Issues
Editor
Settings
Sagāthāvaggaṭīkā
Sagāthāvaggaṭīkā

2. Dutiyavaggo

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Dutiyavaggo

1. Sattajaṭilasuttavaṇṇanā

122. Pubbārāmasaṅkhāteti sāvatthinagarassa pubbadisāya katattā pubbārāmeti saṅkhaṃ gate .
Tatrāti ‘‘ migāramātuyā pāsāde ’’ ti tasmiṃ saṃkhittavacane .
Ayaṃ idāni vuccamānā anupubbikathā ādito paṭṭhāya anukkamakathā .
Patthanaṃ akāsi tassa bhagavato aggupaṭṭhāyikaṃ ekaṃ upāsikaṃ disvā taṃ ṭhānantaraṃ ākaṅkhantī .
Meṇḍakaputtassāti meṇḍakaseṭṭhiputtassa .
MātiṭṭhāneV1.159 ṭhapesi tassā upakāraṃ garubhāvañca disvā .
Tāya kārite pāsādeti tāya mahāupāsikāya mahālatāpasādhanaṃ vissajjetvā navahi koṭīhi karīsamatte bhūmibhāge kārite sahassagabbhapaṭimaṇḍite pāsāde .
Parūḷhakacchāti parūḷhakacchalomā .
Kamaṇḍalughaṭikādiṃ pabbajitaparikkhāraṃ .
Naggabhogganissirikānan ti naggānañceva bhoggānañca nissirikānañca .
Te hi anivatthavatthatāya naggā ceva , acelakavatādinā bhoggasarīratāya bhoggā , sobhārahitatāya nissirikā ca .
Attanā diṭṭhasutaṃM1.182 paṭicchādetvā na katheyyun ti akāraṇametaṃ tesaṃ raññā payuttacarapurisabhāvato .
Evaṃ kate pana te ‘‘ aññepi pabbajitā atthīti ayaṃ jānātī ’’ ti maññeyyunti kohaññacitto evaṃ akāsīti sakkā viññātuṃ .
Tathā hi tenatthena aparitosamāno ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Kāsikacandanan ti ujjalacandanaṃ .
Taṃ kira vaṇṇavasena samujjalaṃ hoti pabhassaraṃ , tadatthameva naṃ saṇhataraṃ karonti .
Tenāha ‘‘ kāsikacandananti saṇhacandanan ’’ ti .
Vaṇṇagandhatthāyāti vaṇṇasobhatthañceva sugandhabhāvatthañca .
Vaṇṇagandhatthāyāti chavirāgakaraṇatthañceva sugandhatthāya ca .
‘‘ Gihinā ’’ tiādīhi padehi evaṃ pamādavihārinā tayā arahanto duviññeyyāti dasseti .
Saṃvāso nāma idha kālena upasaṅkamananti dassento ‘‘ upasaṅkamantenā ’’ ti āha .
Kāyavācāhi asaṃyatenapi saṃyatākāro , asaṃvutindriyenapi saṃvutindriyākāro .
Pariggahessāmīti vīmaṃsissāmi ‘‘ parisuddhaṃ nu kho , no ’’ ti .
Sappaññenāti sīlapariggaṇhanapaññāya sappaññena .
Jānituṃ na sakkoti sabhāvassa sato sīlassa anupadhāraṇato .
Kathanenāti aparāparaṃ kathanena .
Tathā hi vakkhati ‘‘ ekaccassa hī ’’ tiādi .
Ariyavohāroti diṭṭhādilakkhaṇena voharito ‘‘ diṭṭhaṃ adiṭṭhan ’’ tiādinā pavuttasaddavohāro .
Tassa pana kāraṇameva gaṇhanto ‘‘ ettha cetanā ’’ ti āha .
Esa nayo anariyavohārepi .
Paramatthato hi saccavācādayo musāvādādayo cetanālakkhaṇāti .
Paññattivohāro tathā tathā voharitabbato evamāha ‘‘ saṃvohārena kho , mahārāja , soceyyaṃ veditabban ’’ ti .
Ñāṇathāmoti ñāṇaguṇabalaṃ , yena ṭhānuppattikapaṭibhānādinā accāyikakiccakaraṇīyāni niṭṭhāpeti .
Saṃkathāyāti atthavīmaṃsanavasena pavattāya sammākathāya .
Uppilavati lahukabhāvato .
HeṭṭhācarakātiV1.160 avacarakā .
Ye anupavisitvā paresaṃ rahassavīmaṃsanavasena pavattā , tesu ocarakavohāroti vuttaṃ ‘‘ carā hī ’’ tiādi .
Vaṇṇasaṇṭhānenāti vaṇṇena vā saṇṭhānena vā vaṇṇapokkharatāya vā saṇṭhānasampattiyā vā .
Sujāno pesalo vissaseti yojanā .
LahukadassanenātiM1.183 parittadassanena vijjukena viya .
Parikkhārabhaṇḍakenāti pabbajitaparikkhārabhūtena bhaṇḍakena .
Lohaḍḍhamāsoti lohamayo upaḍḍhagghanakamāso .
Sattajaṭilasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Pañcarājasuttavaṇṇanā

123. Rūpāti rūpasaṅkhātā kāmaguṇā .
Te pana nīlādivasena anekabhedabhinnāpi rūpāyatanattā cakkhuviññeyyataṃ nātivattantīti āha ‘‘ nīlapītādibhedaṃ rūpārammaṇan ’’ ti .
To-saddopi dā-saddo viya kālattho hotīti āha ‘‘ yatoti yadā ’’ ti .
Manaṃ āpayati vaḍḍhetīti manāpaṃ , manoramaṃ .
Manāpanipphattitan ti tassa puggalassa manasā piyāyitaṃ , tassa aggabhāvena pariyantaṃ paramaṃ koṭiṃ katvā pavattitanti attho .
Puggalamanāpan ti ārammaṇasabhāvaṃ acintetvā puggalassa vasena manāpabhāveneva iṭṭhatāya iṭṭhanti .
Sammutīti samaññā .
Puggalamanāpaṃ nāma saññāvipallāsavasena viparītampi gaṇhāti itarasabhāvatoti āha ‘‘ yaṃ ekassa … pe … iṭṭhaṃ kantan ’’ ti .
Idāni taṃ jivhāviññeyyavasena yojetvā dassento ‘‘ paccantavāsīnan ’’ tiādimāha .
Idaṃ puggalamanāpan ti idaṃ yathāvuttaṃ jivhāviññeyyaṃ viya aññampi evaṃjātikaṃ tena tena puggalena manāpanti gahetabbārammaṇaṃ puggalamanāpaṃ nāma .
Loke paṭivibhattaṃ natthi , vibhajitvā dassanena lokena madhurajātenapi paṭivibhattaṃ katvā gahetuṃ na sakkuṇeyyāti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ vibhajitvā pana dassetabban ’’ ti .
Dibbakappampīti devalokapariyāpannasadisampi amanāpaṃ upaṭṭhāti uḷārapaṇītārammaṇaparicayato .
Majjhimānaṃ pana … pe … vibhajitabbaṃ tesaṃ manāpassa manāpato , amanāpassa amanāpato upaṭṭhānato .
Tatthapi iṭṭhāniṭṭhaparicchedo nippariyāyato evaṃ veditabboti dassento āha ‘‘ tañca panetan ’’ tiādi .
Tañca panetaṃ iṭṭhāniṭṭhabhūtaṃ ārammaṇaṃ kāmāvacarajavanesu akusalassa vasena yebhuyyenaM1.184 pavattatīti katvā tattha ‘‘ rajjati dussatī ’’ ti akusalasseva pavatti dassitā .
Sesakāmāvacarassapi vasena pavatti labbhateva .
Tathā hi taṃ appaṭikūlepi paṭikūlākārato , paṭikūlepiV1.161 appaṭikūlākārato pavattatīti .
Vipākacittaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ paricchindati , na sakkā vipākaṃ vañcetunti .
Kusalakammaṃ hi ekantato iṭṭhameva , akusalakammañca aniṭṭhameva , tasmā tattha uppajjamānaṃ vipākacittaṃ yathāsabhāvato pavattatīti .
Yaṃ pana sammohavinodaniyaṃ ‘‘ kusalakammajaṃ aniṭṭhaṃ nāma natthī ’’ ti ettakameva vuttaṃ , taṃ pana nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tena sobhanaṃ akusalakammajampi ekaccānaṃ sattānaṃ iṭṭhanti anuññātaṃ siyā .
Kusalakammajaṃ pana sabbesaṃ iṭṭhamevāti vadanti .
Tiracchānagatānaṃ kesañci manussarūpaṃ amanāpaṃ , yato te disvāva palāyanti .
Manussā ca devatānaṃ rūpaṃ disvā bhāyanti , tesampi vipākaviññāṇaṃ taṃ rūpaṃ ārabbha kusalavipākameva uppajjati , tādisassa pana puññassa abhāvā na tesaṃ tattha abhirati hotīti daṭṭhabbaṃ .
Kusalakammajassa pana aniṭṭhassa abhāvo viya akusalakammajassa sobhanassa iṭṭhassa abhāvo vattabbo .
Hatthiādīnampi hi akusalakammajaṃ manussānaṃ akusalavipākasseva ārammaṇaṃ , kusalakammajaṃ pana pavatte samuṭṭhitaṃ kusalavipākassa , iṭṭhārammaṇena vomissakattā appakaṃ akusalakammajaṃ bahulaṃ akusalavipākuppattiyā kāraṇaṃ na bhavissatīti sakkā vattuṃ .
Idāni tameva vipākavasena iṭṭhāniṭṭhārammaṇavavatthānaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ kiñcāpi hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tayidaṃ sammutimanāpasaṃvibhāgatthaṃ vuttaṃ , idha pana na tathā vibhattanti āha ‘‘ bhagavā panā ’’ tiādi .
So upāsako candanaṅgalagāme jātattā ‘‘ candanaṅgaliko ’’ ti paññāyati ,‘‘ candanavilāso ’’ ti keci .
Tassa upāsakassa paṭibhānaṃ udapādīti yojanā .
Te rājāno hatappabhe hatasobhe disvāti sambandho .
Udakābhisitteti udakena abhisiñcite .
Aṅgāre viyāti aṅgārakkhaṇe viya .
Kālassevāti pageva .
Avigatagandhaṃ taṅkhaṇavikasitatāya .
Īdisaṃ vacanan ti ‘‘ acchādesī ’’ ti evarūpaṃ vacananti .
Pañcarājasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Doṇapākasuttavaṇṇanā

124.‘‘ Doṇapākakuran ’’ tiM1.185 ettha vibhattilopaṃ katvā niddesoti āha ‘‘ doṇapākaṃ kuran ’’ ti .
Doṇassāti catunnaṃ āḷhakānaṃ , soḷasanāḷīnanti attho .
Tadupiyan ti tadanurūpaṃ , tassaV1.162 vuttaparimāṇassa anucchavikanti attho .
Pubbeti taṃdivasato purimataradivasesu .
Balavāti mahā .
Bhattapariḷāhoti bhattasammadahetuko .
Assa rañño ubhosu passesu gahitatālavaṇṭā bījanti yamakatālavaṇṭehi .
Phāsuvihāran ti bhojane mattaññutāya laddhabbasukhavihāraṃ .
Bhojanamattaññū hi sukhavihāro hoti .
Tenāha ‘‘ tanukassa bhavanti vedanā , saṇikaṃ jīrati āyu pālayan ’’ ti .
Tanukassāti tanukā assa puggalassa , bhuttapaccayā visabhāgavedanā na hontīti attho .
Saṇikan ti mandaṃ mudukaṃ , aparissayamevāti attho .
Jīratīti paribhuttāhāro paccati .
Āyupālayan ti nirodho avedano jīvitaṃ rakkhanto .
Atha vā saṇikaṃ jīratīti so bhojane mattaññū puggalo parimitāhāratāya saṇikaṃ cirena jīrati jaraṃ pāpuṇāti jīvitaṃ pālento .
Pariyāpuṇitvāti ettha yathā sabbaṃ so pariyāpuṇi , tato parañca yathā paṭipajji , taṃ dassetuṃ ‘‘ raññā saddhin ’’ tiādi vuttaṃ .
Tāvatake taṇḍule hāreyyāsi tadupiyañca byañjananti ānetvā sambandho .
Purisabhāgo esāti majjhimena purisena bhuñjitabbabhāgo eso , yadidaṃ nāḷikodanamattaṃ .
Sallikhitasarīratāti bhamaṃ āropetvā ullikhitassa viya sabbapariḷāhavūpasamassa puthulatāpagatasarīrassa .
Sīlaṃ samparāyikatthoti vuttaṃ , kuto panettha sīlanti āha ‘‘ bhojane ’’ tiādi .
Sīlaṅgaṃ nāma hotīti catupārisuddhisīlassa avayavo eko bhāgo hoti .
Doṇapākasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Paṭhamasaṅgāmasuttavaṇṇanā

125. VedenaM1.186 ñāṇena īhati iriyatīti vedehī , kosalarājabhaginī ajātasattuno mātā , sā kira sampajaññajātikā .
Tenāha ‘‘ paṇḍitādhivacanan ’’ ti , cattāri aṅgāni etissanti caturaṅginī .
Dvinnaṃ rajjānan ti kāsikarajjamagadharajjānaṃ antare , so pana gāmo kāsikarajjo .
Pāpāti lāmakā nihīnācārā .
Mejjati siniyhatīti metti , sā etesu atthīti mittā .
Saha ayanti pavattantīti sahāyā .
Sampavaṅkan ti suṭṭhu onataṃ .
Jayakāraṇaṃ disvā āha , tathāV1.163 hi ‘‘ ajja imaṃ rattiṃ dukkhaṃ setī ’’ ti kālaparicchedavasena vuttaṃ .
Verighāto nāma veripuggale satīti āha ‘‘ veripuggalaṃ labhatī ’’ ti .
Paṭhamasaṅgāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Dutiyasaṅgāmasuttavaṇṇanā

126. Suṇāthāti ‘‘ vatvā ’’ ti vacanaseso .
Upakappatīti sambhavati .
Sayhaṃ hotīti kātuṃ sakkā hoti .
‘‘ Yadā caññe ’’ ti ca-kāro nipātamattanti āha ‘‘ yadā aññe ’’ ti .
Vilumpantīti vināsaṃ acchindanaṃ karonti .
Vilumpīyatīti viluttaparasantakassa asakattā puggalo diṭṭhadhammikaṃ kammaphalaṃ paṭisaṃvedento viya sayampi parena vilumpīyati , dhanajāniṃ pāpuṇāti .
‘‘ Kāraṇan ’’ ti hi maññatīti pāpakiriyaṃ attano hitāvahaṃ kāraṇaṃ katvā maññati .
Jayanto puggalo ‘‘ idaṃ nāma jināmī ’’ ti maññamāno sayampi tato parājayaṃ pāpuṇāti .
Ghaṭṭetāran ti pāpakammavipākaṃ .
Kammavivaṭṭenāti kammassa vivaṭṭanena , paccayalābhena laddhāvasarena vivaṭṭetvā vigamitena kammenāti attho .
Dutiyasaṅgāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Mallikāsuttavaṇṇanā

127. EkaccātiM1.187 paṇḍitā sapaññā .
Seyyāti varā .
Gāthāsukhatthaṃ sasurasaddalopaṃ katvā ‘‘ sassudevā ’’ ti vuttanti āha ‘‘ sassusasuradevatā ’’ ti .
Disājeṭṭhakāti catūsupi disāsu jeṭṭhakasīsena hi lokaṃ vadati .
Tādisāyāti tathārūpāya medhāvitādiguṇavuttiyā .
Subhariyāyāti sukhettabhūtāya sundaritthiyāti attho .
Mallikāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Appamādasuttavaṇṇanā

128. Samadhiggayhāti sammā ativiya gahetvā , ñāyena visesato gaṇhitvā .
Kārāpakaappamādoti tiṇṇaṃ puññakiriyavatthūnaṃ pavattakaappamādo .
Samavadhānan ti samavarodhaṃ antogadhaṃ .
Upakkhepan ti bahi ahutvā pakkhipitabbataṃ .
Sesapadajātāni viya ava … pe … dhammā sappadesattā .
Appamāde samodhānaṃ gacchanti tassa nippadesattā .
Aggaṃ seṭṭhaṃ mahantaṃ sesadhammānaṃV1.164 appamādo .
Paṭilābhakaṭṭhenāti adhigamahetutāya .
Lokiyopi samānoti kāmāvacaropi samāno .
Mahaggatānuttarānaṃ pubbabhāge pavattaappamādo hi idhādhippeto .
Pasaṃsanti paṇḍitāti yojanā .
Appamādassa pāsaṃsabhāve ekantato kattabbatāya pana ‘‘ etānī ’’ tiādinā kāraṇaṃ āha .
Imissā yojanāya ‘‘ puññakiriyāsū ’’ ti padassa ‘‘ appamatto ’’ ti iminā sambandho .
Yasmā paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti , yasmā ca puññakiriyāsu appamatto ubho atthe adhiggaṇhāti , tasmā āyuādīni patthayantena appamādova kātabboti .
Dutiyayojanāya pana paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti .
Kattha ?
Puññakiriyāsu .
Kasmāti ce ?
Appamattotiādi .
Tenāha ‘‘ yasmā … pe … attho ’’ ti .
Atthapaṭilābhāti diṭṭhadhammikādihitapaṭilābhā .
Appamādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Kalyāṇamittasuttavaṇṇanā

129. SīlādiguṇasamannāgatoM1.188 kalyāṇo bhaddako mitto etassāti kalyāṇamitto , tassa dhammo kalyāṇamittasseva svākhāto nāma hoti sutvā kattabbakiccassa sādhanato .
Tenāha ‘‘ atthaṃ pūretī ’’ ti .
Itarassāti pāpamittassa .
Tenāti atthapūraṇena .
Etan ti ‘‘ so ca kho kalyāṇamittassā ’’ ti etaṃ vacanaṃ .
Desanādhammoti pariyattidhammo .
So hi kalyāṇamittato paccakkhato laddhabbo , itare tadupanissayā paccattapurisakārehi , tena laddhabbo kalyāṇamittoti evamattho gahetabbo .
Sāvakabodhisattavasena hesā desanā āgatā .
Na hi sesabodhisattānaṃ paropadesena payojanaṃ atthi .
Upaḍḍhaṃ kalyāṇamittatoti brahmacariyaṃ carantassa upaḍḍhaguṇo kalyāṇamittato laddhabbo .
Upaḍḍhaṃ paccattapurisakāratoti itaraṃ upaḍḍhaṃ ñāṇaṃ paṭipajjantassa attano purisakārato .
Lokepi pākaṭoyamattho ‘‘ ācariyato upaḍḍhaṃ , paccattapurisakārato upaḍḍhaṃ laddhabbā tevijjatā ’’ ti , tasmā thero tathā cintesi .
Nippadesan ti anavasesato .
Tatoti kalyāṇamittato .
Upaḍḍhaṃ āgacchatīti upaḍḍhaguṇo paṭipajjantaṃ upagacchati .
Bahūhi purisehi .
Vinibbhogo vivecanaṃ natthi ekajjhaṃ atthassa vivecetuṃ asakkuṇeyyattā .
Esāti paratoghosapaccattapurisakārato ca sijjhamāno attho .
Ettakan ti ettako bhāgo .
Yadi na sakkā laddhuṃ , atha kasmā upaḍḍhanti vuttanti āha ‘‘ kalyāṇamittatāyā ’’ tiādi .
Sammādiṭṭhiādīsu na sakkā laddhuṃ .
AsakkuṇeyyeV1.165 sakalampi na sambhavati paratoghosamattena tesaṃ asijjhanato , padhānahetubhāvadīpanatthaṃ pana ‘‘ sakalamevā ’’ ti vuttaṃ .
Pubbabhāgapaṭilābhaṅgan ti pubbabhāge paṭiladdhabbakāraṇaṃ kalyāṇamittassa upadesena vinā tena uttari visesato aladdhabbato .
Atthatoti paramatthato .
‘‘ Kalyāṇamittaṃ … pe … cattāro khandhā ’’ ti vatvā sutvāti attho .
Te pana sīlādayo saṅkhārakkhandhapariyāpannāti āha ‘‘ saṅkhārakkhandhotipi vadantiyevā ’’ ti .
Māhevan ti mā aha evanti chedo , ahāti nipātamattaṃ , māti paṭisedhe nipāto .
Tenāha ‘‘ mā evaṃ abhaṇī ’’ ti .
‘‘ Māhevaṃ ānandā ’’ tiM1.189 vadato bhagavato imasmiṃ ṭhāne tādisassa nāma te , ānanda , kalyāṇamittaguṇe sevato vattuṃ yuttaṃ ayāthāvatoti dhammabhaṇḍāgārikassa yathābhūtaguṇakittanamukhena paṭikkhepo yuttoti dassento ‘‘ bahussuto ’’ tiādimāha .
Idan ti idaṃ vacanaṃ bhagavā āhāti sambandho .
Sakalameva hīti ettha hi -saddo hetuattho .
Tena ‘‘ māhevan ’’ ti tassa paṭikkhepassa kāraṇaṃ jotitaṃ , na sarūpato vuttaṃ .
‘‘ Kalyāṇamittassetan ’’ tiādinā pana taṃ sarūpato dassitanti āha ‘‘ idāni … pe … ādimāhā ’’ ti .
Pāṭikaṅkhitabban ti icchanaṭṭhena pāṭikaṅkhitabbaṃ , na paṭikaṅkhānimittenāti āha ‘‘ avassaṃbhāvīti attho ’’ ti .
Idhāti antogadhāvadhāraṇapadaṃ , idhevāti attho .
Imasmiṃyeva hi sāsane ariyamaggabhāvanā , na aññattha .
Ādipadānaṃyevāti tasmiṃ tasmiṃ vākye ādito eva vuttasammādiṭṭhiādipadānaṃyeva .
Sammādassanalakkhaṇāti catunnaṃ ariyasaccānaṃ pariññābhisamayādivasena sammadeva dassanasabhāvā .
Sammāabhiropanalakkhaṇoti nibbānasaṅkhāte ārammaṇe sampayuttadhamme sammadeva āropanasabhāvo .
Sammāpariggahaṇalakkhaṇāti musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato pariggāhakasabhāvā sammāvācā siniddhabhāvena sampayuttadhamme sammāvācāpaccayaṃ subhāsitasotārañca puggalaṃ pariggaṇhātīti sammāpariggahaṇalakkhaṇā .
Yathā kāyikakiriyā kiñci kattabbaṃ samuṭṭhāpeti , sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hoti , tathā sammākammanta saṅkhātā viratipīti samuṭṭhāpanalakkhaṇā daṭṭhabbā , sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhāpanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya .
Jīvamānassa sattassa , sampayuttadhammānaṃ vā , jīvitappavattiyā ājīvasseva vā suddhi vodānaṃ .
Yathā uppannuppannānaṃ vajjānaṃ dhammena pahānānuppādaatthalābhādiparivuḍḍhi hoti , evaṃ sampayuttānaṃ paggahaṇasabhāvoti sammāpaggahalakkhaṇo sammāvāyāmo .
Kāyavedanācittadhammesu subhasukhaniccaattagāhānañca vidhamanavasena sammāpatiṭṭhānasabhāvāti sammāupaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati .
Sampayuttadhammānaṃ sammā samādahanaṃV1.166 ekaggatākaraṇaṃ sabhāvo etassāti sammāsamādhānalakkhaṇo sammāsamādhi .
Tīṇi kiccāni honti paṭipakkhadhammesuM1.190 , ārammaṇadhammesu , sampayuttadhammesu ca ekasmiṃyeva khaṇe pavattivisesabhūtāni .
Idāni tāni sarūpato dassetuṃ ‘‘ seyyathidan ’’ tiādi vuttaṃ .
Saddhin ti iminā ‘‘ aññehī ’’ ti vuttakilesā micchādiṭṭhiyā saha ekaṭṭhā vā anekaṭṭhā vāti dasseti .
Pajahati pahāya naṃ paṭivijjhati .
Nirodhan ti nibbānaṃ ārammaṇaṃ karoti sacchikiriyāpaṭivedhena paṭivijjhati .
Na kevalaṃ maggadhammā vuttanayeneva , atha kho aparenapi nayena veditabbāti dassento ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Nānākhaṇā punappunaṃ uppajjanato .
Nānārammaṇā aniccānupassanādibhāvato .
Ekakkhaṇā sakideva uppajjanato .
Ekārammaṇā nibbānavisayattā .
Cattāri nāmāni labhati pariññābhisamayādivasena pavattiyā .
Tīṇi nāmāni labhati kāmasaṅkappādīnaṃ pahānavasena pavattiyā .
Paṭipakkhapahānavasena hissa nāmattayalābho .
Esa nayo sesesupi .
Viratiyopi honti cetanāyopi pubbabhāgepi vikkhambhanavasena pavattanato .
Maggakkhaṇe pana viratiyova paṭipakkhasamucchindanassa maggakiccattā .
Na hi cetanā maggasabhāvā .
Sammappadhānasatipaṭṭhānavasenāti catubbidhasammappadhānacatubbidhasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati anuppannākusalānuppādanādīnaṃ kusalānañca vaḍḍhanato .
Pubbabhāgepi maggakkhaṇepīti yathā pubbabhāge paṭhamajjhānādivasena nānā .
Evaṃ maggakkhaṇepi .
Na hi ekopi ca maggasamādhi paṭhamajjhānasamādhiādināmāni labhati sammādiṭṭhiādīnaṃ viya kiccavasena bhedābhāvato .
Tenāha ‘‘ maggakkhaṇepi sammāsamādhiyevā ’’ ti .
Ñatvā ñātabbāti sambandho .
Vuddhi nāma vepullaṃ bhiyyobhāvo punappunaṃ uppādo evāti āha ‘‘ punappunaṃ janetī ’’ ti .
Abhinibbattetīti abhivaḍḍhaṃ pāpento nibbatteti .
Vivittatāti vivittabhāvo .
So hi vivecanīyato viviccati , yaṃ viviccitvā ṭhitaṃ , tadubhayampi idha vivittabhāvasāmaññena ‘‘ vivittatā ’’ ti vuttaṃ .
Tesu purimo vivecanīyato viviccamānatāya viviccanakiriyāya samaṅgī dhammasamūho tāya eva viviccanakiriyāya vasena vivekoti gahito .
Itaro sabbaso tato vivittasabhāvatāya .
Tattha yasmiṃ dhammapuñje sammādiṭṭhi pavattati , taṃ yathāvuttāya viviccamānatāya vivekasaṅkhātaṃ nissāyeva pavattati , itaraṃ pana taṃninnatātaṃārammaṇatāhīti vuttaṃ ‘‘ vivekaṃ nissitaṃ , viveke vā nissitan ’’ ti .
YathāM1.191 vā vivekavasena pavattaṃ jhānaṃ ‘‘ vivekajan ’’ ti vuttaṃ , evaṃ vivekavasena pavattā sammādiṭṭhiV1.167 ‘‘ vivekanissitā ’’ ti daṭṭhabbā .
Nissayo ca vipassanāmaggānaṃ vasena maggaphalānaṃ veditabbo .
Asatipi tāsaṃ pubbāparabhāve ‘‘ paṭiccasamuppādo ’’ ti ettha paccayānaṃ samuppādanaṃ viya abhinnadhammādhārā nissayabhāvanā sambhavanti .
Tassa tadaṅga-samucchedanissaraṇavivekanissitataṃ vatvā paṭippassaddhivivekanissitatāya avacanaṃ ariyamaggabhāvanāya vuccamānattā .
Bhāvitamaggassa hi ye sacchikātabbā dhammā .
Tesaṃ kiccaṃ paṭippassaddhiviveko .
Ajjhāsayatoti ‘‘ nibbānaṃ sacchikarissāmī ’’ ti mahantaajjhāsayato .
Yadipi hi vipassanākkhaṇe saṅkhārārammaṇaṃ cittaṃ , saṅkhāresu pana ādīnavaṃ suṭṭhu , disvā tappaṭipakkhe nibbāne ninnatāya ajjhāsayato nissaraṇavivekanissito hoti , uṇhābhibhūtassa puggalassa sītaninnacittatā viya .
Keci pana ‘‘ yathā sabhāvato , yathā ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitatā , evaṃ paṭippassaddhivivekanissitatāpi siyā ’’ ti vadanti .
Yadaggena hi nibbānaninnatā siyā , tadaggena phalaninnatāpi siyā ‘‘ kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja vihareyyan ’’ ti ajjhāsayasampattiyā bhāvato .
Yasmā pahānavinayo viya rāganirodhopi idhādhippetavivekena atthato nibbisiṭṭho , tasmā vuttaṃ esa nayo virāganissitādīsūti .
Tenāha ‘‘ vivekatthā eva hi virāgādayo ’’ ti .
Vossaggasaddo pariccāgattho pakkhandanattho cāti vossaggassa duvidhatā vuttā .
Vossajjanañhi pahānaṃ , vissaṭṭhabhāvena nirāsaṅkapavatti ca , tasmā vipassanākkhaṇe tadaṅgavasena , maggakkhaṇe samucchedavasena paṭipakkhassa pahānaṃ vossaggo , tathā vipassanākkhaṇe taṃninnabhāvena , maggakkhaṇe ārammaṇakaraṇena vissaṭṭhasabhāvatā vossaggoti veditabbaṃ .
Tenevāha ‘‘ tattha pariccāgavossaggo ’’ tiādi .
Ayaṃ sammādiṭṭhīti ayaṃ missakavasena vuttā sammādiṭṭhi .
Yathāvuttena pakārenāti tadaṅgappahānasamucchedappahānapakārena taṃninnatadārammaṇakaraṇappakārena ca .
Pubbe vossaggavacanasseva atthassa vuttattā āha ‘‘ sakalena vacanenā ’’ ti .
Pariṇamantaṃ vipassanākkhaṇe , pariṇataṃ maggakkhaṇe .
Pariṇāmo nāma idha paripākoti āha ‘‘ paripaccantaṃ paripakkañcā ’’ ti .
Paripāko ca āsevanalābhena laddhasāmatthiyassa kilese pariccajituṃM1.192 nibbānaṃ pakkhandituṃ tikkhavisadabhāvo .
Tenāha ‘‘ ayan ’’ tiādi .
Esa nayoti yvāyaṃ nayo ‘‘ vivekanissitan ’’ tiādinā sammādiṭṭhiyaṃ vutto , sesesu sammāsaṅkappādīsupi eseva nayo , evaṃ tattha netabbanti attho .
Paṭiccāti nissāya .
Jātisabhāvāti jāyanasabhāvā .
Sakaloti anavaseso , sabboti attho .
Na koci maggo sāvaseso hutvā sambhavati .
Heṭṭhime magge uppanneV1.168 uparimo uppanno eva nāma anantarāyena uppajjanato .
Vavassaggattheti vacasāyatthe .
Vaṇṇayantīti guṇavaṇṇanavasena vitthārenti .
Kalyāṇamittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Paṭhamaaputtakasuttavaṇṇanā

130. Diva-saddo divā-saddo viya divasapariyāyo , tasmā visesanabhāvena vuccamāno divasaddo atthavisesaṃ dīpetīti āha ‘‘ divasassa divā ’’ tiādi .
Saṃ vuccati dhanaṃ , tassa patīti sampati , dhanasāmiko , tassa hitāvahattā sāpateyyan ti āha ‘‘ sāpateyyanti dhanan ’’ ti .
Tassa gehe katākatabhaṇḍassa atibahubhāvato vimhayappatto rājā ‘‘ ko pana vādo ’’ ti āha .
Kāḷalohaṃ nāma ayophalaṃ .
Kacchapādirūpehipi sovaṇṇādīni ṭhapenti .
Sakuṇḍakabhattan ti sakuṇḍehi vā sathusehi vā pakkabhattaṃ .
Bilaṅgaṃ vuccati dhaññabilaṅgaṃ , āranālantipi vuccati , taṃ dutiyaṃ assāti bilaṅgadutiyaṃ .
Tañhi kañjito nibbattattā kañjikaṃ nāma .
Tīhi pakkhehi vatthakhaṇḍehi katanivāsanaṃ tipakkhavasanaṃ .
Tenāha ‘‘ tīṇi … pe … nivāsanan ’’ ti .
Asanto nīco purisoti asappurisoti āha ‘‘ lāmakapuriso ’’ ti .
Kammassa nibbattabhāvena otaraṇatāya phalaṃ aggaṃ nāma , uparibhūmigatattā uddhaṃ aggaṃ assāti uddhaggikaṃ .
Dakkhiṇan ti dānamāha .
Saggo nāma kāmabhavūpapattibhavo , tassa nibbattanato ‘‘ saggassa hitā ’’ ti vuttaṃ .
Tatrupapattijananatoti tatra upapattiyā jananato , uppādanatoti attho .
SetaṃM1.193 udakaṃ etissāti setodakā .
So yena bhāvena yattha pākaṭataro hutvā dissati , taṃ dassetuṃ ‘‘ vīcīnaṃ bhinnaṭṭhāne ’’ ti āha .
Sukhotaraṇaṭṭhānatāya kaddamādidosavirahato ca sundaratitthā .
Taṃ apeyyamānan ti taṃ udakaṃ kenaci aparibhuñjiyamānaṃ .
Attanā kattabbakiccakaroti attanā kātabbakammasaṅkhātakiccakaro , paribhogavasena ceva saṅgahetabbasaṅgaṇhanavasena ca niyojakoti attho .
Kusalakiccakaroti attanā kātabbapuññakaro .
Paṭhamaaputtakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Dutiyaaputtakasuttavaṇṇanā

131. PiṇḍapātenātiV1.169 sahayoge karaṇavacanaṃ .
Paṭipādanaṃ tena saha yojananti āha ‘‘ piṇḍapātena saddhiṃ saṃyojesi , piṇḍapātaṃ adāsīti attho ’’ ti .
‘‘ Paṇītabhojanaṃ bhuñjitvā ’’ ti vuttaṃ , pāḷiyaṃ pana ‘‘ kaṇājakaṃ bhuñjati bilaṅgadutiyan ’’ ti .
Taṃ taṃ pavattitaṃ yebhuyyavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Idāni ‘‘ imassa seṭṭhissa kassaci samaṇassa vā brāhmaṇassa vā dethā ’’ ti vacanaṃ na sutapubbaṃ , yasmā paccekabuddhā nāma attano guṇānubhāvehi loke pākaṭā sañjātā eva honti , tasmā seṭṭhibhariyāya ‘‘ na yassa vā tassa vā ’’ tiādi cintitaṃ .
Tathā hi tesaṃ dentāpi sakkaccaṃ yebhuyyena paṇītameva denti .
Nāsāpuṭaṃ pahari attano ānubhāvena .
So luddhatāya ‘‘ bahu vata dhaññaṃ mamassā ’’ ti cittaṃ saṃyametuṃ sandhāretuṃ asakkonto .
Vippaṭisāruppannākāraṃ dassetuṃ ‘‘ varametan ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Imassa samaṇassa piṇḍapātaṃ dehī ’’ ti vadato na ekāya eva javanavīthiyā vasena atthasiddhi .
Atha kho tattha ādito pavattajavanavāropi atthi majjhe pavattajavanavāropi , taṃ sandhāyāha ‘‘ pubbapacchimacetanāvasenā ’’ ti .
Ekā cetanā dve paṭisandhiyo na detīti ettha sāketapañhavasena nicchayo veditabbo .
Cuddasannaṃ cetanānaṃ pubbe puretaraṃ katattā purāṇaṃ .
ParigayhatītiM1.194 pariggahoti āha ‘‘ pariggahitaṃ vatthun ’’ ti .
Anvāya upanissāya jīvantīti anujīvino .
Sabbametan ti dhanadhaññādisabbaṃ etaṃ yathāvuttapariggahavatthuṃ .
Nikkhippagāminan ti nikkhipitabbatāgāminaṃ .
Nikkhipitabbasabhāvaṃ hotīti āha ‘‘ nikkhippasabhāvan ’’ ti .
Pahāya gamanīyanti ayamettha atthoti āha ‘‘ pariccajitabbasabhāvamevā ’’ ti .
Dutiyaaputtakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .