11. Sakkasaṃyuttaṃ
1. Paṭhamavaggo
1. Suvīrasuttavaṇṇanā
247. Abhiyaṃsūti
V1.289M1.330 yuddhasajjābhimukhā hutvā gacchiṃsu .Tatrāti tasmiṃ asurānaṃ abhiyāne ayaṃ dāni vuccamānā anupubbato kathā .
Tettiṃsa purise gahetvāti tettiṃsa purise puññakiriyāya sahāyabhūte gahetvā .
‘‘ Yāvajīvaṃ mātāpitubharo assan ’’ tiādinā samādinnāni satta vatapadāni pūretvā .
Adhigaṇhantaṃ abhibhavantaṃ .
Puttahatāyāti hataputtāya .
Sā surā na hoti , na suraṃ pivimhāti adhippāyo .
Tato paṭṭhāyāti ‘‘ na surā ’’ ti vuttakālato paṭṭhāya .
‘‘ Na suranti na dibbantīti asurā ’’ ti keci .
Heṭṭhimatale antobhūmiyaṃ āyāmato dasayojanasahassaṃ .
Uragādisahacaritāni ṭhānāni uragādīnīti āha ‘‘ uragādīsu pañcasu ṭhānesū ’’ ti .
Paṭhamālindeti paṭhame paribhaṇḍe .
Pañcayojanasahassavitthāraputhubahalāhi sinerussa catūsupi passesu cattāro paribhaṇḍā .
Sinerussa hi tasmiṃ tasmiṃ passe yugandharādīsu pañcasataparittadīpaparivāre mahādīpe ca labhitabbassa mahato atthassa vasena mahatthā .
Kupitāvilacittāti kupitena kopena ākulacittā .
Yuddhesīti yuddhesino .
Sesesūti sesesu paribhaṇḍesu .
Sesāti supaṇṇādayo .
Vammikamakkhikāti sapakkhikaupacikā .
Osakkitvāti piṭṭhibhāgena nivattitvā .
Pamādaṃ āpādesīti sakkassa āṇāya pamādaṃ āpajji .
Saṭṭhiyojanaṃ vitthārena .
Suvaṇṇamahāvīthin ti suvaṇṇamayabhūmijagativīthiṃ .
Anuṭṭhahantoti
V1.290 uṭṭhānaṃ kāyikavīriyaṃ akaronto .Avāyamantoti vāyāmaṃ cetasikavīriyaṃ akaronto .
Kiñci kiccan ti kasivāṇijjādibhedaṃ aññataraṃ kiccaṃ kattabbakammaṃ .
Varan ti pavaraṃ .
Tenāha ‘‘ uttaman ’’ ti .
Tañca kho kasitabbaṭṭhānaṃ
M1.331 adhippetanti āha ‘‘ okāsan ’’ ti .Kammaṃ akatvāti kiñcipi jīvitahetubhūtaṃ kammaṃ akatvā .
Jīvitaṭṭhānaṃ nāmāti tassa jīvitassa hetu nāma .
Nibbānassa maggoti nibbānassa adhigamupāyabhūto maggo .
Suvīrasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Susīmasuttavaṇṇanā
248. Antareti abbhantare .
Evaṃnāmakan ti ‘‘ susīmo ’’ ti evaṃnāmakaṃ .
Ekaṃ puttameva aññataraṃ attano puttameva .
Susīmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Dhajaggasuttavaṇṇanā
249. Samupabyūḷhoti ubhinnaṃ saha eva samāgamo , bhusaṃ vā byūḷhoti attho .
Bhusā panassa byūḷhatā dvinnaṃ senānaṃ samāgantvā sampiṇḍitabhāvenāti āha ‘‘ sampiṇḍito rāsibhūto ’’ ti .
Pacchimantoti rathapañjarassa paranto pacchimanto pacchimakoṭṭhāso .
Rathasandhitoti rathapañjarassa kubbarena saddhiṃ sambandhanaṭṭhānato .
Tadeva pamāṇan ti tadeva ‘‘ diyaḍḍhayojanasatāyāmo ’’ ti vuttappamāṇameva .
Diguṇaṃ katvāti ‘‘ pacchimanto satayojano ’’ tiādinā diguṇaṃ katvā .
Candamaṇḍalasūriyamaṇḍalakiṅkiṇikajālādibhedassa sesālaṅkārassa .
Passantānaṃ devānaṃ .
Rājā noti amhākaṃ rājā devaseṭṭho .
Dutiyaṃ āsanaṃ labhatīti sakke nisinne tassa anantaraṃ dutiyaṃ āsanaṃ labhati .
Tasmā devaseṭṭhatāya sakko viya gāravaṭṭhāniyo , yato sakko ‘‘ tassa dhajaggaṃ ullokeyyāthā ’’ ti āha .
Esa nayo sesesupi .
Asurehi parājitoti asurehi parājayaṃ āpādito .
Rajadhajaṃ disvāti parasenāya upagacchantiyā uṭṭhitarajamattampi disvā ṭhitopi taṃ rajadhajaṃ disvā bhīrubhāvena palāyanadhammo .
Yassa
M1.332 dhajaggaparittassa .Ānubhāvo vattati asammukhībhūtāhipi devatāhi sirasā sampaṭicchitabbato .
Corabhayādīhīti ādi -saddena rogabhayādīnañceva vaṭṭadukkhassa ca saṅgaho daṭṭhabbo vidhinā bhāvite parittassa atthe upacārajjhānādīnampi ijjhanato .
Dīghavāpīnāmake
V1.291 gāme cetiyaṃ dīghavāpicetiyaṃ .Muddhavedikā nāma hammiyaṃ parikkhipitvā katavedikā .
Buddhagataṃ satiṃ upaṭṭhapetvā parittarakkhaguttiṃ āha .
Parittassa ānubhāvena dve iṭṭhakā … pe … aṭṭhaṃsu .
Tathā hi tasmiṃ nisseṇiyaṃ ṭhite … pe … aṭṭhaṃsūti .
Dhajaggasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Vepacittisuttavaṇṇanā
250.‘‘ Mahānubhāvatāya asurānaṃ cittavepanena vepacittī ’’ ti vadanti .
Isīhi pana abhayaṃ yācite ‘‘ bhayameva dadāmī ’’ ti vatvā tehi ‘‘ akkhayaṃ hotu te bhayan ’’ ti abhisapavasena vuttakālato paṭṭhāya vepanacittatāya ‘‘ vepacittī ’’ ti vuccati , yaṃ lokiyā ‘‘ pulomo ’’ ti ca vadanti .
Nipātapadānipi kānici atthavisesajotakāni hontīti āha ‘‘ nipātamattan ’’ ti hetuatthādīnamettha asambhavato .
Tan ti sakkaṃ devānamindaṃ .
Kaṇṭhe pañcamehīti kaṇṭhabandhanapañcamehi , vibhattialopena niddeso .
Cittenevāti ‘‘ imaṃ bandhāmi , ayaṃ bajjhatū ’’ ti uppannacitteneva .
Bajjhati baddho hoti , ayaṃ devānubhāvo .
Muccatīti etthāpi eseva nayo .
Dasahīti ‘‘ corosī ’’ tiādinā idha vuttehi dasahi .
Tenāha ‘‘ imehī ’’ ti .
Nibbattitvā cirakālataṃ upādāya khuṃsanavasena vadati ‘‘ jarasakkā ’’ ti .
Na taṃ akkosaṃ manasi karoti dīgharattaṃ khantisoraccesu niruḷhaajjhāsayattā .
Mahāpaṭiggahaṇan ti mahantaṃ upasamabyañjanaṃ .
Assāti vepacittassa .
Paṭisaṃyujeti paṭisattu hutvā saṃyuddhaṃ kareyya .
Tenāha ‘‘ paṭipphareyyā ’’ ti .
Upasamaṃ … pe … maññe upasameneva paccatthikassa nāyakabhūtassa kodhassa
M1.333 paṭisedhanato .Tādise hi kodho paṭikiriyaṃ alabhanto anupādāno viya jātavedo vūpasammati .
Yadā -saddo hetuattho , na kālatthoti āha ‘‘ yasmā taṃ maññatī ’’ ti .
Tāvadeva dve gāvo yujjhanteti tasmiṃyeva khaṇe dvīsu goṇesu yujjhantesu .
Khantito uttaritaro añño attho na vijjati anantareva assa virodhaṃ anatthaṃ paṭibāhitvā diṭṭhadhammikassa ceva samparāyikassa ca saṃvidhānato .
Taṃ khantiṃ paramaṃ āhu seṭṭhabalaṃ virodhapaccayaṃ abhibhuyya pavattanato .
Bālayogato bālo , tassa balaṃ bālabalaṃ , aññāṇanti āha ‘‘ bālabalaṃ nāma aññāṇabalan ’’ ti .
Taṃ yassa balan ti taṃ aññāṇabalaṃ yassa puggalassa balaṃ , abalameva taṃ paññābalena viddhaṃsetabbato .
Paṭivattā na vijjatīti dhammaṭṭhaṃ
V1.292 paṭippharitvā abhibhavitvā pavattā natthi .Paṭivacanamattaṃ pana koci vadeyyāpi , taṃ akāraṇanti dassento ‘‘ paṭippharitvā vā ’’ tiādimāha .
Bālabalan ti ‘‘ paṭippharitvā ’’ ti vacanassa kāraṇavacanaṃ .
Tasseva puggalassa paṭikujjhanakassa .
Nānattāvitakkanato ubhinnaṃ atthaṃ .
Tikicchantan ti anatthapaṭibāhanamukhena paṇḍitakiccakaraṇena paṭisedhentaṃ .
‘‘ Bālo ayan ’’ ti evaṃ paññapetuṃ hetuphalānaṃ anavabodhato catusaccadhamme achekāti .
Vepacittisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Subhāsitajayasuttavaṇṇanā
251.‘‘ Chekatāyā ’’ ti vatvā tassa vattuṃ chekabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ evaṃ kirassā ’’ tiādimāha .
Gāhan ti laddhiṃ .
Mocetvāti yassa puna ‘‘ coro ’’ ti uttari vattuṃ na sakkoti , evaṃ vimocetvāti paṭhamaṃ vattuṃ na sakkā .
Garūti bhāriyaṃ , dukkaranti attho .
Pacchāti ‘‘ parassā ’’ ti vutto so kiñci paṭhamaṃ vadanto attano adhippāyaṃ pavedeti nāma , taṃ yathāsatti viditamano tassa uttari vattuṃ sakkoti .
Tenāha ‘‘ parassa vacanaṃ anugantvā pana pacchā sukhaṃ vattun ’’ ti .
Api ca asurindena ‘‘ hotu , devānaminda , subhāsitena jayo ’’ ti paṭhamaṃ vuttaṃ , viseso ca pubbaṃ upanentaṃ anuvattati .
Vacasi kusalo sakko devarājā taṃ visesaṃ teneva pubbaṃ upanayāpento upalāpanavasena ‘‘ tumhe
M1.334 khvetthā ’’ tiādimāha .Pubbadevāti sakkapamukhāya devaparisāya loke pubbeva uppannattā ‘‘ pubbadevā ’’ ti pasaṃsavacanaṃ .
Vepacittiṃ sandhāya ‘‘ tumhe ’’ ti ‘‘ pubbadevā ’’ ti ca vuttattā ‘‘ tumhākaṃ tāva paveṇiāgataṃ bhaṇathā ’’ ti vuttaṃ .
Gāravaṭṭhāniyattā vepacittino bahuvacanapayogo .
Daṇḍena avacāro avacaraṇaṃ daṇḍāvacaro , natthi ettha vutto daṇḍāvacaroti adaṇḍāvacarā , sakkena vuttā gāthāyo .
Subhāsitajayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Kulāvakasuttavaṇṇanā
252. Rathasaddoti rathālaṅkārabhūtānaṃ kiṅkiṇikajālādīnaṃ saddo .
Tathā dhajasaddo .
Ājānīyasaddoti ājānīyānaṃ hasitasaddo ca .
Karuṇāsamāvajjitahadayoti pāṇānaṃ anuparodhena paṇāmitacitto .
Īsāmukhenāti rathakapparamukhena .
Puññapaccayanibbattoti uḷāraṃ suvipulaṃ puññaṃ paccayaṃ katvā nibbatto .
Na sajjati katthaci appaṭighaṭṭanena gacchanto .
Simbalivanenāti simbalivanamajjhena
V1.293 .Vibhaggaṃ nimmathitan ti ito cito vibhaggañceva niravasesato mathitañca hoti .
Kulāvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Nadubbhiyasuttavaṇṇanā
253. Supaccatthikoti suṭṭhu ativiya paccatthiko paṭisattu .
Gahitosīti devapāsena bandhitvā gahito asi .
Baddhova ahosi sakkassa puññānubhāvena .
Cetiyarājā kira imasmiṃ kappe tato pubbe kenaci avuttapubbaṃ kharamusāvādaṃ abhāsi , tāvadeva virajjhitvā mahāpathaviyā vivare dine nipatitvā avīciaggijālānamindanamahosi .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ cetiyarañño pāpaṃ sandhāyā ’’ ti .
Mahāpāpānīti mahantāni garutarāni pāpāni .
Tathā hi vepacittino sapathakaraṇe nidassanabhāvena etāni aṭṭhakathāyaṃ āgatānīti .
Nadubbhiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Verocanaasurindasuttavaṇṇanā
254. Dvārapālarūpakāni
M1.335 viyāti dvārapālākārena katapaṭimāyo viya .Vāyametheva , na antarā saṃkocaṃ āpajjeyyāti adhippāyo .
Nipphannasobhanesūti nipphannabhāvena sundaresu .
Sabbe hi anipphannā atthā na sobhanti .
Kiccajātāti vippakatabhāvena sañjātakiccā .
Akiccajātoti asañjātakicco kiccarahito nāma natthi gamanaṭṭhitasayananisajjādivasena uppajjanakadukkhavinodanabhāvato .
Saṃyogaparamātveva sambhogāti imesaṃ sattānaṃ saṃbhuñjitabbavatthūni nāma pakatiyā virodhasīlānipi asaṃyogena vā asundarānipi , tāni abhisaṅkharaṇapacanasaṃyojanaparamāni veditabbāni tathā sati sambhogārahabhāvūpagamanato .
Tenāha ‘‘ pārivāsikaodanādīnī ’’ tiādi .
Uṇhāpetvā paribhuñjitabbayutte paribhajjitvāti adhippāyo .
Verocanaasurindasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Araññāyatanaisisuttavaṇṇanā
255. Jāmātikā vuccati dhītupati , sasuro bhariyāya pitā , tasmā ime antaravattino
V1.294 dve janā sakkavepacittino sujāya vasena jāmātikasasurā .‘‘ Ciradikkhitānan ’’ ti dikkhitvā pabbajitvā cirakālānaṃ vatasamādānavasena ito bāhirakānaṃ pabbajitānanti āha ‘‘ cirasamādinnavatānan ’’ ti .
Ito paṭikkamāti ito yathāṭhitaṭṭhānato apehi apakkama .
Na paṭikkūlasaññino guṇe gāravayogato .
Devā hi yebhuyyena ‘‘ mayaṃ pubbe guṇavante payirupāsitvā tesaṃ ovāde ṭhatvā puññāni upacinitvā idhūpapannā ’’ ti guṇavantesu ādarabhāvaṃ upaṭṭhapenti .
Araññāyatanaisisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Samuddakasuttavaṇṇanā
256. Cakkavāḷamahāsamuddapiṭṭhiyan ti
M1.336 cakkavāḷapabbatapādasamantā mahāsamuddatīrapiṭṭhiyaṃ .Yatheva sinerusamīpe mahāsamuddo anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro , evaṃ yebhuyyena cakkavāḷapādasamīpepi .
Tenāha ‘‘ rajatapaṭṭavaṇṇe vālukapuline ’’ ti .
Vuttappakārāsūti anantarasutte vuttappakārāsu .
Assamapadenāti assamapadavemajjhena .
Evaṃ cintayiṃsūti ‘‘ yaṃ nūna mayan ’’ tiādinā yathā pāḷiyaṃ āgataṃ , evaṃ mantayiṃsu .
Icchitakaroti yadicchitakaraṇaṃ .
Duṭṭhānan ti durāsayānaṃ .
Te pana duṭṭhajjhāsayā viruddhā hontīti āha ‘‘ duṭṭhānaṃ viruddhānan ’’ ti .
Pavuttan ti bījaṃ sandhāya vapitaṃ .
Tenāha ‘‘ khette patiṭṭhāpitan ’’ ti .
Sāyamāsabhattan ti sāyaṃ asitabbabhojanaṃ .
Yathāvāraṃ bhakkhitametaṃ devānaṃ viya sukhumaṃ guruvāsañca na hotīti ‘‘ bhattan ’’ ti vuttaṃ .
Gelaññajātan ti sañjātagelaññaṃ .
Vepatīti kampati pavedhati .
Samuddakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Dutiyavaggo
1. Vatapadasuttavaṇṇanā
257. Samādātabbato
V1.295 vatāni , aññamaññaṃ asaṅkarasabhāvena pabbajitabbato padāni , tato eva asaṃkiṇṇabhāgāti katvā ‘‘ vatakoṭṭhāsānī ’’ ti vuttaṃ .Samattānīti puññavisesatāya pujjabhavaphalanibbattanena kittisaññānena ca samaṃ attāni samattāni .
Paripuṇṇānīti akhaṇḍādibhāvena sabbaso puṇṇāni .
Samādinnānīti tattha sakkaccakāritāya sammā ādinnāni .
Mātulānīti pitubhaginī , na yā kāci mātulassa bhariyā kulajeṭṭhakānaṃ adhippetattā , bhariyāpi vā mātulasambandhato gahetabbā , tathā sati mahāpitubhariyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo .
Ādi -saddena
M1.337 jeṭṭhabhaginīnaṃ saṅgaho .Apacitikārakoti tesaṃ paccuṭṭhānakaro .
Yo koci dadantopi sāpekkho deti , so muttacāgo na hoti , ayaṃ pana na evanti ‘‘ muttacāgo hotī ’’ ti vuttaṃ .
Vissaṭṭhacāgoti nirapekkhapariccāgoti attho .
Yathā pāṇātipātabahulo ‘‘ lohitapāṇī ’’ ti vuccati , tathā dānabahulo ‘‘ payatapāṇī ’’ ti vuttoti āha ‘‘ deyyadhammadānatthāya sadā dhotahattho ’’ ti .
Vossaggaratoti deyyadhammassa pariccajane abhirato .
Parehi yācitabbārahoti parehi yācituṃ yutto icchitassa atthassa tāvadeva vissajjanato .
Dāneneva yuttoti sabbakālaṃ dāneneva yutto abhiṇhaṃ pavattamahādānattā .
Dāne ca saṃvibhāge cāti parassa sampuṇṇaṃ katvā pariccajanasaṅkhāte dāne ca attanā paribhuñjitabbato saṃvibhajanasaṅkhāte saṃvibhāge ca rato abhirato .
Vatapadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Sakkanāmasuttavaṇṇanā
258. Manussabhūtoti manussesu bhūto , manussattaṃ vā patto .
Āvasathan ti nivāsaṭṭhānaṃ kāretvā adāsi , tasmā vāsaṃ adāsīti vāsavo .
Attha-saddo idha kāraṇapariyāyoti āha ‘‘ sahassampi kāraṇānan ’’ ti .
Svāyamattho heṭṭhā vibhāvitova .
Vinicchinati , tasmā sahassaṃ paññāakkhīni etassāti sahassakkho .
Maghaṃ vuccati dhanaṃ , taṃ pana saddhāsaṅkhātaṃ maghaṃ assa atthīti
V1.296 maghavā .Pure dānaṃ dadātīti purindado anunāsikalopaṃ akatvā .
Puññāni kātuṃ sakkotīti sakko .
Sakkanāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Mahālisuttavaṇṇanā
259. Soti sakko devarājā .
Bahuvacane vattabbe ekavacanaṃ vuttaṃ .
Vuccatīti vacanaṃ , attho .
Tasmā bahuvacaneti bahumhi attheti attho
M1.338 .Yathā paṭipajjanto anukkamena te dhamme samādiyitvā sakko sakkattaṃ ajjhagā , taṃ paṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘ sakko kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
Anantareti sakkabhāvassa atītānantare attabhāve .
Taṃ sabban ti sakkassa maghamāṇavakāle sammāpaṭipattiṃ , tāya sakkabhāvūpagamanañcāti taṃ sabbaṃ .
Vutto , tasmā tattha vuttanayeneva veditabboti adhippāyo .
Mahālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Daliddasuttavaṇṇanā
260. Manussadaliddoti manussesu duggato .
Manussakāruññatan ti manussesu paramanihīnataṃ .
Manussakapaṇoti manussesu vā paramanihīno .
Tasmiṃ ṭhāneti tassa devaputtassa tasmiṃ uppajjanaṭṭhāne .
Lāmakato cintentīti tassa purimavatthuṃ nissāya hīnato cintenti .
Kathentīti tameva paresaṃ kathenti .
Vitthārentīti vuttamatthaṃ vitthārikaṃ karonti .
Sabbadā paricchijja parivārasampanno hutvā aḍḍhaṭṭharatane hatthikkhandhe mahaccarājānubhāvena nisinnattā janakāyena samullokiyamāno .
Avalambantīti olambanti .
Vandanamattaṃ vā nāhosi , aññadatthu paccekabuddhato attano samānādarakiriyaṃ paccāsīsati .
Tena vuttaṃ ‘‘ so ’’ tiādi .
Kvāyan ti ko ayanti byāpannavasena vadati .
Kāḷarattehi suttehi sibbitattā vaṇṇavikāraṃ disvā ‘‘ kuṭṭhicīvarāni pāruto ’’ ti āha .
Mahāniraye nibbattitvā mahādukkhaṃ paccanubhoti .
Tadanurūpapāpakammassa vipākāvasesena laddhokāsena rājagahe … pe … paṭisandhiṃ gaṇhi .
Kāmañca ettha paṭisandhiggahaṇaṃ kusalakammeneva , tassa pana akusalakammassa vipākino balavabhāvato vuttaṃ ‘‘ vipākāvasesenā ’’ ti .
Tenāha ‘‘ gahitakālato … pe … nikkhanto ’’ ti .
Bhikkhāya carituṃ samatthakālato paṭṭhāya rogassa balavatāya maṃsāni … pe … patanti .
Ñāṇaṃ pesetvāti vipassanāpaṭipāṭiyā bhāvanāñāṇaṃ nibbānaṃ paṭipesetvā pavattetvā .
Indriyānaṃ paripakkattā
V1.297 satthu desanāvilāsena sotāpattiphale patiṭṭhito .Cumbaṭan ti pādacumbaṭaṃ .
Kuṭṭhino hi sakalapādatalaṃ mā rujīti cumbaṭaṃ
M1.339 katvā taṃ pādatale bandhitvā gacchanti , mattikapātiṃ bhinditvā viya tathā nihīnamanussattabhāvato cavitvā suvaṇṇapātiṃ paṭilabhanto viya devattabhāvaṃ gaṇhanto cuticittato dutiyacittavāre ādānacittakkhaṇe devaloke nibbatto .Maggenāgatāti maggādhigamanena āgatā uppannā .
Ariyakantasīlan ti ariyānaṃ kantaṃ manāpaṃ manoramaṃ sīladhammaṃ .
Ariyānaṃ adhicittaadhipaññāsikkhā viya adhisīlasikkhāpi sabbā ativiya kantā evāti āha ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi .
Imasmiṃ panattheti imasmiṃ sotāpannassa bhavasaṅkhāte atthe niddhāretvā vuccamāne .
Pañcasīla mpi yasmā diṭṭhi viya bhavantarepi appahīnaṃ .
Daliddasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Rāmaṇeyyakasuttavaṇṇanā
261. Āramanti ettha sattāti ārāmā , manoramā upavanādayo .
Te eva cetenti ettha saddhāya attano pītisomanassaṃ sandhahantīti cetiyāti ca vuccanti .
Manussaramaṇīyabhāvassāti manussānaṃ āramaṇīyabhāvassa .
Tassa pana sīlādiguṇavasena acinteyyāparimeyyānubhāvatāpi hotīti bhagavā ‘‘ nāgghanti soḷasin ’’ ti avoca .
Acetanāya bhūmiyā ramaṇīyatā nāma guṇavisiṭṭhānaṃ ariyānaṃ sevanavasena veditabbāti vuttaṃ ‘‘ idāni … pe … gāme vātiādimāhā ’’ ti .
Rāmaṇeyyakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Yajamānasuttavaṇṇanā
262. Yajantānan ti dakkhiṇeyyaṃ uddissa dentānaṃ .
Aṭṭhuppattiko suttanikkhepoti dassetvā atthavaṇṇanaṃ kātuṃ ‘‘ tadā kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
Aggan ti seṭṭhaṃ .
Tehi tehi vā yathāladdhasappiādayo mā nassantu , aggabhāvena gahitāni sappiādīni kevalaṃ aggimhi jhāpanena , devā
M1.340 manussā micchāgāhena mā nassantu .Takkenāti takkamattena .
‘‘ Kathemā ’’ ti amhe maññatha , idāni passatha , paccakkhato ayaṃ vo … pe … āgacchatīti āhaṃsūti yojanā .
Upadhivipākan ti
V1.298 upadhīsu vā vipaccati , upadhayo vā vipākā etassāti upadhivipākaṃ .Vipphāravantaṃ hoti vipulapakkhatāya .
Bhikkhusaṅghassa adaṃsu ‘‘ sammāsambuddhena mahābrahmunā ca evaṃ ovādo dinno ’’ ti .
Yajamānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Buddhavandanāsuttavaṇṇanā
263. Uṭṭhahāti uṭṭhānaṃ kāyikavīriyaṃ karohi .
Tenāha ‘‘ vicara , loke ’’ ti .
Cetasikavīriyaṃ pana bhagavatā matthakaṃ pāpitameva .
Tenāha ‘‘ vijitasaṅgāmā ’’ ti .
Dvādasayojanikassa uccabhāvena .
Vitthārato pana āyāmato ca anekayojanasatasahassaparimāṇacakkavāḷaṃ atibyāpetvā ṭhitassa .
Pannabhārāti pātitabhāra .
Nikkhepitabbato bhārāti āha ‘‘ oropitakhandhā ’’ tiādi .
Te hi taṃsamaṅgino puggalassa sampātanaṭṭhena bhārā nāma .
Vuttañhetaṃ ‘‘ bhārā have pañcakkhandhā ’’ ti ( saṃ . ni .3.22).
Tadekadesā ca kilesābhisaṅkhārā .
Pannarasāya puṇṇamāya rattin ti yathā pannarasapuṇṇamāya rattiyaṃ paripuṇṇakāle upakkilesavimutto cando sobhati , evaṃ tava cittaṃ sabbaso upakkilesavimuttaṃ sobhatīti adhippāyo .
Buddhavandanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Gahaṭṭhavandanāsuttavaṇṇanā
264. Puthuddisāti bahudisā .
Kā pana tāti āha ‘‘ catasso disā catasso anudisā cā ’’ ti .
Anudisāgahaṇena cettha uddhaṃ adhopi gayhatīti ca dasseti .
Bhūmivāsinoti bhūmipaṭibaddhavuttino .
Etena rukkhapabbatanivāsinopi gahitā honti .
Cirarattasamāhitacitteti upacārappanājhānāni
M1.341 uppādetvā aparihīnajjhānatāya cirakālaṃ samāhitacitte .Āpāṇakoṭikan ti jīvitapariyantaṃ yāvajīvaṃ .
Evamādīti ādi -saddena avasesapuññakiriyavatthūni saṅgaṇhāti .
Niccasīlavasena pañcahi , niyamasīlavasena dasahi .
Pi -saddena tato katipayehi uposathasīlavasena aṭṭhahipīti dasseti .
Dhammikehīti dhammato anapetehi .
Pamukhoti pamokkho .
Gahaṭṭhavandanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Satthāravandanāsuttavaṇṇanā
265. Brahmajāṇukoti
V1.299 dakkhiṇajāṇumaṇḍalaṃ pathaviyaṃ ṭhapetvā vandamāno brahmajāṇuko nāma tathābhūto hutvā .Yajitabbato yakkho , pūjanīyo .
Evaṃ pūjāvisesayogato sakkoti āha ‘‘ so yakkhoti so sakko ’’ ti .
Sakkassa namakkārabhājanabhūtañhi pucchanto mātali ‘‘ ko nāma so yakkho ’’ ti āha .
Guṇanemittakehīti guṇahetukehi anantāni hi buddhānaṃ nāmāni , tāni ca kho sabbānipi guṇanemittakāneva .
Anantaguṇattā .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Asaṅkhyeyyāni nāmāni , saguṇena mahesino ;
Guṇena nāmamuddheyyaṃ , api nāmasahassato ’’ ti .
–
Tasmā anomanāman ti paripuṇṇaguṇanāmanti attho .
Samatikkamenāti sammā samucchindanavasena atikkamanena .
Kilesārīnaṃ apetacayoti apacayo , so āramitabbaṭṭhena ārāmo etesanti apacayārāmā .
Tenāha ‘‘ vaṭṭaviddhaṃsane ratā ’’ ti .
Satthāravandanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Saṅghavandanāsuttavaṇṇanā
266. Pūtimhi dehe mātu sarīre sayanato , attano eva vā pūtidehaṃ sarīraṃ tasmiṃ ṭhitatāya avattharitvā sayanato pūtidehasayāti
M1.342 yojanā .Kuṇapamheteti ete manussā asuciduggandhajegucchapaṭikkūle mātukucchisaṅkhāte kuṇapasmiṃ dasa māse nimuggā .
Tesaṃ kinnāma tvaṃ pihayasīti yojanā .
Etesaṃ etaṃ vihayāmīti etesaṃ isīnaṃ etaṃ sammāpaṭipattiṃ vihayāmi .
Idāni taṃ paṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘ na te saṃ koṭṭhe opentī ’’ ti vuttaṃ .
Dhaññaṃ koṭṭhe na pakkhipanti pakkhipitabbassa ca abhāvato .
Tenāha ‘‘ na hi etesaṃ dhaññan ’’ ti .
Paresaṃ niṭṭhitan ti paresaṃ gahitaṃ santakaṃ tesaṃ pākāya niṭṭhitaṃ .
Bhikkhācāravattenāti piṇḍācariyāya .
Esamānā pariyesantā .
Evaṃ pariyiṭṭhena .
Yāpenti , na esanti anesanaṃ .
Susamādinnasundaravatāti suṭṭhu samādinnasobhanavatā .
Evaṃ subhāsitabhāsinoti ganthadhuravipassanādhurānaṃ vasena guṇaparimāṇasubhāsitasseva bhāsanasīlā
V1.300 .Ariyena tuṇhībhūtena tuṇhībhūtā .
Tato eva manassa sātisayaṃ samañcarā .
Gahitadaṇḍesu parāmāsādipayuttesu daṇḍādānādihetu uppajjanakakilesapariḷāhābhāvato nibbutā .
Tenāha ‘‘ vissaṭṭhadaṇḍā ’’ ti .
Sādānesūti sabhavādānesu .
Anādānāti tabbirahitā .
Tenāha ‘‘ bhavayonī ’’ tiādi .
Saṅghavandanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Tatiyavaggo
1. Chetvāsuttavaṇṇanā
267. Vuttatthameva heṭṭhā devaputtasaṃyuttavaṇṇanāyaṃ .
Chetvāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Dubbaṇṇiyasuttavaṇṇanā
268. Dubbaṇṇo
M1.343 duddasiko virūpavaṇṇo .Okoṭimakoti rassabhāvena avarakoṭimako .
Sakkena gahitanāmamevetaṃ , na pana so tathārūpo koci yakkho .
Tenāha ‘‘ eko rūpāvacarabrahmā ’’ ti .
Yadi evaṃ kasmā so tathārūpo hutvā āgatoti āha ‘‘ sakko kirā ’’ ti .
Kathaṃ panettha ñāyati ‘‘ so eko rūpāvacarabrahmā , na paneso avaruddhakayakkho ’’ ti yuttiṃ dassento ‘‘ avaruddhakayakkhā panā ’’ tiādimāha .
Devānaṃ vacanaṃ sutvā .
Pharusenāti pharusasamācārena .
‘‘ Ko nāma mayhaṃ āsane sannisinno ’’ ti akkhantiṃ anuppādento khantiyaṃ ṭhatvā .
Balavacittīkāran ti garutaraṃ sakkārabahumānaṃ .
Nīcavuttiyāti paramanipaccakāre suvūpasamane ca dassiyamāne .
Sakkassa tāya eva ācārasampattiyā sakkāsane ṭhātuṃ , attano ca āvikātuṃ asakkonto antaradhāyi .
Upahatacittomhīti khantimettānuddayāsabbhāvato parasmiṃ upahatacittomhīti sakko attano sabhāvaṃ vadati .
Kodhavase vattetun ti kodhena attano vase nibbattetuṃ na sukaromhi , atha kho kodhaṃ mayhaṃ vase na vattemīti adhippāyo .
Ciraṃ na kujjhāmīti yadi me kadāci kodho uppajjeyya , taṃ kodhaṃ anuvattento cirakālaṃ na kujjhāmi
V1.301 .Na upanayhāmīti anto sace me kodho uppajjeyya , khippameva ca naṃ paṭivineyyanti taṃ me pubbeva vataṃ paripūritaṃ .
Dubbaṇṇiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Sambarimāyāsuttavaṇṇanā
269. Ābādhikoti ābādho assa atthīti ābādhiko .
Vācesīti sikkhāpesi .
Sambaro nāma asuramāyāya ādipuriso purātano asurindo .
Taṃ sandhāyāha ‘‘ yathā sambaro ’’ tiādi .
Evaṃ paccati aññopi māyāvī māyaṃ payojetvā .
Upavādantarāyo nāma khamāpane sati vigacchati , pākatikameva hotīti āha ‘‘ evamassa phāsu
M1.344 bhaveyyā ’’ ti .Tenāti vepacittinā sambaravijjāya adānena vañcitattā .
Tathā akatvāti isīnaṃ santikaṃ netvā khamāpanavasena kātabbaṃ akatvā .
Sambarimāyāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Accayasuttavaṇṇanā
270. Sampayojesun ti aññamaññaṃ vācasikaṃ pharusaṃ payojesuṃ .
Tenāha ‘‘ kalahaṃ akaṃsū ’’ ti , vivādaṃ akaṃsūti attho .
Atikkammavacanan ti vacīsaṃvaraṃ atikkamitvā vacanaṃ .
Yasmā accaye desiyamāne taṃ khīṇayati aññamaññassa khamamānassa khamanaṃ paṭiggaṇhato , tasmā vuttaṃ ‘‘ nappaṭigaṇhātīti na khamatī ’’ ti .
Tumhākaṃ vase vattatu , visevitaṃ akatvā yathākāmakaraṇīyo hotu .
Mittadhammo idha uttarapadalopena ‘‘ mitto ’’ ti vuttoti āha ‘‘ mittadhamme ’’ ti .
Karaṇavacanan ti ‘‘ mittehī ’’ ti karaṇavacanaṃ bhummatthe .
Tenāha ‘‘ mittesū ’’ ti .
Yathā nibbattasabhāvassa bhāvato aññathattaṃ jarā , evaṃ mittabhāvato vuttavipariyāyo amittadhammo jarāpariyāyena vutto .
Agārayhaṃ anavajjaṃ sabbaso pahīnakilesaṃ .
Tenāha ‘‘ khīṇāsavapuggalan ’’ ti .
Accayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Akkodhasuttavaṇṇanā
271. Kodho tumhe mā abhibhavīti ettha kodhena anabhibhavanīyattaṃ khantimettākaruṇāditappaṭipakkhadhammaparibrūhanena
V1.302 .Tathā hi taṃsamaṅgino kodho abhibhuyyatīti āha ‘‘ tumheva kodhaṃ abhibhavatha .
Kujjhantānaṃ mā paṭikujjhitthā ’’ ti .
Paṭipadāti esā paṭipatti .
Mettāti appanāppattā mettā .
Tadupacāro mettāpubbabhāgo .
Na vihiṃsati kiñci etāyāti avihiṃsā .
Karuṇāti appanāppattakaruṇā veditabbā .
Tadupacāro
M1.345 karuṇāpubbabhāgo .Lāmakajanan ti khantiādīsu yonisomanasikārābhāvena gārayhasamācārasamāyogena ca nihīnaṃ janaṃ .
Paccayaparisuddhiyā kodho abhimaddamāno puggalaṃ abhimaddati , tassa so paṭisaṅkhānabhāvanābalehi sammadeva pahātabboti .
Akkodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya
Sakkasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā .
Niṭṭhitā ca sāratthappakāsiniyā
Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya sagāthāvaggavaṇṇanā .
Paṭhamo bhāgo niṭṭhito .