Issues
編輯
設定
Sagāthāvaggaṭīkā
Sagāthāvaggaṭīkā

3. Tatiyavaggo

作者： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Tatiyavaggo

1. Puggalasuttavaṇṇanā

132.‘‘ NīceV1.170 kule paccājāto ’’ tiādi appakāsanabhāvena tamatīti tamo , tena tamena yuttoti tamo puggalo vuccati , taṃyogato puggalassa tabbohāro yathā ‘‘ maccherayogato macchero ’’ ti .
Tasmā tamoti appakāsanabhāvena tamo tamabhūto andhakāro viya jāto , andhakārattaṃ vā pattoti attho .
Vuttalakkhaṇaṃ tamameva paramparato ayanaṃ gati niṭṭhā etassāti tamaparāyaṇo , tamaparāyaṇataṃ vā pattoti attho .
Ñāyenapi tamaggahaṇena khandhatamova kathito , na andhakāratamo .
Khandhatamoti ca sampattirahitā khandhapavattiyeva daṭṭhabbā .
‘‘ Ucce kule paccājāto ’’ tiādi pakāsanabhāvena jotetīti joti , tena jotinā yuttotiādi sabbaṃ tame vuttanayeneva veditabbaṃ .
Itare dveti jotitamaparāyaṇo jotijotiparāyaṇoti itare dve puggale .
Veṇuvettādikehi peḷādikārakā vilīvakārakā .
Migamacchādīnaṃ nisādanato nesādā , māgavikamacchabandhādayo .
Rathesu cammena hananakaraṇato rathakārā cammakārā vuttā .
‘‘ Pu ’’ iti karīsassa nāmaṃ , taṃ kusenti apanentīti pukkusā , pupphachaḍḍakā .
Dubbaṇṇoti virūpo .
OkoṭimakotiM1.195 ārohābhāvena heṭṭhimakoṭiko , rassakāyoti attho .
Tenāha ‘‘ lakuṇḍako ’’ ti .
Laku viya ghaṭikā viya ḍeti pavattatīti hi lakuṇḍako , rasso .
Kaṇati nimīlatīti kāṇo .
Taṃ panassa nimīlanaṃ ekena akkhinā dvīhipi vāti āha ‘‘ ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā ’’ ti .
Kuṇanaṃ kuṇo , hatthavekallaṃ , so etassa atthīti kuṇī .
Khañjo vuccati pādavikalo .
Heṭṭhimakāyasaṅkhāto sarīrassa pakkho padeso hato assāti pakkhahato .
Tenāha ‘‘ pīṭhasampī ’’ ti .
Padīpe padīpane etabbaṃ netabbanti padīpeyyaṃ , telakapallādiupakaraṇaṃ .
Vuttan ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Āgamanavipattīti āgamanaṭṭhānavasena vipatti āgamo etthāti katvā .
Pubbuppannapaccayavipattīti paṭhamuppannapaccayavasena vipatti .
Caṇḍālādisabhāvā hissa mātāpitaro paṭhamuppannapaccayā , paṭhamuppattiyā vā paccayā , tehevassa vipatti eva , na sampatti .
Pavattapaccayavipattīti pavatte sukhapaccayavipatti .
Tādise nihīnakule uppannopi koci vibhavasampannoV1.171 siyā , ayaṃ pana duggato durūpo hoti .
Ājīvupāyavipattīti ājīvanupāyavasena vipatti .
Sukhena hi jīvikaṃ pavattetuṃ upāyabhūtā hatthisippādayo imassa natthi , pupphachaḍḍakasilākoṭṭanādikammaṃ pana katvā jīvikaṃ pavatteti .
Tenāha ‘‘ kasiravuttike ’’ ti .
Attabhāvavipattīti upadhivipatti .
Dukkhakāraṇasamāyogoti kāyikacetasikadukkhuppattiyā paccayasamodhānaṃ .
Sukhakāraṇavipattīti sukhapaccayaparihāni .
Upabhogavipattīti upabhogasukhassa vināso anupaladdhi .
Joti ceva jotiparāyaṇabhāvo ca sukkapakkho .
Dasahi akkosavatthūhīti lakkhaṇavacanaṃ etaṃ yathā ‘‘ yadi me byādhitā honti , dātabbamidamosadhan ’’ ti , tasmā dasahi akkosavatthūhi , tattha vā yena kenaci paribhāsatīti attho .
Ekaggacittoti dānaṃ dātuṃ apekkhitatāya samāhitacitto .
Puggalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Ayyikāsuttavaṇṇanā

133. JarājiṇṇātiM1.196 jarāya jiṇṇā .
Tena pākaṭajarāya matthakappattimāha .
Vayovuḍḍhāti vayasā vuḍḍhā .
Tena pacchimavayassa osakkasampavattiṃ vadati .
Jātimahallikāti jātimahattagatā .
Cirakālaṃ atikkantāti dve tayo rājaparivaṭṭe vītivattā .
Vayo-saddo sādhāraṇavacanopi jiṇṇasaddasannidhānato osānavayaṃ eva vadatīti āha ‘‘ pacchimavayaṃ sampattā ’’ ti .
Ayyikāti mātāmahiṃ sandhāya vadati .
Hatthī eva ratanabhūto hatthiratanan ti āha ‘‘ satasahassagghanakenā ’’ tiādi .
Sabbāni tānīti kumbhakārabhājanāni , tehi saddhiṃ sattasantānassa pamāṇaṃ dassento ‘‘ tesu hī ’’ tiādimāha , taṃ suviññeyyameva .
Ayyikāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Issattasuttavaṇṇanā

135. Aṭṭhuppattikoti ettha kā assa aṭṭhuppatti ?
Titthiyānaṃ bhagavato bhikkhusaṅghassa ca alābhāya ayasāya parisakkanaṃ .
Taṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ bhagavato kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
Yathā taṃ sabbadisāsu yamakamahāmegho uṭṭhahitvā mahāoghaṃ viya sabbā pāramiyo ‘‘ imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ dassāmā ’’ ti sampiṇḍitā viya lābhasakkāramahoghaṃ nibbattayiṃsu .
Tato tato annapānayānavatthamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo āgantvā –
‘‘ kahaṃ bhagavā , kahaṃV1.172 devadevo narāsabho lokanātho ’’ ti bhagavantaṃ pariyesanti , sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuraṃ āhacca tiṭṭhanti ceva anuvattanti ca andhakavindabrāhmaṇādayo viya .
Sabbaṃ khandhake ( mahāva .282) tesu tesu suttesu ca āgatanayena veditabbaṃ .
Yathā ca bhagavato , evaṃ bhikkhusaṅghassapi .
Vuttampi –
‘‘ tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvara … pe … parikkhārānaṃ , bhikkhusaṅghopi kho ’’ tiādi ( udā .38), tathā ‘‘ yāvatā kho , cunda , etarahiM1.197 saṅgho vā gaṇo vā loke uppanno , nāhaṃ , cunda , aññaṃ ekaṃ saṅghampi ekaṃ gaṇampi samanupassāmi evaṃ lābhaggayasaggappattaṃ , yatharivāyaṃ , cunda , bhikkhusaṅgho ’’ ti ( dī . ni .3.176).
Evan ti idāni vuccamānākārena .
Nijjhattin ti saññattiṃ .
Nan ti kathaṃ .
Evaṃ pucchituṃ ayuttaṃ titthiyānaṃ kathā mahājanasannipāte niyyātitā hotīti .
Tasmiṃ dātabbaṃ , cittappasādamattena dentepi hi puññaṃ pavaḍḍhati .
Ārocitaṃ attanoti adhippāyo .
Bhagavāti satthu āmantanaṃ .
Cittaṃ nāma yathāpaccayaṃ pavattamānaṃ nigaṇṭhā … pe … pasīdati pasannassāti adhippāyo .
Pubbe avisesato deyyadhammassa dātabbaṭṭhānaṃ nāma pucchitaṃ , idāni tassa mahapphalabhāvakaro dakkhiṇeyyavisesoti āha ‘‘ aññaṃ tayā paṭhamaṃ pucchitaṃ , aññaṃ pacchā ’’ ti .
Sallakkhehi etaṃ .
Pacchimaṃ purimena saddhiṃ ānehīti adhippāyo .
Pucchitassa nāma pañhassa kathanaṃ mayhameva bhāro .
Samupabyūḷhoti ekato senāya rāsivasena sampiṇḍitoti attho .
Tenāha ‘‘ rāsibhūto ’’ ti .
Asikkhitoti sattaṭṭhasaṃvaccharāni dhanusippena sikkhito .
Dhanusippaṃ sikkhitvāpi koci katahattho na hoti , ayaṃ pana asikkhito na katahattho , poṅkhānupoṅkhabhāvoyeva byāmamuṭṭhibandho .
Tiṇapuñjamattikāpuñjādīsūti ādi -saddena paṃsupuñjavālukapuñjasāraphalakaayoghanādike saṅgaṇhāti .
Akataparicayoti tesaṃ santikā vijjhanaṭṭhena akataparicayo .
Rājarājamahāmattādike upecca asanaṃ upāsanaṃ , na kataṃ upāsanaṃ etenāti akatūpāsano .
Asikkhitatādinā bhīrubhāvena vā kāyassa chambhanaṃ saṅkampanaṃ uttāso etassa atthīti chambhīti āha ‘‘ pavedhitakāyo ’’ ti .
Dakkhiṇeyyatāya adhippetattā ‘‘ arahattamaggena kāmacchando pahīno hotī ’’ ti āha .
Accantappahānassa icchitattā tatiyeneva kukkuccaṃ pahīnaṃ hoti paṭighasampayogaṃ .
Asekkhassa ayanti asekkhaṃ , sīlakkhandho .
Tayidaṃ na aggaphalaṃ sīlameva adhippetaṃ , atha kho yaṃ kiñci asekkhasantāne pavattaṃ sīlaṃ , lokuttaro eva na adhippeto sikkhāya jātattā , evaṃ vimuttikkhandhopītiV1.173 .
Sekkhassa esoti vā , apariyositasikkhattā sayameva sikkhatīti vā sekkho , catūsu maggesuM1.198 heṭṭhimesu ca tīsu phalesu sīlakkhandho .
Upari sikkhitabbābhāvato asekkho .
Vuḍḍhippatto sekkhoti asekkho .
Aggaphalabhūto sīlakkhandho vucceyya , aṭṭhakathāyaṃ pana vipassakassa sīlassa adhippetattā tathā attho vutto .
Sabbatthāti ‘‘ asekkhenā ’’ tiādīsu .
Ettha ca yathā sīlasamādhipaññākkhandhā missakā adhippetā , evaṃ vimuttikkhandhāpīti tadaṅgavimuttiādayopi veditabbā , na paṭippassaddhivimutti eva .
Yena sippena issāso hoti , taṃ issattan ti āha ‘‘ ususippan ’’ ti .
Yassā vāyodhātuyā vasena sarīraṃ sañjātathāmaṃ hoti , taṃ balapaccayaṃ sandhāyāha ‘‘ balaṃ nāma vāyodhātū ’’ ti .
Samappavattito hi visamappavattinivārakadhātu balaṃ nāma , tena tato aññaṃ balarūpaṃ nāma natthi .
Yasmā arahā eva ekantato sorato , tassa bhāvo soraccan ti āha ‘‘ soraccanti arahattan ’’ ti .
Ete dveti khanti soraccanti ete dve dhammā .
Pānīyaṃ pivanti etthāti papā , yo koci jalāsayo yaṃ kiñci pānīyaṭṭhānanti āha ‘‘ caturassapokkharaṇīādīnī ’’ ti .
Udakavikūlādīsu kamanti atikkamanti etehīti saṅkamanāni , setuādīni .
Setukaraṇayuttaṭṭhāne setuṃ , caṅkamanakaraṇayuttaṭṭhāne caṅkamanaṃ , maggakaraṇayuttaṭṭhāne maggaṃ kareyyāti ayamettha adhippāyo .
Tenāha ‘‘ paṇṇāsā ’’ tiādi .
Bhikkhācāravattan ti ariyānaṃ hitaṃ vattapaṭipattiṃ .
Dentopīti pi -saddena akhīṇāsavassa dentopīti imamatthaṃ dasseti yassa kassacipi dentenapi kammaphalaṃ saddahitvā vippasannacitteneva dātabbattā .
Thanayan ti idaṃ tassa mahāmeghabhāvadassanaṃ , yo hi mahāvassaṃ vassati , so gajjanto vijjummālaṃ vissajjento pavassati .
Abhisaṅkharitvā samodhānetvāti khādanīyassa vividhajātiyāni sampiṇḍetvā .
Tenāha ‘‘ rāsiṃ katvā ’’ ti .
Pakiraṇaṃ nāma vikiraṇampi hoti anekatthattā dhātūnanti āha ‘‘ vikiratī ’’ ti .
Pakiranto viya vā dānaṃ detīti iminā guṇakhettameva apariyesitvā karuṇākhettepi mahādānaṃ pavattetīti dasseti .
Tena ‘‘ pakiretī ’’ tiM1.199 vadantena bhagavatā aṭṭhuppattiyaṃ āgatatitthiyavādena appaṭisedhitatāpi dīpitā hoti .
Puññadhārāti puññamayadhārā puññābhisandā .
Sinehayantīti thūladhārenapi sinehena siniddhaṃ karontī .
Kiledayantīti allabhāvaṃ pāpayantī .
Yathāyaṃ puññadhārāV1.174 dātāraṃ anto sineheti pūreti abhisandeti , evaṃ paṭiggāhakānampi anto sineheti pūreti abhisandeti .
Tenevāha ‘‘ dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū ’’ tiādi ( a . ni .5.34) evaṃ santepi ‘‘ dātāraṃ abhivassatī ’’ ti vuttattā aṭṭhakathāyaṃ dāyakavaseneva ‘‘ sinehetī ’’ ti vuttaṃ , yasmā vā paṭiggāhakassa sinehuppatti āmisanissitāti dāyakavaseneva vuttaṃ .
Issattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Pabbatūpamasuttavaṇṇanā

136. Khattiyāti abhisekappattā .
Issariyamado kāmagedho .
Pathavimaṇḍalassa mahantatā taṃnivāsinaṃ anuyantatāti sabbamidaṃ yathicchitassa rājakiccassa sukhena samijjhanassa kāraṇakittanaṃ .
Yādise rājakicce ussukkaṃ āpanno , taṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ esa kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
Antaragamanānīti tiṇṇaṃ nirantaragamanānaṃ antarantarā gamanāni .
Corā cintayiṃsūti eko antarabhogiko rājāparādhiko pañcasatamanussaparivāro coriyaṃ karonto vicarati , te sandhāya vuttaṃ .
‘‘ Ayuttaṃ te katan ’’ ti sacāhaṃ vakkhāmīti yojanā .
Dhuravihāreti rathassa dhuraṃ viya nagarassa dhurabhūte vihāre .
Santhambhitun ti vissāsabhāvena upaṭṭhātuṃ .
Saddhāyikoti saddhāya ayitabbo , saddheyyoti attho .
Tenāha ‘‘ saddhātabbo ’’ ti .
Paccayikoti pattiyāyitabbo .
Abbhasamaṃ puthulabhāvena .
Nippothentoti nimmaddento .
Saṇhakaraṇīyaṃ atisaṇhaṃ pisanto nisadapoto viya pisanto .
Dhammacariyātiādittampi sīsaṃ celañca ajjhupekkhitvā sammāpaṭipatti eva kātabbā tassā eva paraloke patiṭṭhābhāvato .
Ācikkhāmīti kathemi , kathento ca yathā tamatthaṃ sammadeva rājā jānāti , evaṃ jānāpemītiM1.200 .
Nipphatti yuddhena kātabbaatthasiddhi .
Visinoti bandhati yathādhippetaṃ cittaṃ etenāti visayo , samatthabhāvo .
Mantasampannāti sampannarājamantā .
Mahāamaccāti mahosadhādisadisā nītisatthachekā amaccapurisā .
Upalāpetun ti paresaṃ antare virodhatthaṃ saṅgaṇhituṃ .
Dveyeva pabbatāti pabbatasadisā dveyeva gahitā .
Rājovādeti rājovādasutte .
Āgatāva tattantiyāV1.175 anurūpatthaṃ .
Vilumpamānāti iti -saddo ādiattho .
Vipattīti bhogaparihānādivināso .
Hatthiyuddhādīhi jarāmaraṇaṃ jinituṃ na sakkā sattassa avisayabhāvato .
Yena pana jinituṃ sakkā , taṃ dassento bhagavā ‘‘ buddhe … pe … nivesaye ’’ ti āha .
Ratanattaye hi saddhā niviṭṭhā mūlajātā patiṭṭhitā ekantato jarāmaraṇavijayāya hoti .
Tenāha ‘‘ tasmā saddhan ’’ ti .
Pabbatūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya
Kosalasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā .