3. Tatiyapārājikavaṇṇanā
Tatiye sañciccāti saṃcetetvā saddhiṃ cetetvā .
‘‘ Pāṇo ’’ tisaññāya saddhiṃyeva ‘‘ vadhāmi nan ’’ ti vadhakacetanāya cetetvā pakappetvā .
Manussaviggahan ti kalalato paṭṭhāya jīvamānakamanussajātikasarīraṃ .
Jīvitā
M0.121 voropeyyāti kalalakālepi tāpanamaddanehi vā bhesajjasampadānena vā tato vā uddhampi tadanurūpena upakkamena jīvitā viyojeyya .Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ pāṇo veditabbo , pāṇātipāto veditabbo , pāṇātipātī veditabbo , pāṇātipātassa payogo veditabbo .
Tattha pāṇoti vohārato satto , paramatthato jīvitindriyaṃ .
Pāṇātipātoti
V0.124 yāya cetanāya jīvitindriyupacchedakapayogaṃ samuṭṭhāpeti , sā cetanā .Pāṇātipātīti vuttacetanāya samaṅgipuggalo .
Pāṇātipātassa payogoti pāṇātipātassa cha payogā sāhatthiko nissaggiyo āṇattiko thāvaro vijjāmayo iddhimayoti
P0.31 .Tattha sāhatthikoti sayaṃ mārentassa kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā paharaṇaṃ .
Nissaggiyoti dūre ṭhitaṃ māretukāmassa kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā ususattiyantapāsāṇādīnaṃ nissajjanaṃ .
Tattha ekeko uddissānuddissabhedato duvidho .
Tattha uddissake yaṃ uddissa paharati , tasseva maraṇena kammabaddho .
‘‘ Yo koci maratū ’’ ti evaṃ anuddissake pahārappaccayā yassa kassaci maraṇena kammabaddho .
Ubhayatthāpi ca paharitamatte vā maratu , pacchā vā teneva rogena , paharitakkhaṇeyeva kammabaddho .
Āṇattikoti ‘‘ asukaṃ nāma mārehī ’’ ti aññaṃ āṇāpentassa āṇāpanaṃ .
Tattha –
Vatthu kālo ca okāso , āvudhaṃ iriyāpatho ;
Kriyāvisesoti ime , cha āṇatti niyāmakā .
Tattha vatthūti puggalo .
Yañhi puggalaṃ ‘‘ mārehī ’’ ti āṇatto sace tameva māreti , āṇāpakassa āpatti .
Atha aññaṃ māreti , taṃmaññamāno vā aññaṃ māreti , āṇāpako muccati .
‘‘ Imaṃ mārehī ’’ ti āṇatte pana āṇāpakassa dukkaṭaṃ .
Kāloti purebhattādikālo .
Sace hi ‘‘ purebhattaṃ mārehī ’’ ti āṇatto purebhattameva māreti , āṇāpakassa āpatti .
Atha yaṃ purebhattaṃ niyāmitaṃ , tato pacchā vā pure vā māreti , āṇāpako muccati .
Iminā nayena sabbattha vinicchayo veditabbo .
Thāvaroti asaṃhārimena upakaraṇena māretukāmassa
M0.122 opātakkhaṇanaṃ apassenasaṃvidhānaṃ asiādīnaṃ upanikkhipanaṃ taḷākādīsu visasampayojanaṃ rūpūpahārotievamādi .Vuttanayeneva cetthāpi uddissānuddissabhedo veditabbo .
Vijjāmayoti māraṇatthaṃ vijjāparijappanaṃ .
Iddhimayoti kammavipākajāya iddhiyā payojanaṃ .
Satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyāti ettha haratīti hārakaṃ , kiṃ harati ?
Jīvitaṃ .
Atha vā haritabbanti hārakaṃ , upanikkhipitabbanti attho .
Satthañca taṃ hārakañcāti satthahārakaṃ .
Assāti manussaviggahassa .
Pariyeseyyāti yathā labhati , tathā kareyya , upanikkhipeyyāti attho .
Etena thāvarapayogaṃ dasseti .
Itarathā hi pariyiṭṭhimatteyeva pārājiko bhaveyya , na cetaṃ yuttaṃ .
Padabhājane panassa byañjanaṃ anādiyitvā yaṃ ettha thāvarapayogasaṅgahitaṃ satthaṃ , tadeva
V0.125 dassetuṃ ‘‘ asiṃ vā ’’ tiādi vuttaṃ .Maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyāti vācāya vā tālapaṇṇādīsu likhitvā vā ‘‘ yo evaṃ marati , so dhanaṃ vā labhatī ’’ tiādinā nayena maraṇe guṇaṃ pakāseyya .
Etena yathā ‘‘ adinnādāne ādiyeyyā ’’ ti vuttattā pariyāyakathāya muccati , nayidha , evaṃ ‘‘ saṃvaṇṇeyyā ’’ ti vacanato pana idha pariyāyakathāyapi na muccatīti ayamattho veditabbo .
Maraṇāya vā samādapeyyāti ‘‘ satthaṃ vā āharā ’’ tiādinā ( pārā .172) nayena maraṇatthāya
P0.32 upāyaṃ gāhāpeyya .Etena āṇattikappayogaṃ dasseti .
Ambho purisāti ālapanametaṃ .
Kiṃ tuyhiminātiādi saṃvaṇṇanākāranidassanaṃ .
Iti cittamanoti iti citto iti mano .
‘‘ Mataṃ te jīvitā seyyo ’’ tiettha vuttamaraṇacitto maraṇamanoti attho .
Ettha ca ‘‘ mano ’’ tiidaṃ cittassa atthadīpanatthaṃ vuttaṃ .
Tenevassa padabhājane ‘‘ yaṃ cittaṃ taṃ mano ’’ ti ( pārā .172) āha .
Cittasaṅkappoti vicittasaṅkappo .
Etthāpi iti-saddo āharitabbo .
‘‘ Saṅkappo ’’ ti ca saṃvidahanamattassetaṃ nāmaṃ , na vitakkasseva .
Tañca saṃvidahanaṃ imasmiṃ atthe saññācetanādhippāyehi saṅgahaṃ gacchati , tasmā ‘‘ iti cittasaṅkappo ’’ ti ‘‘ mataṃ te jīvitā seyyo ’’ tiettha vuttamaraṇasaññī maraṇacetano maraṇādhippāyoti evamettha attho daṭṭhabbo .
Padabhājanepi hi ayameva nayo dassito
M0.123 .Etena maraṇacittādīhi vinā ‘‘ ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo , vīriyamārabhato daḷhan ’’ tiādinā ( dha . pa .112) nayena dhammaṃ bhāsantassa saṃvaṇṇanā nāma na hotīti dasseti .
Anekapariyāyenāti nānappakārena uccāvacena kāraṇena .
Puna maraṇavaṇṇan tiādi nigamanavacanaṃ .
Pārājiko hotīti taṅkhaṇūpapannampi manussaviggahaṃ vuttanayena jīvitā voropento pārājiko hotīti .
Vesāliyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha aññamaññaṃ jīvitā voropanavatthusmiṃ paññattaṃ ,‘‘ maraṇavaṇṇaṃ vā ’’ ti ayamettha anupaññatti , sādhāraṇapaññatti , sāṇattikaṃ , māraṇatthāya opātakkhaṇanādīsu dukkaṭaṃ , anodissa khate opāte yassa kassaci patanepi dukkaṭaṃ , yakkhapetatiracchānagatamanussaviggahānaṃ tiracchānagatassa ca dukkhuppattiyaṃ dukkaṭameva , manussajātikassa dukkhuppattiyaṃ thullaccayaṃ , tathā yakkhādīnaṃ maraṇe , tiracchānagatamaraṇe pana pācittiyaṃ , manussamaraṇe pārājikanti .
Iminā nayena sabbattha payogabhedavasena āpattibhedo veditabbo .
Asañcicca mārentassa ajānantassa namaraṇādhippāyassa ummattakādīnañca anāpatti .
Tattha asañciccāti ‘‘ iminā upakkamena imaṃ māremī ’’ ti acetetvā katena upakkamena musalussāpanavatthusmiṃ ( pārā .180 ādayo ) viya pare matepi anāpatti .
Ajānantassāti ‘‘ iminā ayaṃ marissatī ’’ ti ajānantassa upakkamena visagatapiṇḍapātavatthusmiṃ ( pārā .181) viya pare matepi anāpatti .
Namaraṇādhippāyassāti maraṇaṃ anicchantassa
V0.126 upakkamena bhesajjavatthusmiṃ ( pārā .187) viya pare matepi anāpatti .Evaṃ asañciccātiādīsu vinicchayo veditabbo .
Sīlavipatti , manussajātikapāṇo , pāṇasaññitā , vadhakacittaṃ , upakkamo , tena maraṇanti imānettha pañca aṅgāni .
Adinnādānasamauṭṭhānaṃ , kiriyaṃ , saññāvimokkhaṃ , sacittakaṃ , lokavajjaṃ , kāyakammaṃ , vacīkammaṃ , akusalacittaṃ , dukkhavedananti .
Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā .