
Dhamman ti desanā .
Atha vā atthadhammato anapetattā dhammañca taṃ pavattanaṭṭhena cakkañcāti dhammacakkaṃ .
Dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ .
Yathāha ‘‘ dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ , cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ , dhammena pavattetīti dhammacakkaṃ , dhammacariyāya pavattetīti dhammacakkan ’’ tiādi ( paṭi . ma .2.40-41).
Pavattesīti paṭṭhapesi .
Brahmāyācanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .