Issues
Sagāthāvaggaṭīkā
Sagāthāvaggaṭīkā

3. Kosalasaṃyuttaṃ

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Kosalasaṃyuttaṃ

1. Paṭhamavaggo

1. Daharasuttavaṇṇanā

112. BhagavatāV1.148M1.169 saddhiṃ sammodīti bhagavato guṇe ajānanto kosalarājā attano khattiyamānena kevalaṃ bhagavatā saddhiṃ sammodi .
Paṭhamāgate hi satthari tassa sammoditākāraṃ dassetuṃ ‘‘ yathā ’’ tiādi vuttaṃ .
Yathā khamanīyādīni pucchantoti yathā bhagavā ‘‘ kacci te , mahārāja , khamanīyaṃ , kacci yāpanīyan ’’ tiādinā tena raññā saddhiṃ paṭhamaṃ pavattamodo ahosi pubbabhāsitāya , tadanukaraṇena evaṃ sopi rājā bhagavatā saddhiṃ samappavattamodo ahosīti yojanā .
Taṃ pana samappavattamodanaṃ upamāya dassetuṃ ‘‘ sītodakaṃ viyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sammoditan ti saṃsanditaṃ ekībhāvan ti sammodanakiriyāya samānataṃ ekarūpataṃ , khamanīyan ti ‘‘ idaṃ catucakkaṃ navadvāraṃ sarīrayantaṃ dukkhabahulatāya sabhāvato dussahaṃ , kacci khamituṃ sakkuṇeyyan ’’ ti pucchati .
Yāpanīyan ti paccayāyattavuttikaṃ cirapabandhasaṅkhātāya yāpanāya kacci yāpetuṃ sakkuṇeyyaṃ .
Sīsarogādiābādhābhāvena kacci appābādhaṃ .
Dukkhajīvikābhāvena kacci appātaṅkaṃ .
Taṃtaṃkiccakaraṇe uṭṭhānasukhatāya kacci lahuṭṭhānaṃ .
Tadanurūpabalayogato kacci balaṃ .
Sukhavihārasambhavena kacci phāsuvihāro atthīti tattha tattha kacci-saddaṃ yojetvā attho veditabbo .
Balavappattā pīti pīti yeva .
Taruṇapīti pāmojjaṃ .
Sammodanaṃ janeti karotīti sammodanīyaṃ .
Sammoditabbato sammodanīyan ti imaṃ pana atthaṃ dassento ‘‘ sammodituṃ yuttabhāvato ’’ ti āha .
Saritabbabhāvatoti anussaritabbabhāvato .
‘‘ Saraṇīyan ’’ ti vattabbe dīghaṃ katvā ‘‘ sāraṇīyan ’’ ti vuttaṃ .
Suyyamānasukhatoti āpāthamadhurataṃ āha , anussariyamānasukhatoti vimaddaramaṇīyataṃ .
Byañjanaparisuddhatāyāti sabhāvaniruttibhāvena tassā kathāya vacanacāturiyamāha , atthaparisuddhatāyāti atthassa nirupakkilesataṃ .
Anekehi pariyāyehīti anekehi kāraṇehi .
AdiṭṭhattātiV1.149M1.170 upasaṅkamanavasena adiṭṭhattā .
Guṇāguṇavasenāti guṇavasena gambhīrabhāvaṃ vā aguṇavasena uttānabhāvaṃ vā .
Ovaṭṭikasāraṃ katvāti ovaṭṭikāya gahetabbasāravatthuṃ katvā .
Lokanissaraṇabhavokkantipañhan ti lokato nissaṭabhāvapañhañceva ādito bhavokkamanapañhañca .
Satthu sammāsambuddhataṃ pucchanto hi ‘‘ kiṃ bhavaṃ gotamo sabbalokato nissaṭo , sabbasattehi ca jeṭṭho ’’ ti ?
Pucchati nāma .
Yathā hi satthu sammāsambuddhatāya lokato nissaṭatā viññāyati , evaṃ sabbasattehi jeṭṭhabhāvato seṭṭhabhāvato .
Svāyamattho aggapasādasuttā dīhi ( itivu .90; a . ni .4.34) vibhāvetabbo .
Kathaṃ pana sambuddhatā viññāyatīti ?
Aviparītadhammadesanato .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanādīsu ( visuddhi . mahāṭī .1.124) vuttanayena veditabbo .
Rājā satthu aviparītadhammadesanaṃ ajānanto tato evassa sammāsambodhiṃ asaddahanto ‘‘ vuḍḍhataresupi cirapabbajitesu sammāsambuddhabhāve alabbhamāne tabbiparīte kathaṃ labbheyyā ’’ ti maññamāno ‘‘ kiṃ pana bhavaṃ gotamo ’’ tiādiṃ vakkhati .
Rājā attano laddhiyā na pucchati attano sammukhā tehi asammāsambuddhabhāvasseva paṭiññātattā .
Yasmā te musāvāditāya attano upaṭṭhākādīnaṃ ‘‘ buddhā mayan ’’ ti paṭijāniṃsu , tasmā vuttaṃ ‘‘ loke mahājanena gahitapaṭiññāvasena pucchatī ’’ ti .
Svāyamattho āgamissati .
Buddhasīhanādan ti buddhānaṃ eva āveṇikaṃ sīhanādaṃ .
Kāmaṃ maggañāṇapadaṭṭhānaṃ sabbaññutaññāṇaṃ , sambodhiñāṇe pana gahite taṃ atthato gahitameva hotīti vuttaṃ ‘‘ sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ sammāsambodhin ’’ ti .
Pabbajjūpagamanenāti yāya kāyaci pabbajjāya upagamanamattena samaṇā , na samitapāpatāya .
Jātivasenāti jātimattena brāhmaṇā , na bāhitapāpatāya .
Pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅghoti pabbajitasamūhatāmattena saṅgho , na niyyānikadiṭṭhivisuddhasīlasāmaññavasena saṃhatattāti adhippāyo .
Etesaṃ atthīti etesaṃ sabbaññupaṭiññātānaṃ parivārabhūto atthi .
Svevāti pabbajitasamūhasaṅkhāto eva .
Keci pana ‘‘ pabbajitasamūhavasena .
Saṅghino , gahaṭṭhasamūhavasena gaṇino ’’ ti vadanti , taṃ tesaṃ matimattaṃ gaṇe eva loke saṅghasaddassa niruḷhattā .
Ācārasikkhāpanavasenāti acelakavatacariyādi-ācārasikkhāpanavasena .
Pākaṭāti saṅghīādibhāvenaM1.171 pakāsitā .
‘‘ Appicchā ’’ ti vatvā tattha labbhamānaṃ appicchataṃ dassetuṃ ‘‘ apicchatāya vatthampi na nivāsentī ’’ ti vuttaṃ .
Na hi tesu sāsanikesu viya santaguṇaniguhanā appicchā labbhatīti .
Yasoti kittisaddo .
Taranti etena saṃsāroghanti evaṃ sammatattā titthaṃ vuccati laddhītiV1.150 āha ‘‘ titthakarāti laddhikarā ’’ ti .
Sādhusammatāti ‘‘ sādhū ’’ ti sammatā , na sādhūhi sammatāti āha ‘‘ santo … pe … puthujjanassā ’’ ti .
Kappakolāhalan ti kappato kolāhalaṃ ,‘‘ kappuṭṭhānaṃ bhavissatī ’’ ti devaputtehi ugghositamahāsaddo .
Imeti pūraṇādayo .
Buddhakolāhalan ti devatāhi ghositaṃ buddhakolāhalaṃ .
Payirupāsitvāti purisasutiparamparāya sutvā .
Cintāmaṇivijjā nāma paracittajānāpanavijjā .
Sā kevaṭṭasutte ‘‘ maṇikā ’’ ti āgatā , ādi -saddena gandhārisambhavavijjādiṃ saṅgaṇhāti .
Tattha gandhāriyā vikubbanaṃ dasseti .
Attabhāveti sarīre .
Rājusmāti rājatejo .
Sukkadhammoti anavajjadhammo nikkilesatā .
Idaṃ gahetvāti idaṃ parammukhā ‘‘ mayaṃ buddhā ’’ ti vatvā attano sammukhā ‘‘ na mayaṃ buddhā ’’ ti tehi vuttavacanaṃ gahetvā .
Evamāhāti ‘‘ yepi te , bho gotama … pe … navo ca pabbajjāyā ’’ ti evaṃ avoca .
Attano paṭiññaṃ gahetvāti ‘‘ na mayaṃ buddhā ’’ ti tesaṃ attano purato pavattitaṃ paṭiññaṃ gahetvā .
Īdise ṭhāne kiṃ-saddo paṭisedhavācako hotīti vuttaṃ ‘‘ kinti paṭikkhepavacanan ’’ ti , kasmā paṭijānātīti attho ?
Na uññātabbāti na garahitabbā .
Garahattho hi ayaṃ u-saddo .
‘‘ Daharo ’’ ti adhikatattā vakkhamānattā ca ‘‘ khattiyoti rājakumāro ’’ ti vuttaṃ .
Urasā gacchatīti urago , yo koci sappo , idha pana adhippetaṃ dassetuṃ ‘‘ āsīviso ’’ ti āha .
Sīlavantaṃ pabbajitaṃ dasseti sāmaññato ‘‘ bhikkhū ’’ ti vadanto .
Idha pana yasmā ‘‘ bhavampi no gotamo ’’ tiādinā bhagavantaṃ uddissa kathaṃ samuṭṭhāpesi , tasmā bhagavā attānaṃ abbhantaraṃ akāsi .
Yadipi viseso sāmaññajotanāya vibhāvito hoti , saṃsayuppattidīpakaṃ noti vuttaggahaṇaṃ pana taṃ paricchijjatīti .
Tenāha ‘‘ desanākusalatāyā ’’ tiādi .
Idāni avaññāparibhave payogato vibhāvetuṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha acittīkatākāravasena avaññāya pākaṭabhāvo , vambhanavasena paribhavassāti adhippāyenaM1.172 kāyapayogavasena avaññā dassitā , vacīpayogavasena paribhavo , ubhayaṃ pana ubhayatthāpi pabhedato gahitaṃ , avaññaparibhavānaṃ dvinnampi ubhayattha pariggaho .
Taṃ sabbampīti taṃ avaññādi sabbampi .
Catūsupi taṃ na kātabbameva sampati āyatiñca anatthāvahattā .
Tadatthadīpanāti tassa ādito vuttassa atthassa dīpanā .
Visesatthadīpanāti tato visiṭṭhatthadīpanāV1.151 .
Khettānaṃ adhipatīti khattiyoti niruttinayena saddasiddhi veditabbā .
Khettato vivādā satte tāyatīti khattiyoti lokiyā kathayanti .
‘‘ Mahāsammato , khattiyo , rājā ’’ ti evamāgatesu imesu dutiyaṃ .
Akkharan ti samaññā .
Sā hi udayabbayābhāvato ‘‘ na kadāci kharatīti akkharan ’’ ti vuttā .
Tenāha ‘‘ nāmagottaṃ na jīratī ’’ ti .
Jātisampannan ti sampannajātiṃ ativisuddhajātiṃ .
Tīṇi kulānīti brāhmaṇavessasuddakulāni .
Atikkamitvāti attano jātisampattiyā abhibhavitvā .
Kevalaṃ nāmapadaṃ vuttaṃ ākhyātapadaṃ apekkhatevāti āha ‘‘ ṭhānaṃ hīti kāraṇaṃ vijjatī ’’ ti .
Uddhaṭadaṇḍenāti samantato ubbhatena daṇḍena sāsanena , balavaṃ upakkamaṃ garukaṃ rājānampi .
Taṃ khattiyaṃ parivajjeyyāti khattiyaṃ avaññāparibhavakaraṇato vajjeyya .
Tenāha ‘‘ na ghaṭṭeyyā ’’ ti .
Uragassa ca nānāvidhavaṇṇaggahaṇe kāraṇaṃ vadati ‘‘ yena yena hī ’’ tiādinā .
Bahubhakkhan ti mahābhakkhaṃ sabbabhakkhakhādakaṃ .
Pāvakaṃ sodhanatthena asuddhassapi dahanena .
Soti maggo .
Kaṇho vattanī imassāti kaṇhavattanī .
Mahanto aggikkhandho hutvā .
Yāvabrahmalokappamāṇoti kappavuṭṭhānakāle araññe agginā gahite kālantare eva kaṭṭhatiṇarukkhādisambhavoti dassetuṃ ‘‘ jāyanti tattha pārohā ’’ ti pāḷiyaṃ vuttanti dassento ‘‘ tatthā ’’ tiādimāha .
Ḍahituṃ na sakkoti paccakkosanādinā .
Vinassanti samaṇatejasā vināsitattā .
‘‘ Na tassā ’’ ti ettha na-kāraṃ ‘‘ vindare ’’ ti ettha ānetvā sambandhitabbantiM1.173 āha ‘‘ na vindantī ’’ ti .
Vatthumattāvasiṭṭhoti ṭhānameva nesaṃ avasissati , sayaṃ pana sabbaso saha dhanena vinassantīti attho .
‘‘ Sammadeva samācare ’’ ti ettha yathā rājādīsu sammā samācareyya , taṃ vibhāgena dassento ‘‘ khattiyaṃ tāvā ’’ tiādimāha .
Taṃ suviññeyyameva .
Tisso kulasampattiyoti khattiya-brāhmaṇagahapati-mahāsālakulāni vadati .
Pañca rūpibrahmaloke , cattāro arūpībrahmaloketi evaṃ nava brahmaloke kammabhavavibhāgena , sesānaṃ gaṇanānaṃ upapattibhavavibhāgena .
Abhikkantan ti ativiya kamanīyaṃ .
Sā panassā kantatā ativiya iṭṭhatāya manavaḍḍhanatāyaV1.152 sobhanatāyāti āha ‘‘ atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ atisundaranti attho ’’ ti .
‘‘ Abhikkantan ’’ ti vacanaṃ apekkhitvā napuṃsakaniddeso , vacanaṃ pana bhagavato dhammadesanāti tathā vuttaṃ .
Atthamattadassanaṃ vā etaṃ , tasmā atthavasena liṅgavibhattivipariṇāmo veditabbo .
Dutiyapadepi eseva nayo .
Adhomukhaṭhapitan ti kenaci adhomukhaṃ ṭhapitaṃ .
Heṭṭhāmukhajātan ti sabhāveneva heṭṭhāmukhaṃ jātaṃ .
Ugghāṭeyyāti vivaṭaṃ kareyya .
Hatthe gahetvāti ‘‘ puratthābhimukho uttarābhimukho vā gacchā ’’ tiādīni avatvā hatthe gahetvā nissandehaṃ katvā ‘‘ esa maggo ’’ ti evaṃ vatvā ‘‘ gacchā ’’ ti vadeyya .
Kāḷapakkhacātuddasīti kāḷapakkhe cātuddasī .
Nikkujjitaṃ ukkujjeyyāti ādheyyassa anādhārabhūtaṃ bhājanaṃ tassa ādhārabhāvāpādanavasena ukkujjeyya .
Aññāṇassa abhimukhattā heṭṭhāmukhajātatāya saddhammavimukhaṃ , tato eva adhomukhabhāvena asaddhamme patitan ti evaṃ padadvayaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ , na yathāsaṅkhayaṃ .
Kāmaṃ kāmacchandādayopi paṭicchādakā , micchādiṭṭhi pana savisesaṃ paṭicchādikāti āha ‘‘ micchādiṭṭhigahanapaṭicchannan ’’ ti .
Tenāha bhagavā –
‘‘ micchādiṭṭhiparamāhaṃ , bhikkhave , vajjaṃ vadāmī ’’ ti ( a . ni .1.310).
Sabbāpāyagāmimaggo kummaggo ‘‘ kucchito maggo ’’ ti katvā .
Sammādiṭṭhiādīnaṃ ujupaṭipakkhatāya micchādiṭṭhiādayo aṭṭha micchattadhammā micchāmaggo .
Teneva hi tadubhayapaṭipakkhataṃ sandhāya ‘‘ saggamokkhamaggaṃ āvikarontenā ’’ ti vuttaṃ .
Sappiādisannissayo padīpo na tathā ujjalo , yathā telasannissayotiM1.174 telapajjota ggahaṇaṃ .
Etehi pariyāyehīti etehi nikkujjitukkujjanapaṭicchannavivaraṇādiupamopamitabbappakārehi .
Pasannākāran ti pasannehi kātabbaṃ sakkāraṃ .
Saraṇan ti paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ .
Ajjatāti ajjāti padassa vaḍḍhanamattaṃ hettha tā -saddo yathā ‘‘ devatā ’’ ti .
Pāṇehi upetan ti pāṇehi saha saraṇaṃ upetaṃ .
‘‘ Yāva me pāṇā dharanti , tāva saraṇaṃ gatameva maṃ dhāretū ’’ ti āpāṇakoṭikaṃ attano saraṇagamanaṃ pavedeti .
Tenāha ‘‘ yāva me ’’ tiādi .
Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ , taṃ suviññeyyameva .
Daharasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Purisasuttavaṇṇanā

113. Purimasutteti purimasuttadesanāyaṃ .
Tattha hi upasaṅkamantavelāya satthu guṇe ajānantoV1.153 kevalaṃ sammodanaṃ karoti .
Desanaṃ sutvā pana satthu guṇe ñatvā saraṇaṅgatattā idha imasmiṃ samāgame abhivādesi pañcapatiṭṭhitena vandi .
Attānaṃ adhi ajjhattaṃ , avijahena attānaṃ adhikicca uddissa pavattadhammā ajjhattaṃ ekajjhaṃ gahaṇavasena , bhummatthe cetaṃ paccattavacanaṃ .
Kāmañcāyaṃ ajjhattasaddo gocarajjhattavisayajjhattaajjhattajjhattesu pavattati .
Te panettha na yujjantīti vuttaṃ ‘‘ niyakajjhattan ’’ ti , niyakasaṅkhātaajjhattadhammesūti attho .
Tenāha ‘‘ attano santāne ’’ ti .
Lubbhanalakkhaṇoti gijjhanalakkhaṇo , ārammaṇe daḷhaggahaṇasabhāvoti attho .
Dussanalakkhaṇoti kujjhanalakkhaṇo , byāpajjanasabhāvoti attho .
Muyhanalakkhaṇoti aññāṇalakkhaṇo , ārammaṇe sabhāvasammohabhāvoti attho .
Viheṭhentīti atthanāsanaanatthuppādanehi vibādhenti .
Tato eva yathā saggamaggesu na dissati , evaṃ karontīti āha ‘‘ nāsenti vināsentī ’’ ti .
Attani sambhūtāti santāne nibbattā .
Purisasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Jarāmaraṇasuttavaṇṇanā

114. AññatraM1.175 jarāmaraṇāti jarāmaraṇena vinā .
Jarāmaraṇavirahito jāto nāma atthi nu khoti pucchati .
Pāḷiyaṃ jātassāti paccatte sāmivacanaṃ .
Mahāsālāti iminā ra -kārassa la -kāraṃ katvā ‘‘ mahāsālā ’’ ti vuttanti dasseti yathā ‘‘ puratthiyoti pulatthiyo ’’ ti .
Mahāsārappattāti mahantaṃ vibhavasāraṃ pattā .
Koṭisataṃ dhanaṃ , ayameva vā pāṭho .
‘‘ Kumbhaṃ nāma dasa ambaṇānī ’’ ti vadanti .
Issarāti vibhavissariyena issarā .
Suvaṇṇarajatabhājanādīnan ti ādi -saddena vatthaseyyāvasathādiṃ saṅgaṇhāti .
Asādhāraṇadhanānaṃ nidhānagatattā ‘‘ anidhānagatassā ’’ ti vuttaṃ .
Tuṭṭhikaraṇassāti pāsādasivikādisukhasādhanassa .
Ārakā kilesehīti niruttinayena saddasiddhimāha .
Ārakāti ca sabbaso samucchinnattā tehi dūreti attho .
Rāgādīnaṃ hatattā , pāpakaraṇe rahābhāvato , anuttaradakkhiṇeyyatādipaccayā ca arahaṃ .
Kāmañcāyaṃ saṃyuttavaṇṇanā , abhidhammanayo eva pana nippariyāyoti āha ‘‘ cattāro āsavā ’’ ti brahmacariyavāsan ti maggabrahmacariyavāsaṃ .
Vuṭṭhāti vuṭṭhavanto .
Catūhi maggehi karaṇīyan ti paccekaṃ catūhi maggehi kattabbaṃ pariññāpahānasacchikiriyabhāvanābhisamayaṃ .
Evaṃ gataṃ soḷasavidhaṃ hoti .
Osīdāpanaṭṭhena bhārā viyāti bhārā .
Tenāha ‘‘ bhārā have pañcakkhandhā ’’ tiādi ( saṃ . ni .3.22).
Attapaṭibaddhatāya attano avijahanato paramatthadesanāya ca paramattho arahattaṃ .
Kāmañcāyamattho sabbasamiddhisasantatipariyāpanno anavajjadhammoV1.154 sambhavati akuppasabhāvā , aparihānadhammesu pana aggabhūte arahatte sātisayo , na itaresūti ‘‘ arahattasaṅkhāto ’’ tiādi vuttaṃ .
Orambhāgiyuddhambhāgiyavibhāgaṃ dasavidhampi bhavesu saṃyojanaṃ kilesakammavipākavaṭṭapaccayo hutvā nissarituṃ appadānavasena bandhatīti bhavasaṃyojanaṃ .
Satipi hi aññesaṃ tappakkhiyabhāvena vinā saṃyojanāni tesaṃ tappaccayabhāvo atthi , bhavaniyāmo orambhāgiyuddhambhāgiyasaṅgahitoti taṃtaṃbhavanibbattakakammaniyāmo ca hoti , na ca upacchinnasaṃyojanassa katānipi kammāni bhavaṃ nibbattentīti tesaṃyeva saṃyojanaṭṭho daṭṭhabbo .
SammāM1.176 kāraṇehi jānitvāti ñāyena dukkhādīsu so yathā jānitabbo ;
tathā jānitvā , pubbakālakiriyāvimuttā hi aparakālakiriyā ca yathā sambhavati , taṃ dassetuṃ ‘‘ maggapaññāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Bhijjanasabhāvo khaṇāyattattā .
Nikkhipitabbasabhāvo maraṇadhammattā .
Ayaṃ kāyo usmāyuviññāṇāpagamo chaḍḍanīyadhammo , yasmiṃ yaṃ patiṭṭhitaṃ , taṃ tassa santānagatavippayuttanti katvā vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘ khīṇāsavassa hi ajīraṇadhammopi atthī ’’ tiādi .
Tenāha bhagavā ‘‘ imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañcā ’’ tiādi ( saṃ . ni .1.107; a . ni .4.45).
Assa khīṇāsavassa ,‘‘ jīraṇadhamman ’’ ti yathāvuttaṃ ajīraṇadhammaṃ ṭhapetvā jīraṇadhammaṃ dassento ‘‘ tesaṃpāyaṃ kāyo bhedanadhammo ’’ ti evamāha .
Jaraṃ pattasseva hissa bhedananikkhipitabbatāniyate atthe suttadesanā pavattā .
Atthassa uppatti aṭṭhuppatti , sā etassa atthīti aṭṭhuppattiko .
Kira -saddo anussavattho , tena anussavāgatoyamattho , na aṭṭhakathāgatoti dīpeti .
Tenāha ‘‘ vadantī ’’ ti .
Yenāyaṃ attho hetunā aṭṭhuppattiko , taṃ dassetuṃ ‘‘ sivikasālāyaṃ nisīditvā kathitan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Viharati jetavane ’’ ti nidānavacanena yathā na virujjhati , tathā veditabbaṃ .
Nanu imassa suttassa pucchāvasiko nikkhepoti ?
Saccametaṃ , suttekadesaṃ pana sandhāya aṭṭhuppattikatāvacanaṃ .
Keci pana ‘‘ yānaṃ āruhitvā rājā āgato , rañño ārohanīyarathaṃ dassetvā vuttan ’’ tipi vadanti .
Sarīre pheṇapiṇḍasame kiṃ vattabbaṃ ?
Sabbhi saddhin ti sādhūhi saha pavedayanti .
Na hi kadāci sādhūnaṃ sādhūhi saha kattabbā honti , tasmā sīdanasabhāvānaṃ kilesānaṃ bhijjanappattattā nibbānaṃ sabbhīti vuccati .
Purimapadassāti ‘‘ satañca dhammo na jaraṃ upetī ’’ ti padassa .
Kāraṇaṃ dassento byatirekavasena .
Sataṃ dhammo nibbānaṃ kilesehi saṃsīdanabhijjanasabhāvo na hoti , tasmā taṃ āgamma jaraṃ na upeti .
Kilesā pana tannimittakā ,V1.155 evamayaṃ vuttakāraṇato jaraṃ na upetīti .
Tenāha ‘‘ idan ’’ tiādi .
Sundarādhivacanaṃ vā etaṃ ‘‘ sabbhī ’’ ti padaṃ apāpatādīpanato , sabbhidhammabhūtantiM1.177 attho .
Tenāha ‘‘ virāgo tesaṃ aggamakkhāyati ( itivu .90; a . ni .4.34), na tena dhammena samatthi kiñcī ’’ ti ( khu . pā .6.4; su . ni .227) ca .
Jarāmaraṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Piyasuttavaṇṇanā

115. Rahasi gatassāti janasambādhato apakkantassa .
Nilīnassa teneva janavivekena ekamantaṃ nisajjāya ekībhāvena paṭisallīnassa viya .
Tenāha ‘‘ ekībhūtassā ’’ ti .
Sabbaññubhāsitaṃ karonto āha tassa vacanaṃ ‘‘ evametan ’’ ti sampaṭicchitvā tassa vacanaṃ tathāpaccanubhāsanto .
Antakenādhipannattā eva khettavatthuhiraññasuvaṇṇādi mānusaṃ bhavaṃ jahato .
Anugan ti anugataṃ , tameva anugāmīti attho .
Nicayan ti uparūpari vaḍḍhiyā nicitabhūtaṃ .
Samparāyikan ti samparāya hitaṃ .
Piyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Attarakkhitasuttavaṇṇanā

116. Pīdahanan ti saṃyamanaṃ .
Kammapathabhedaṃ appattassāti supinakālo viya pavattimattatāya kammapathavisesaṃ agatassa .
Kammassāti akusalakammassa .
Saṃvaran ti saṃvarabhāvaṃ dasseti , itarassa pana saṃvarabhāvo purimehi tīhi padehi dassitovāti .
Ottappampi gahitameva tadavinābhāvato .
Na hi pāpajigucchanaṃ pāpautrāsarahitaṃ , utrāso vā pāpajigucchanarahito atthīti .
Attarakkhitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Appakasuttavaṇṇanā

117. UḷārasaddoM1.178 seṭṭhe bahuke ca dissatīti āha ‘‘ paṇīte ca bahuke cā ’’ ti .
Mānamajjanenāti mānavasena madappattiyā .
Atikkaman ti sādhumariyādavītikkamalakkhaṇaṃ dosaṃ .
Kūṭo pāso .
Appakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Aḍḍakaraṇasuttavaṇṇanā

118. YasmāV1.156 kāmanimittaṃ satto sampajānamusā bhāsati , tasmā kāmā tassa patiṭṭhā paccayo kāraṇanti āha ‘‘ kāmahetū ’’ tiādi .
Bhadramukha sīsena viṭaṭubhaṃ bhadropacārena upacaratīti attho , vinicchayo karīyati etthāti aḍḍakaraṇaṃ , vinicchayaṭṭhānaṃ .
Khippan ti kūṭaṃ , macchakhippantipi vaṭṭati .
Oḍḍitan ti oḍḍanavasena phalaṃ pāpitaṃ .
Aḍḍakaraṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Mallikāsuttavaṇṇanā

119.‘‘ Kasmā pucchatī ’’ ti ?
Pucchākāraṇaṃ codetvā samudayato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘ ayaṃ kira mallikā ’’ tiādi vuttaṃ .
Mālārāmaṃ gantvāti attano pitu mālārāmaṃ rakkhaṇatthañceva avasesapupphaggahaṇatthañca gantvā .
Kāsigāmeti kāsiraṭṭhassa gāme .
So kira gāmo mahākosalarājena attano dhītuyā patigharaṃ gacchantiyā pupphamūlatthāya dinno , taṃnimittaṃ .
Bhāgineyyena ajātasattunā .
Tassāti rañño pasenadissa .
Sāti mallikā .
Nivattitun ti tassā dhammatāya nivattituṃ tassā vacanaṃ paṭikkhipituṃ .
Nevajjhagāti vattamānatthe atītavacananti āha ‘‘ nādhigacchatī ’’ ti .
Puthu attāti tesaṃ sattānaṃ attā .
Mallikāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Yaññasuttavaṇṇanā

120. Thūṇan tiM1.179 yaññūpatthambhaṃ .
Upanītāni yaññaṃ yajituṃ ārambhāya .
Ettāvatāti ‘‘ idha , bhante … pe … rudamānā parikammāni karontī ’’ ti ettakena pāṭhena .
Sanniṭṭhānan ti ‘‘ naṃ itthiṃ labhissāmi nu kho , na nu kho labhissāmī ’’ ti nicchayaṃ avindanto na ñāyanto .
Pheṇuddehakan ti yathā yattha kuthite pheṇaṃ uddehati na upadhīyati , evaṃ anekavāraṃ pheṇaṃ uṭṭhāpetvā .
Taṃ divasan ti tasmiṃ raññā niddaṃ alabhitvā dukkhaseyyadivase .
Ālokaṃ oloketvāti lohakumbhimukhavaṭṭisīse patte tattha mahantaṃ ālokaṃ oloketvā .
Attāno vacanaṃ rañño pavattiñāpanatthaṃ .
Mahāsaddo udapādi ‘‘ evarūpaṃ yaññaṃ rājā kārāpetī ’’ ti .
Vattukāmo ahosi , vattuñca pana avisahanto ‘‘ sa ’’ iti vatvā lohakumbhiyaṃ nimuggo .
Imaṃ gāthaṃ vattukāmo ahosīti ayaṃ panettha sambandho .
Esa nayo sesapadadvayepi .
Dhammabheriṃ carāpesuṃ ‘‘ kociV1.157 kañci pāṇaṃ mā hanatū ’’ ti .
So itthisāmiko puriso sotāpattiphale patiṭṭhahi attano upanissayasampattiyā sattu ca desanāvilāsasampattiyā , rājā pana mahābodhinirujjhanasabhāvattā kiñci visesaṃ nādhigacchi .
Saṅgahavatthūnīti lokassa saṅgahakāraṇāni .
Nipphannasassato navabhāge kassakassa datvā raññaṃ ekabhāgaggahaṇaṃ dasamabhāgaggahaṇaṃ .
Evaṃ kassakā haṭṭhatuṭṭhā sassāni sampādentīti āha ‘‘ sassasampādane medhāvitāti attho ’’ ti .
Tato orabhāge kira chabhāgaggahaṇaṃ jātaṃ .
Chamāsikan ti channaṃ channaṃ māsānaṃ pahonakaṃ .
Pāsetīti pāsagate viya karoti .
Vācāya piyassa piyakarassa kammaṃ vācāpeyyaṃ .
Sabbaso raṭṭhassa iddhādibhāvato khemaṃ .
Nirabbudaṃ coriyābhāvato .
Idañhi raṭṭhaṃ acoriyaṃ niraggaḷanti vuccati apārutagharabhāvato .
Uddhaṃmūlakaṃ katvāti ummūlaṃ katvā .
Dvīhi pariyaññehīti mahāyaññassa pubbabhāge pacchā ca pavattetabbehi dvīhi parivārayaññehi .
Sattavīsati … pe … nassāti sattavīsādhikānaṃ tiṇṇaṃ pasusatānaṃ dvāvīsatiyā assādīhi ca saṭṭhiadhikadvisataāraññakapasūhi ca saddhiṃ sampiṇḍitānaṃ panaM1.180 navādhikachasatapasūnaṃ māraṇena bheravassa pāpabhīrukānaṃ bhayāvahassa .
Tathā hi vadanti –
‘‘ Chasatāni niyujjanti , pasūnaṃ majjhime hani ,
Assamedhassa yaññassa , adhikāni navāpi cā ’’ ti .
Samman ti yugacchidde pakkhipitabbadaṇḍakaṃ .
Pāsentīti khipanti .
Saṃhārimehīti sakaṭehi vahitabbehi yūpehi .
Pubbe kira eko rājā sammāpāsaṃ yajanto sarassatinadītīre pathaviyā vivare dinne nimuggoyeva ahosi .
Andhabālabrāhmaṇā gatānugatigatā ‘‘ ayaṃ tassa saggagamanamaggo ’’ ti saññāya tattha sammāpāsayaññaṃ paṭṭhapenti .
Tena vuttaṃ ‘‘ nimuggokāsato pabhutī ’’ ti .
Ayūpo appakadivaso yāgo , sayūpo bahudivasaṃ sādheyyo satrayāgo .
Mantapadābhisaṅkhatānaṃ sappimadhūnaṃ vāja miti samaññā , hiraññasuvaṇṇagomahiṃ sādi sattarasakadakkhiṇassa .
Sāragabbhakoṭṭhāgārādīsu natthettha aggaḷanti niraggaḷo .
Tattha kira yaññe attano sāpateyyaṃ anavasesato anigūhitvā niyyātīyati .
Mahārambhāti bahupasughātakammā .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ vividhā yattha haññare ’’ ti vakkhamānattā ‘‘ mahākiccā ’’ ti attho vutto , idha ‘‘ mahārambhāti papañcavasena ajeḷakā ’’ tiādi vuttanti ‘‘ bahupasughātakammā ’’ ti attho vutto .
NirārambhātiV1.158 etthāpi vuttanayena attho veditabbo .
Anugataṃ kulanti anukulaṃ , kulānugatanti attho veditabbo .
Tenāha ‘‘ yaṃ niccabhattādi … pe … attho ’’ ti .
Yaññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Bandhanasuttavaṇṇanā

121. Idan ti ‘‘ idha , bhante ’’ tiādikaṃ vacanaṃ .
Te bhikkhū ārocesunti sambandho .
Tesūti tesu raññā bandhāpitamanussesu .
Sukatakāraṇan ti sukāraṇakiriyaṃ ārocesuṃ , na kevalaṃ tesaṃ manussānaṃ bandhāpitabhāvaṃM1.181 .
Idāni tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ rañño kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
Aṭṭhavaṅkoti aṭṭhaṃso .
Antogharacārinoti antepuravāsino .
Ukkaṭṭheti yuddhe .
Mantīsūti guttamantīsu .
Akutūhalan ti saññataṃ .
Piyan ti piyāyitabbaṃ .
Annapānamhi madhure abhutte uppanne .
Attheti atthe kicce jāte thiranti na kathenti kāyabalamattena apanetuṃ sakkuṇeyyattā .
Suṭṭhu rattarattāti ativiya rattā eva hutvā rattā .
Sārattenāti sārabhāvena sārabhāvasaññāya .
Ohārinan ti heṭṭhā haraṇasīlanti āha ‘‘ catūsu apāyesu ākaḍḍhanakan ’’ ti .
Sithilan ti sithilākāraṃ , na pana sithilaṃ .
Tenāha bhagavā ‘‘ duppamuñcan ’’ ti .
Bandhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .