9. Sundarikasuttavaṇṇanā
195. Ānetvā
M1.260 hunitabbato āhuti .Sappimadhupāyasādīhi aggiṃ juhoti etthāti aggihuttaṃ , sādhiṭṭhānaṃ veditabbaṃ .
Tenāha ‘‘ agyāyatanan ’’ tiādi .
Suvisodhito cassāti nihīnajātikānaṃ anena suṭṭhu visodhito ca bhaveyya .
‘‘ Me ’’ ti padaṃ ānetvā sambandho .
Aphalaṃ karotīti ito paṭṭhāya yāva demīti padaṃ .
Tāva anantarasuttavaṇṇanāya āgatasadisamevāti peyyālavasena ṭhapesi , na sappisaṅkhāraṭṭhapanaṃ .
Himapātassa ca sītavātassa ca paṭibāhanatthan ti akāraṇametanti taṃ anādiyitvā aññameva sukāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ paṭibalovā ’’ tiādi vuttaṃ .
Sañjānitvāti ‘‘ nāyaṃ brāhmaṇo ’’ ti sañjānitvā .
Nīcakesantan ti rassakesantaṃ .
Brāhmaṇānaṃ suddhiatthā sikhāti āha ‘‘ pavattamattampi , sikhaṃ adisvā ’’ ti ,‘‘ paramahaṃsaparikkhādinā ’’ ti keci .
Akāraṇaṃ dakkhiṇeyyabhāvassa jāti adakkhiṇeyyabhāvahetūnaṃ pāpadhammānaṃ apaṭikkhepabhāvato .
Etan ti sīlādibhedaṃ caraṇaṃ .
Dakkhiṇeyyabhāvassa kāraṇaṃ adakkhiṇeyyabhāvakārakapāpadhammānaṃ tadaṅgādivasena pajahanato .
Assāti brāhmaṇassa .
Tamatthan ti taṃ dakkhiṇeyyabhāvassa kāraṇatāsaṅkhātamatthaṃ upamāya vibhāvento .
Sālādikaṭṭhā jātovāti sālādivisuddhakaṭṭhāva jāto .
Sāpānadoṇiādiavisuddhakaṭṭhā jāto aggikiccaṃ na ca na karoti .
Evan ti yathā aggi yato kutoci jātopi aggikiccaṃ karotiyeva , evaṃ caṇḍālakulādīsu jātopi dakkhiṇeyyo na na hoti guṇasampadāvasena ariyānaṃ vaṃse pajātattāti āha ‘‘ guṇasampattiyā jātimā ’’ ti .
Dhitiyā guṇasampattiyā pamukhabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ so hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha dhitiyāti vīriyena .
Tañhi anuppannānaṃ kusaladhammānaṃ uppādanaparibrūhanehi te dhāreti .
Hiriyā dose nisedheti , sammadeva pāpānaṃ jigucchane sati tesaṃ pavattiyā avasaro eva
V1.228 natthi .Monadhammena ñāṇasaṅkhātena ottappadhammena .
Kāraṇākāraṇajānanakoti tesaṃ tesaṃ
M1.261 dhammānaṃ yathābhūtaṃ ṭhānaṃ , pāpadhammānaṃ vā vippakārasabhāvaṭṭhānaṃ jānanako .Paramatthasaccena nibbānena ārammaṇapaccayabhūtena ariyamaggena danto .
Indriyadamenāti tato eva ariyena indriyasaṃvarena upagato .
Vidanti tehi saccānīti vedā .
Maggavedānaṃ antan ti ariyaphalaṃ .
Kilesānaṃ antan ti tesaṃ anuppādanirodhaṭṭhānaṃ .
Yaññoti aggaphalaṃ .
Niratthakan ti aphalaṃ tesaṃ anāgamanato , āgatānampi aggadakkhiṇeyyābhāvato .
Juhati deti .
Suyiṭṭhan ti sudānaṃ aggadakkhiṇeyyalābhena .
Suhutan ti tasseva vevacanaṃ .
Atha vā suyiṭṭhan ti suṭṭhu sammadeva yiṭṭhaṃ sāre upanītaṃ mama idaṃ deyyavatthu .
Suhutan ti etthāpi eseva nayo .
Upahaṭamatteti brāhmaṇena ‘‘ bhuñjatu bhavan ’’ ti upanītamatte .
Nibbattitojamevāti savatthukaṃ aggahetvā vatthuto vivecitaojameva .
Tena taṃ sukhumattaṃ gatan ti taṃ habyasesaṃ sabbaso sukhumabhāvaṃ gatanti ojāya anoḷārikatāya purimākāreneva paññāyamānataṃ sandhāya vuttaṃ , na pana ojāya eva kevalāya gahaṇaṃ sandhāya .
Sā hi avinibbhogavuttitāya visuṃ gaṇhituṃ na sakkā , tasmā devatāhipi savatthukā gayhati .
Manussānaṃ vatthūti karajakāyamāha .
Oḷārikavatthutāya devānaṃ viya gahaṇī na tikkhāti dibbojasammissatāya sammā pariṇāmaṃ na gacchati .
Sukhumāpi samānā dibbojā tena pāyasena missitā oḷārikasammissatāya sukhumavatthukānaṃ devānaṃ sukhadā na hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘ goyūse panā ’’ tiādinā .
Paribhogavatthuno oḷārikatāya vā devānaṃ dukkaraṃ sammā pariṇāmetuṃ , dibbojāya garutarabhāvena manussānaṃ .
Tenāha bhagavā ‘‘ na khvāhan ’’ tiādi .
Samāpatticittasamuṭṭhitā tejodhātu jhānānubhāvasantejitā tikkhatarā hotīti vuttaṃ ‘‘ aṭṭha … pe … pariṇāmeyyā ’’ ti .
Bhagavato pana suddheneva pariṇamatīti vuttaṃ ‘‘ pākatikenevā ’’ ti , jhānānubhāvappattena jhānena vinā sabhāvasiddheneva .
‘‘ Appaharite ’’ ti ettha appa-saddo ‘‘ appiccho ’’ tiādīsu viya abhāvatthoti āha ‘‘ appahariteti aharite ’’ ti .
Pātisatepi pāyase .
Na āluḷatīti na āvilaṃ hoti .
Anāgantāva gaccheyya ‘‘ attanāpi
M1.262 na paribhuñji , aññesaṃ na dāpesi , kevalaṃ pāyasaṃ nāsesī ’’ ti domanassappatto .Dāru
V1.229 samādahānoti dāruhariddi dārusmiṃ tassa dahanto .Yadītiādi dārujhāpanassa bahiddhabhāvasādhanaṃ asuddhahetūnaṃ paṭipakkhābhāvato tassa .
Khandhādīsu kusalāti tesu sabhāvato samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato jānanato chekā paṇḍitā .
Ñāṇajotin ti ñāṇamayaṃ jotiṃ .
Jālemīti pajjalitaṃ karomi .
Niccaṃ pajjalitaggi sabbatthakameva vigatasammohandhakāratāya ekobhāsabhāvato .
Sabbaso vikkhepābhāvato niccasamāhitatto .
Evaṃ vadatīti caritaṃ brahmacariyaṃ gahetvā carāmīti evaṃ vattamānaṃ viya vadati āsannataṃ hadaye ṭhapetvā .
Khāribhāroti khāribhārasadiso .
Tenāha ‘‘ yathā ’’ tiādi .
Khandhena vayhamānoti kāje pakkhipitvā khandhena vayhamāno .
Pathaviyā saddhiṃ phuseti bhārassa garukabhāvena kājassa pariṇamanena .
Mānena attano jātiādīni paggaṇhato aññassa tāni na sahatīti āha –
‘‘ tattha tattha issaṃ uppādento ’’ ti , tattha tattha jātiādimānavatthusmiṃ garutaraggahaṇena saṃsīdeyyāti adhippāyo .
Kodho dhūmoti yathāpi bhāsuro aggi dhūmena upakkiliṭṭho , evaṃ kodhena upakkiliṭṭho .
Ñāṇaggīti tassa kodho dhūmo .
Musāvādova mosavajjaṃ .
Yathā ñāṇe sati musāvādo natthi , evaṃ musāvāde sati ñāṇampīti tena taṃ nirodhitaṃ viya hotīti āha –
‘‘ musāvādena paṭicchannaṃ ñāṇan ’’ ti .
Yathā sujāya vinā brāhmaṇānaṃ yāgo na ijjhati , evaṃ pahūtajivhāya vinā satthu dhammayāgo na ijjhatīti jivhā sujāpariyāyā vuttā .
Joti ṭhiyati etthāti jotiṭṭhānaṃ vedi , yaṃ aggikuṇḍaṃ .
Sattānaṃ hadayaṃ jotiṭṭhānaṃ ñāṇaggino tattha samujjalanato .
Attāti cittaṃ ‘‘ āhito ahaṃ māno etthā ’’ ti katvā .
Dhammo rahadoti assaddhiyādiālasiyābhāvato kilesamalapakkhālanato paramagginibbutāvahanato ariyamaggadhammo anāvilo rahado .
Heṭṭhupariyavālukāti viparivattitavālukā hutvā .
Āluḷāti
M1.263 ākulajātā .Paṇḍitānaṃ pasatthoti paṇḍitānaṃ purato seṭṭho .
Seṭṭhabhāvena santo pāsaṃso hutvā kilese bhindati samucchindatīti sabbhīti vuccati .
Tenāha ‘‘ uttamaṭṭhenā ’’ ti .
Tathā cāha bhagavā ‘‘ maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho ’’ ti ( dha . pa .273).
Vacīsaccan ti iminā ‘‘ caturaṅgasamannāgatā vācā suparisuddhā hotī ’’ ti sammāvācaṃ dasseti .
Saccasaṃyamapadehi dassitā maggadhammā idha ‘‘ dhammo ’’ ti adhippetāti āha –
‘‘ dhammoti iminā … pe … dassetī ’’ ti .
Maggasaccaṃ gahitaṃ anantaragāthāya anekehi visesetvā vuttattā .
Atthatoti pubbaṅgamattādiatthato .
Tāya hi sakiccaṃ karontiyā itare sabbepi tadanuvattikā
V1.230 honti .Taggatikattāti sammādiṭṭhiyā upakārakabhāvena tāya samānagatikattā .
Ārammaṇañhi vitakkenāhaṭaṃ paññā vicinituṃ sakkoti .
Tathā hi so paññākkhandhena saṅgahaṃ gato .
Dhammoti sabhāvato samādhi gahito , itare dve tadupakārattā .
Tathā hi ‘‘ evaṃdhammā te bhagavanto ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.13; ma . ni .3.197; saṃ . ni .5.378) samādhi ‘‘ dhammo ’’ ti vutto .
Paramatthasaccaṃ gahitaṃ sabbesaṃ seṭṭhabhāvato .
Yathāha –
‘‘ yāvatā , bhikkhave , dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā , virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ ti ( itivu .90; a . ni .4.34).
Atthatoti tato eva paramatthato , anantaraṃ vuccamānānaṃ vā maggadhammānaṃ ārammaṇabhāvato .
Pañcaṅgāni gahitāni tāsaṃ maggabhāvato .
Tīṇi aṅgāni .
Brahmacariyaṃ nāmāti etaṃ nibbānagāmi uttamaṭṭhena maggabrahmacariyaṃ nāma .
Majjhe sitāti līnuddhaccādiantadvayavivajjanena majjhe majjhimapaṭipadābhāvanaṃ nissitā .
Sassatucchedaggahaṇaṃ hettha padhānatāya nidassanamattaṃ .
Seṭṭhappattīti seṭṭhabhāvappatti .
Ta-kāro padasandhikaroti ‘‘ sa ujubhūtesū ’’ ti vattabbe majjhe ta-kāro padasandhikaro ,‘‘ sa dujjubhūtesūti keci paṭhanti , tesaṃ da-kāro padasandhikaro .
Sa-iti sundariko brāhmaṇo vuttoti katvā āha ‘‘ sa tvan ’’ ti , so tvanti attho .
Dhammo sāriyo paridhānabhūtā alaṅkārā etassāti dhammasārī .
Atha vā dhammehi sāritavāti dhammasārī , tehi sāretvā ṭhitavāti attho .
Tenāha ‘‘ kusaladhammehī ’’ tiādi .
Sundarikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .