9. Vanasaṃyuttaṃ
1. Vivekasuttavaṇṇanā
221. Saṃvejetukāmāti
V1.260M1.297 atthato saṃvegaṃ uppādetukāmā .Tathābhūtā naṃ kilesasaṅgaṇikādito vivecetukāmā nāma hotīti vuttaṃ ‘‘ vivekaṃ paṭipajjāpetukāmā ’’ ti .
Bāhiresūti gocarajjhattato bahibhūtesu .
Puthuttārammaṇesūti rūpādinānārammaṇesu .
Caratīti pavattati .
Tvaṃ janoti tvaṃ attano kilesehi jananato visuṃ jāto tādise eva aññasmiṃ jane imaṃ ayonisomanasikāravasena pavattamānaṃ chandarāgaṃ vinayassu vinodehi .
Sataṃ taṃ sārayāmaseti niyyānikasāsane pabbajitvā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññavāsena ca satimantaṃ paṇḍitaṃ taṃ mayampi yathāuppannaṃ vitakkaṃ vinodanāya sārayāma , sataṃ vā sappurisānaṃ kilesavigamanadhammaṃ paṭipajjitvā vasantaṃ taṃ sārayāma vaṭṭadukkhaṃ .
Pātālan ti mohapātālaṃ kilesarajo , tadeva ‘‘ pātālan ’’ ti vuttaṃ .
Mā avaharīti heṭṭhā duggatisotaṃ mā upanesi .
Sitan ti sambandhaṃ .
Tenāha ‘‘ sarīralaggan ’’ ti .
Vivekamāpannoti kilesavivekaṃ samathavipassanābhāvanamāpanno .
Uttamavīriyan ti ussoḷhilakkhaṇappattaṃ vīriyaṃ , catubbidhaṃ samappadhānavīriyaṃ vā sampattaṃ .
Paggayhāti āropetvā .
Paramavivekan ti paramaṃ samucchedavivekaṃ .
Vivekasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Upaṭṭhānasuttavaṇṇanā
222. Kāyadaratho hotiyeva niyamena , na cittadaratho tassa maggeneva samugghāṭitattā .
Jarāturoti jarābhibhavanena āturoyeva .
Padadvayepi eseva nayo .
Upariṭṭhatāya parito dīghaputhulatāya ativiya vijjhatīti sattisallaggahaṇaṃ .
Evaṃ hissa taṇhāsallassa sadisatā .
Avijjāya pana sammohāpādanena
M1.298 dukkhāpādanena ca visasadisatā .Ruppatoti vikāraṃ āpādiyamānassa pīḷiyamānassāti atthoti āha ‘‘ ghaṭṭiyamānassā ’’ ti .
Pabbajitan ti
V1.261 sasantānato pabbajitaṃ vā rāgādimalato pabbajitaṃ vā .Tasmāti yasmā therassevetaṃ vacanaṃ , tasmā ayaṃ idāni vuccamāno ettha gāthāya attho .
Devatāya hītiādi vuttasseva atthassa pākaṭakaraṇaṃ .
Etthāti sesagāthāsu .
Atthassa vuttanayattā ‘‘ anuttānapadavaṇṇanā ’’ ti āha .
Vinayāti hetumhi nissakkavacananti tassa hetumhi karaṇavacanena atthamāha ‘‘ vinayenā ’’ ti .
Tathā ‘‘ samatikkamā ’’ ti etthāpi .
Paramaparisuddhaṃ saṃkilesasamucchindanato .
Āraddhavīriyan ti sambhāvitavīriyaṃ .
Sambhāvanañcassa paggaṇhanaṃ paripūraṇañcāti āha ‘‘ paggahitavīriyaṃ paripuṇṇavīriyan ’’ ti .
Upaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Kassapagottasuttavaṇṇanā
223. Chetan ti migānaṃ jīvitaṃ chetaṃ .
Tenāha ‘‘ migaluddakan ’’ ti .
Rohitamigan ti lohitavaṇṇaṃ khuddakamigaṃ ,‘‘ mahārohitamigan ’’ ti keci .
Satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā tassa janapadassa sulabhabhikkhatāya tattha gantvā viharatīti imamatthaṃ sandhāya ‘‘ paṭhamasutte vuttanayenevā ’’ ti vuttaṃ .
Ayaṃ pana thero pañcābhiñño vipassanākammiko .
Ṭhatvāti padānubandhanavasena gamanaṃ upacchinditvā therassa āsannaṭṭhāne ṭhatvā .
Tassa vacanaṃ sotuṃ āraddho .
Aṅguṭṭhakaṃ jālāpesīti adhiṭṭhānabalena daṇḍadīpikaṃ viya attano aṅguṭṭhakaṃ jālāpesi .
Akkhīhipi passati aṅguṭṭhakaṃ jālamānaṃ .
Kaṇṇehipi suṇāti tena vuccamānaṃ dhammaṃ ekadesena .
Cittaṃ panassa dhāvatīti sambandho .
Etassapīti luddakassapi .
Appapaññan ti ettha appa -saddo ‘‘ appaharite ’’ tiādīsu viya abhāvatthoti āha ‘‘ nippaññan ’’ ti .
Kāraṇajānanasamatthenāti iminā kāraṇena sattānaṃ sukhaṃ , iminā dukkhanti evaṃ samācaramānena kāraṇaṃ jānituṃ
M1.299 samatthena kammassakatañāṇasampayuttacittenāti attho .Suṇātīti kevalaṃ savanamattavasena suṇāti , na tadatthavasena .
Tenāha ‘‘ atthamassa na jānātī ’’ ti .
Kāraṇarūpānīti sabhāvakāraṇāni .
Kiṃ me imināti ?
‘‘ Idaṃ papañcan ’’ ti pahāya .
Vīriyaṃ paggayhāti catubbidhaṃ sammappadhānaṃ vīriyaṃ paggaṇhitvā .
Kassapagottasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Sambahulasuttavaṇṇanā
224. Sambahulāti
V1.262 suttantanayena sambahulā .Suttante sajjhāyiṃsūti suttantikā .
Vinayaṃ dhārentīti vinayadharā .
Yuñjantīti vāsadhure yogaṃ karonti .
Ghaṭentīti tattha vāyāmaṃ karonti .
Karontānaṃyeva aruṇo uggacchatīti sambandho .
Kometi kiṃ ime ?
Tenāha ‘‘ kahaṃ ime ’’ ti ?
Vajjibhūmiṃ vajjiraṭṭhaṃ gatāti vajjibhūmiyā .
Tenāha ‘‘ vajjiraṭṭhābhimukhā gatā ’’ ti .
Natthi etesaṃ nikebhaṃ nibaddhanivāsaṭṭhānanti aniketā tenāha ‘‘ agehā ’’ ti .
Utu eva sappāyaṃ , utuvasena vā kāyacittānaṃ kallattā sappāyaṃ .
Esa nayo sesesupi .
Sambahulasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Ānandasuttavaṇṇanā
225. Ativelan ti atibahukālaṃ .
Bhikkhunā nāma upagatānaṃ upanisinnakathāmattaṃ vatvā ganthadhurehi vāsadhurehi vā yuttapayuttacittena bhavitabbaṃ , nātivelaṃ tesaṃ saññattibahulena .
Thero pana tadā kenaci kāraṇena bahuvelaṃ gihisaññattibahulo ahosi , taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ ativelan ’’ tiādi .
Idāni tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ bhagavatī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tan ti taṃ tādisaṃ saññāpanaṃ sandhāya etaṃ ‘‘ ativelaṃ gihisaññattibahulo ’’ ti vacanaṃ vuttaṃ .
Bhikkhusaṅghassa kathaṃ sutvāti saṅghassa
M1.300 majjhe nisīditvā therena kathitattā vuttaṃ .Satthusāsanan ti piṭakattayaṃ vadati .
Pasakkiyāti upasakkitvā gantvā .
Taṃ pana tattha ajjhogāhanaṃ hotīti āha ‘‘ pavisitvā ’’ ti .
Saṅkhāradukkhato nibbinnahadayassa sabbasaṅkhāravinissaṭaṃ nibbānaṃ yāthāvato paccavekkhantassa sammadeva samassāsakaraṃ hutvā upaṭṭhahantaṃ taṃ upari adhigamāya ussukkaṃ karonto nibbānaṃ hadaye nikkhipati nāmāti āha –
‘‘ nibbānaṃ … pe … opeti nāmā ’’ ti .
Nibbānaṃ … pe … ārammaṇato opeti nāmāti ānetvā sambandho .
Atthavirahitā ‘‘ biḷibiḷī ’’ ti pavattakiriyā biḷikā , ayaṃ pana gihisaññattikathā therassa attano sāmaññatthaasādhanato devatāya biḷikā viyāti biḷibiḷikāti vuttā .
Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Anuruddhasuttavaṇṇanā
226. Anantare
V1.263 attabhāveti atītānantare devattabhāve .Thero hi tāvatiṃsadevalokā cavitvā idhūpapanno .
Aggamahesīti kāci paricārikā devadhītā cittapaṇidhānamattena idānipi devakāye bhavissati upacitakusaladhammattāti maññamānā tasmiṃ vattamānaṃ viya kathentī ‘‘ sobhasī ’’ ti āha .
Evaṃ atītampissa dibbasotaṃ paccuppannaṃ viya maññeyya nāticirakālattāti dassento ‘‘ pubbepi sobhasī ’’ ti āha .
Sugatinirayādiduggatiyā vasena duggatā etarahīti adhippāyo .
Paṭipattiduggatiyā kāmesu sammucchitabhāvato .
Patiṭṭhahantoti nivisanto .
Aṭṭhahi kāraṇehīti cirakālaparibhāvanāya viruḷhamūlehi ayonisomanasikārādipaccayamūlakehi vuccamānehi aṭṭhahi kāraṇehi .
Ratto rāgavasenāti sabhāvato saṅkappato ca yathāsamīhite iṭṭhākāre sakkāye sañjātarāgavasā ratto giddho gadhito .
Patiṭṭhātīti oruyha tiṭṭhati .
Duṭṭho dosavasenāti
M1.301 sabhāvato saṅkappato ca yathāsamīhite aniṭṭhākāre sakkāye sañjātadosavasena duṭṭho rupitacitto .Mūḷho mohavasenāti asamapekkhanena mūḷho muyhanavasena .
Vinibaddhoti ahaṃkārena visesato nibandhanato mānavatthusmiṃ bandhito .
Mānavasenāti tena tena maññanākārena .
Parāmaṭṭhoti dhammasabhāvaṃ niccādivasena parato āmaṭṭho .
Diṭṭhivasenāti micchādassanavasena .
Thāmagatoti rāgādikilesavasena thāmaṃ thirabhāvaṃ upagato .
Anusayavasenāti maggena appahīnatāya anu anu santāne sayanavasena .
Appahīnaṭṭho hi tesaṃ anusayaṭṭho .
Aniṭṭhaṅgatoti saṃsayito .
Vikkhepagatoti vikkhittabhāvaṃ upagato .
Uddhaccavasenāti cittassa uddhatabhāvavasena .
Tāpīti tāpi devakaññāyo .
Evaṃ patiṭṭhitāvāti yathāvuttanayena rattabhāvādinā sakkāyasmiṃ patiṭṭhitā eva .
Naradevānan ti purisabhūtadevānaṃ .
Paṭigantun ti apekkhāvasena tato apagantuṃ apekkhaṃ vissajjetuṃ .
Dussantan ti dasantaṃ ,‘‘ vatthan ’’ ti keci .
Sūciṃ yojetvāti sibbanasuttena sūciṃ yojetvā pāse ca pavesetvā .
Manāpakāye devanikāye jātā manāpakāyikā .
Tesaṃ pabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ manasā ’’ tiādi vuttaṃ .
Samajjan ti saṃhitaṃ .
Gamanabhāvan ti gamanajjhāsayaṃ .
Vikkhīṇoti vicchindanavasena khīṇo .
Devatānaṃ uttarimanussadhammārocane doso natthīti tāsaṃ puna anāgamanatthaṃ arahattaṃ byākāsi .
Anuruddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Nāgadattasuttavaṇṇanā
227. Atikālenāti
V1.264 ativiya pubbaṇhakālena , kālassevāti attho .Koṭisammuñjaniyāti sammuñjanikoṭiyā , sammuñjaniyā ekadesenevāti attho .
Iminā sammajjane amanāpakāritaṃ dasseti .
Majjhanhike vītivatteti gihisaṃsaggavasena kālaṃ vītināmento majjhanhe bahuvītivatte .
Aññehi bhikkhūhīti nātikālaṃ paviṭṭhehi .
Nissakkavacanañcetaṃ .
Bhāyāmi nāgadattan ti tassa paṭipattiṃ bhāyitabbaṃ katvā devatā vadantī
M1.302 paṭipattiyaṃ niyojeti .Suppagabbhan ti kāyapāgabbiyādīhi ativiya samannāgataṃ .
Nāgadattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Kulagharaṇīsuttavaṇṇanā
228. Ogāhappattoti vissāsavasena anuppavesaṃ patto .
Aññataraṃ kulan ti tasmiṃ kule jāyampatiṃ sandhāya vadati .
‘‘ Bahūpakāraṃ me etaṃ kulaṃ ciraṃ sappāyāhāradānādinā ;
tasmā idhāhaṃ aggadakkhiṇeyyo jāto ;
imesaṃyeva deyyadhammapaṭiggaṇhanena puññaṃ vaḍḍhessāmī ’’ ti cintesi .
Tenāha ‘‘ aññattha gantvā kiṃ karissāmī ’’ tiādi .
Sāti devatā .
Ubhopeteti taṃ bhikkhuñca gharaṇiñca sandhāya vadati .
Paṭigādhappattāti paṭigādhaṃ pattā aññamaññasmiṃ patiṭṭhitavissāsena .
Vissamappattivasena santiṭṭhanti etthāti saṇṭhānaṃ , vissamanaṭṭhānaṃ .
Samāgantvāti sannipatitvā .
Paṭiññūdāharaṇehi mantayatīti mantanaṃ , ñāpakaṃ kāraṇaṃ .
Paṭilomasaddāti paṭilomabhāvena patitattā asaccavibhāvanā paṭikūlasaddā .
Tena kāraṇenāti tena kāraṇapaṭirūpakena micchāvacanena .
Na maṅkuhotabbaṃ akārakabhāvato .
Saddena paritassatīti parehi attani payuttamicchāsaddamattena paritassanasīlo .
Vataṃ na sampajjatīti yathāsamādinnavataṃ lahucittatāya na pāripūriṃ gacchati .
Sampannavatoti paripuṇṇasīlādivataguṇo
Kulagharaṇīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Vajjiputtasuttavaṇṇanā
229. Vajjiraṭṭhe rājaputtoti vajjiraṭṭhe jātasaṃvaddho vajjirājaputto .
Sabbaratticāroti chaṇasampattiyā ito cito carantehi anubhavitabbanakkhattamaho .
Tenāha ‘‘ kattikanakkhattaṃ ghosetvā ’’ V1.0265tiādi .
Ekābaddhaṃ hotīti yasmā cātumahārājikadevā tasmiṃ divase nakkhattaṃ
M1.303 ghosetvā attano puññānubhāvasiddhāya dibbasampattiyā mahantaṃ nakkhattakīḷāsukhaṃ anubhavanti , tasmā taṃ tehi ekābaddhaṃ viya hoti .Bheriāditūriyānan ti bherimudiṅgasaṅkhapaṇavavīṇāditūriyānaṃ .
Tāḷitānan ti āraddhalayānurūpaṃ pahaṭānaṃ .
Vīṇādīnan ti vīṇāveṇugomukhīādīnaṃ .
Vāditānan ti yathāraddhamucchanānurūpaṃ saṅghaṭṭitānaṃ .
Abhāsīti tena saddena ākaḍḍhiyamānahadayo ayoniso ummujjitvā ‘‘ mahatī vata me jānī ’’ ti anutthunanto abhāsi .
Chaḍḍitadārukaṃ viyāti vane chaḍḍitaniratthakakaḷiṅgaraṃ viya .
Lāmakataroti nihīnataro .
Devatā paṭhamappitaṃ āṇiṃ paṭāṇiyā nīharantī viya tena bhikkhunā vuttamatthaṃ apanentī ‘‘ tassa te bahukā pihayantī ’’ ti avocāti vuttanti dassento ‘‘ thero ’’ tiādimāha .
Saggaṃ gacchantānaṃ yathā nerayikā pihayanti , evaṃ sammāpaṭipannassa tuyhaṃ bahū pihayanti , tasmā tvaṃ ‘‘ pāpiyo ’’ ti attānaṃ mā maññitthāti adhippāyo .
Vajjiputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Sajjhāyasuttavaṇṇanā
230. Nissaraṇapariyattivasenāti addhā imaṃ pariyattiṃ nissāya vaṭṭadukkhato nissarituṃ labbhāti evaṃ nissaraṇapariyattivasena .
Sajjhāyanatoti vimuttāyatanasīse ṭhatvā sajjhāyanato .
Idāni tassa nissaraṇapariyattivasena sajjhāyanakaraṇaṃ , paṭipattivasena vattapaṭivattakaraṇaṃ , vipassanābhāvanañca dassetuṃ ‘‘ so kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
Arahattaṃ pattadivase paṭipattikittanāya purimadivasesupi tathā paṭipajji , vipassanaṃ pana ussukkāpetuṃ nāsakkhīti dasseti .
Kālaṃ ativattetīti idaṃ ‘‘ saṅkasāyatī ’’ ti padassa atthavacanaṃ .
Therassāti sajjhāyakattherassa .
Dhammapadānīti sīlādidhammakkhandhadīpakāni padāni .
Tenāha ‘‘ sabbampi buddhavacanaṃ adhippetan ’’ ti .
Na gaṇhāsi uddesanti adhippāyo .
Pāḷiyaṃ ‘‘ bhikkhūhi saṃvasanto ’’ ti iminā tesaṃ dhammassavanatthāyapi dhammo pariyāpuṇitabboti dasseti .
Virajjati etenāti virāgo , ariyamaggo .
Jānitvāti pariññābhisamayavasena diṭṭhasutādiṃ yāthāvato jānitvā paṭivijjhitvā .
Vissajjanan ti
M1.304 pahānaṃ .Na buddhavacanassa vissajjanaṃ .
Bhaṇḍāgārikapariyattiyāpi anuññātattā pageva nissaraṇatthāya , tattha pana mattā jānitabbāti dassento ‘‘ ettāvatā ’’ tiādimāha .
Sajjhāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
11. Akusalavitakkasuttavaṇṇanā
231. Akusale
V1.266 vitakketi akosallasambhūtaṭṭhena akusale micchāvitakke .Yoni vuccati upāyo , tasmā asubhādike subhādivasena manasikāro ayonisomanasikāroti āha ‘‘ anupāyamanasikārenā ’’ ti .
Pāsādikakammaṭṭhānan ti pasādāvahaṃ buddhānussatiādikammaṭṭhānaṃ .
Balavapītiñca sukhañcāti nīvaraṇavikkhambhanato balavantaṃ upacārajjhānasahagataṃ pītiñca sukhañca .
Akusalavitakkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
12. Majjhanhikasuttavaṇṇanā
232. Nandanavaggeti nandanavaggavaṇṇanāyaṃ tattha idhāpi gāthāya visesābhāvato .
Yadi evaṃ kasmā tattha saṅgītaṃ idha gahitanti ?
Devatāpaṭisaṃyuttataṃ upādāya devatāsaṃyutte saṅgahitampi aṭṭhuppattiyā paṭisaṃyuttattā idha gahitaṃ .
Majjhanhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
13. Pākatindriyasuttavaṇṇanā
233. Terasame yaṃ vattabbaṃ , taṃ vitthāritamevāti yojanā .
Jantudevaputtasutteti jantudevaputtasuttasaṃvaṇṇanāya .
‘‘ Tattha saṅgītaṃ idhāpī ’’ tiādi anantarasuttavaṇṇanāyaṃ vuttanayameva .
Pākatindriyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
14. Gandhatthenasuttavaṇṇanā
234. Gandhārammaṇaṃ
M1.305 upanijjhāyatīti gandhasaṅkhātaṃ ārammaṇaṃ upecca nijjhāyati , rūpārammaṇena viya viññāṇena rūpaṃ , gandhārammaṇena taṃ upecca nijjhāyati paccakkhato , yāthāvato sabhāvato paṭivijjhatīti attho .Upasiṅghissatīti taṇhāvasena upagantvā siṅghissati .
Ekaṅgametaṃ
V1.267 theyyānan ti ārammaṇavasena theyyavatthūsu vibhajiyamānesu ekamaṅgametaṃ gandhārammaṇanti āha ‘‘ thenitabbānan ’’ tiādi .Ojāpekkhāya theyyāya pavattamānāya dhammārammaṇatāpi tassā siyā , sā pana na madhurā theyyakatā cāti ‘‘ pañcakoṭṭhāsānan ’’ ti vuttaṃ .
Kāmañca taṃ gandhārammaṇaṃ kenaci pariggahitaṃ na hotīti ādiyituṃ sakkā , satthārā pana ananuññātattā na yutto tassa paribhogo .
Yaṃ pana tena bhikkhunā vuttaṃ ‘‘ na harāmi na bhañjāmī ’’ ti , tassapi ayameva parihāro .
Vaṇṇīyati phalaṃ etenāti vaṇṇaṃ , kāraṇanti vuttaṃ ‘‘ vaṇṇenāti kāraṇenā ’’ ti .
Tasmin ti tasmiṃ bhikkhusmiṃ .
Ākiṇṇakammantoti taṇhādiṭṭhiādivasena akusalakammanto diṭṭhimohataṇhādivasena ādito paṭṭhāya kusalakammānaṃ paṭikkhepanato .
Diṭṭhivasena ca kathinakakkhaḷakharigatattā ‘‘ akhīṇakammanto kakkhaḷakammanto ’’ ti vuttaṃ .
Ākiṇṇaluddoti ākiṇṇo hutvā kakkhaḷo .
Tenāha ‘‘ bahupāpo ’’ tiādi .
Makkhitoti litto .
Tan ti devatācodanaṃ .
Tasmāti atikkamma ṭhitattā ‘‘ tvañcārahāmi vattave ’’ ti evamāha .
Gavesantassa attano santāne uppādanavasena pariyesantassa .
Anekayojanāyāmavitthāraṃ gaganatalaṃ byāpetvā uppannavalāhakakūṭappamāṇaṃ viya .
Suddhoti sīlena parisuddho ayanti jānāsi .
Sugatin ti sundaranibbattiṃ .
Tena nibbānassapi saṅgaho siddho .
Gandhatthenasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya
Vanasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā .