Nidānavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pārājikakaṇḍo
Idāni
M0.104V0.109 yadetaṃ nidānānantaraṃ tatrime cattārotiādi pārājikakaṇḍaṃ , tattha tatrāti tasmiṃ ‘‘ pātimokkhaṃ uddisissāmī ’’ ti evaṃ vutte pātimokkhe .Imeti idāni vattabbānaṃ abhimukhīkaraṇaṃ .
Cattāroti gaṇanaparicchedo .
Pārājikāti evaṃnāmakā .
Dhammāti āpattiyo .
Uddesaṃ āgacchantīti sarūpena uddisitabbataṃ āgacchanti , na nidāne viya ‘‘ yassa siyā āpattī ’’ ti sādhāraṇavacanamattena .
1. Paṭhamapārājikavaṇṇanā
Yo panāti rassadīghādinā liṅgādibhedena yo koci .
Bhikkhūti ehibhikkhuupasampadā , saraṇagamanūpasampadā , ovādappaṭiggahaṇūpasampadā , pañhābyākaraṇūpasampadā , aṭṭhagarudhammappaṭiggahaṇūpasampadā , dūtenūpasampadā , aṭṭhavācikūpasampadā , ñatticatutthakammūpasampadāti imāsu aṭṭhasu upasampadāsu ñatticatutthena upasampadākammena akuppena ṭhānārahena upasampanno .
Tassa pana kammassa vatthuñattianussāvana sīmā parisāsampattivasena akuppatā veditabbā .
Tattha vatthūti upasampadāpekkho puggalo , so ṭhapetvā ūnavīsativassaṃ antimavatthuajjhāpannapubbaṃ , paṇḍakādayo ca ekādasa abhabbapuggale veditabbo .
Tattha ūnavīsativasso nāma paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya aparipuṇṇavīsativasso .
Antimavatthuajjhāpannapubbo nāma catunnaṃ pārājikānaṃ aññataraṃ ajjhāpannapubbo .
Paṇḍakā dayo vajjanīyapuggalakathāyaṃ vuttā .
Tesu āsittapaṇḍakañca usūyapaṇḍakañca ṭhapetvā opakkamikapaṇḍako napuṃsakapaṇḍako paṇḍakabhāvapakkhe ṭhito pakkhapaṇḍako ca idha adhippeto .
Theyyasaṃvāsako pana tividho liṅgatthenako saṃvāsatthenako ubhayatthenakoti .
Tattha yo sayaṃ pabbajitvā
V0.110 na bhikkhuvassāni gaṇeti , na yathāvuḍḍhaṃ bhikkhūnaṃ vā sāmaṇerānaṃP0.18 vā vandanaṃ sādiyati , na āsanena paṭibāhati , na uposathādīsu sandissati , ayaṃ asuddhacittatāya liṅgamattasseva thenitattā liṅgatthenako nāma .Yo pana bhikkhūhi pabbajito sāmaṇero samāno kāsāyāni apanetvā tesu saussāhova
M0.105 methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā puna nivāsetvā sāmaṇerabhāvaṃ paṭijānāti , ayaṃ bhikkhūhi dinnaliṅgassa apariccattattā na liṅgatthenako , na liṅgānurūpassa saṃvāsassa sāditattā nāpi saṃvāsatthenako .Antimavatthuajjhāpannakepi eseva nayo .
Yo ca kho sāmaṇero samāno videsaṃ gantvā bhikkhuvassāni gaṇeti , yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ sādiyati , āsanena paṭibāhati , uposathādīsu sandissati , ayaṃ saṃvāsamattasseva thenitattā saṃvāsatthenako nāma .
Bhikkhuvassagaṇanādiko hi sabbopi kiriyabhedo imasmiṃ atthe ‘‘ saṃvāso ’’ ti veditabbo .
Sikkhaṃ paccakkhāya ‘‘ na maṃ koci jānātī ’’ ti puna evaṃ paṭipajjantepi eseva nayo .
Yo pana sayaṃ pabbajitvā vihāraṃ gantvā yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ sādiyati , āsanena paṭibāhati , bhikkhuvassāni gaṇeti , uposathādīsu sandissati , ayaṃ liṅgassa ceva saṃvāsassa ca thenitattā ubhayatthenako nāma .
Dhuranikkhepavasena kāsāyāni apanetvā antimavatthuṃ ajjhāpajjitvā puna tāni acchādetvā evaṃ paṭipajjantepi eseva nayo , ayaṃ tividhopi theyyasaṃvāsako idha adhippeto .
Ṭhapetvā pana imaṃ tividhaṃ .
‘‘ Rāja dubbhikkha kantāra-roga verī bhayena vā ;
Cīvarāharaṇatthaṃ vā , liṅgaṃ ādiyatīdha yo .
‘‘ Saṃvāsaṃ nādhivāseti , yāva so suddhamānaso ;
Theyyasaṃvāsako nāma , tāva esa na vuccatī ’’ ti .( mahāva . aṭṭha .110);
Yo pana upasampanno titthiyabhāvaṃ patthayamāno sayaṃ vā kusacīrādikaṃ titthiyaliṅgaṃ ādiyati , tesaṃ vā santike pabbajati , naggo vā hutvā ājīvakānaṃ santikaṃ gantvā tesaṃ vatāni ādiyati , ayaṃ titthiyapakkantako nāma .
Ṭhapetvā pana manussajātikaṃ avaseso sabbopi tiracchānagato nāma .
Yena manussajātikā janetti sayampi manussabhūteneva sañcicca jīvitā voropitā , ayaṃ mātughātako nāma .
Pitughātake pi eseva nayo .
Yena antamaso gihiliṅge ṭhitopi manussajātiko khīṇāsavo sañcicca jīvitā voropito , ayaṃ arahantaghātako nāma .
Yo pana pakatattaṃ bhikkhuniṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ aññatarasmiṃ
M0.106 magge dūsetiV0.111 , ayaṃ bhikkhunidūsako nāma .Yo devadatto viya sāsanaṃ uddhammaṃ ubbinayaṃ katvā catunnaṃ kammānaṃ aññataravasena saṅghaṃ bhindati , ayaṃ saṅghabhedako nāma .
Yo devadatto viya duṭṭhacittena vadhakacittena tathāgatassa jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeti , ayaṃ lohituppādako nāma .
Yassa
P0.19 itthinimittuppādanakammato ca purisanimittuppādanakammato ca ubhato duvidhampi byañjanaṃ atthi , ayaṃ ubhatobyañjanako nāma .Iti ime terasa puggalā upasampadāya avatthū , ime pana ṭhapetvā aññasmiṃ upasampadāpekkhe sati upasampadākammaṃ vatthusampattivasena akuppaṃ hoti .
Kathaṃ ñattisampattivasena akuppaṃ hoti ?
Vatthusaṅghapuggalañattīnaṃ aparāmasanāni , pacchā ñattiṭṭhapanañcāti ime tāva pañca ñattidosā .
Tattha ‘‘ ayaṃ itthannāmo ’’ ti upasampadāpekkhassa akittanaṃ vatthuaparāmasanaṃ nāma .
‘‘ Suṇātu me , bhante , saṅgho ’’ tiettha ‘‘ suṇātu me , bhante ’’ ti vatvā ‘‘ saṅgho ’’ ti abhaṇanaṃ saṅghaaparāmasanaṃ nāma .
‘‘ Itthannāmassa upasampadāpekkho ’’ ti upajjhāyassa akittanaṃ puggalaaparāmasanaṃ nāma .
Sabbena sabbaṃ ñattiyā anuccāraṇaṃ ñattiaparāmasanaṃ nāma .
Paṭhamaṃ kammavācaṃ niṭṭhāpetvā ‘‘ esā ñattī ’’ ti vatvā ‘‘ khamati saṅghassā ’’ ti evaṃ ñattikittanaṃ pacchā ñattiṭṭhapanaṃ nāma .
Iti imehi dosehi vimuttāya ñattiyā sampannaṃ ñattisampattivasena akuppaṃ hoti .
Anussāvanavasena akuppatāyapi vatthusaṅghapuggalānaṃ aparāmasanāni , sāvanāya hāpanaṃ , akāle sāvananti ime pañca anussāvanadosā .
Tattha vatthādīnaṃ aparāmasanāni ñattiyaṃ vuttasadisāneva .
Tīsu pana anussāvanāsu yattha katthaci etesaṃ aparāmasanaṃ aparāmasanameva .
Sabbena sabbaṃ pana kammavācaṃ avatvā catukkhattuṃ ñattikittanameva , atha vā pana kammavācābbhantare akkharassa vā padassa vā anuccāraṇaṃ vā duruccāraṇaṃ vā sāvanāya hāpanaṃ nāma .
Sāvanāya anokāse paṭhamaṃ ñattiṃ aṭṭhapetvā anussāvanakaraṇaṃ akāle sāvanaṃ nāma .
Iti imehi dosehi vimuttāya anussāvanāya sampannaṃ anussāvanasampattivasena akuppaṃ hoti .
Pubbe vuttaṃ vipattisīmālakkhaṇaṃ samatikkantāya pana sīmāya kataṃ sīmāsampattivasena akuppaṃ hoti .
Yāvatikā bhikkhū kammappattā , tesaṃ
M0.107 anāgamanaṃ , chandārahānaṃ chandassa anāharaṇaṃ , sammukhībhūtānaṃ paṭikkosananti ime pana tayo parisādosā , tehi vimuttāya parisāya kataṃ parisāsampattivasena akuppaṃ hoti .Kāraṇārahattā pana satthu sāsanārahattā ṭhānārahaṃ nāma hoti .
Iti yo iminā evaṃ akuppena ṭhānārahena ñatticatutthena upasampadākammena
V0.112 upasampanno , ayaṃ idha ‘‘ bhikkhū ’’ ti adhippeto .Paṇṇattivajjesu pana aññepi saṅgahaṃ gacchanti .
Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannoti yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā , tañca , yattha cete saha jīvanti , ekajīvikā sabhāgavuttino
P0.20 honti , taṃ bhagavatā paññattaṃ sikkhāpadasaṅkhātaṃ sājīvañca , tattha sikkhanabhāvena samāpannoti bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamaāpanno .Samāpannoti sikkhañca paripūrento sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ upagatoti attho .
Sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvāti yaṃ sikkhaṃ samāpanno , taṃ apaṭikkhipitvā , yañca sājīvaṃ samāpanno , tasmiṃ dubbalabhāvaṃ appakāsetvā .
Tattha cittakhettakālapayogapuggalavijānanavasena sikkhāya paccakkhānaṃ ñatvā tadabhāvena apaccakkhānaṃ veditabbaṃ .
Kathaṃ ?
Upasampannabhāvato cavitukāmatācitteneva hi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti , na davā vā ravā vā bhaṇantassa .
Evaṃ cittavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .
Tathā ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmi , dhammaṃ paccakkhāmi , saṅghaṃ paccakkhāmi , sikkhaṃ , vinayaṃ , pātimokkhaṃ , uddesaṃ , upajjhāyaṃ , ācariyaṃ , saddhivihārikaṃ , antevāsikaṃ , samānupajjhāyakaṃ , samānācariyakaṃ , sabrahmacāriṃ paccakkhāmī ’’ ti evaṃ vuttānaṃ buddhādīnaṃ cuddasannaṃ ,‘‘ gihīti maṃ dhārehi , upāsako , ārāmiko , sāmaṇero , titthiyo , titthiyasāvako , asamaṇo ,‘ asakyaputtiyo ’ ti maṃ dhārehī ’’ ti evaṃ vuttānaṃ gihiādīnaṃ aṭṭhannañcāti imesaṃ dvāvīsatiyā khettapadānaṃ yassa kassaci savevacanassa vasena tesu yaṃkiñci vattukāmassa yaṃkiñci vadato sikkhāpaccakkhānaṃ hoti , na rukkhādīnaṃ aññatarassa nāmaṃ gahetvā paccācikkhantassa .
Evaṃ khettavasena paccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .
Tattha yadetaṃ ‘‘ paccakkhāmī ’’ ti ca ,‘‘ maṃ dhārehī ’’ ti ( pārā .51) ca vuttaṃ vattamānakālavacanaṃ , yāni ca ‘‘ alaṃ me buddhena , kiṃ nu me buddhena , na mamattho buddhena
M0.108 , sumuttāhaṃ buddhenā ’’ tiādinā ( pārā .52) nayena ākhyātavasena kālaṃ anāmasitvā purimehi cuddasahi padehi saddhiṃ yojetvā vuttāni ‘‘ alaṃ me ’’ tiādīni cattāri padāni , tesaṃyeva ca savevacanānaṃ vasena paccakkhānaṃ hoti , na ‘‘ paccakkhāsin ’’ ti vā ‘‘ paccakkhissan ’’ ti vā ‘‘ maṃ dhāresī ’’ ti vā ‘‘ maṃ dhāressatī ’’ ti vā ‘‘ yaṃnūnāhaṃ paccakkheyyan ’’ ti ( pārā .45) vātiādīni atītānāgataparikappavacanāni bhaṇantassa .Evaṃ vattamāna kālavasena ceva anāmaṭṭha kālavasena ca paccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .
Payogo
V0.113 pana duvidho kāyiko ca vācasiko ca .Tattha ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ tiādinā ( pārā .51) nayena yāya kāyaci bhāsāya vacībhedaṃ katvā vācasikappayogeneva paccakkhānaṃ hoti , na akkharalikhanaṃ vā hatthamuddādidassanaṃ vā kāyappayogaṃ karontassa .
Evaṃ vācasikappayogeneva paccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .
Puggalo pana duvidho – yo ca paccakkhāti , yassa ca paccakkhāti .
Tattha yo paccakkhāti , so sace ummattakakhittacittavedanāṭṭānaṃ aññataro na hoti .
Yassa pana
P0.21 paccakkhāti , so sace manussajātiko hoti , na ca ummattakādīnaṃ aññataro , sammukhībhūto ca sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .Na hi asammukhībhūtassa dūtena vā paṇṇena vā ārocanaṃ ruhati .
Evaṃ yathāvuttapuggalavasena paccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .
Vijānana mpi niyamitāniyamitavasena duvidhaṃ .
Tattha yassa yesaṃ vā niyametvā ‘‘ imassa , imesaṃ vā ārocemī ’’ ti vadati , sace te yathā pakatiyā loke manussā vacanaṃ sutvā āvajjanasamaye jānanti , evaṃ tassa vacanānantarameva tassa ‘‘ ayaṃ ukkaṇṭhito ’’ ti vā ‘‘ gihibhāvaṃ patthayatī ’’ ti vā yena kenaci ākārena sikkhāpaccakkhānabhāvaṃ jānanti , paccakkhātāva hoti sikkhā .
Atha aparabhāge ‘‘ kiṃ iminā vuttan ’’ ti cintetvā jānanti , aññe vā jānanti , apaccakkhātāva hoti sikkhā .
Aniyametvā ārocentassa pana sace vuttanayena yo koci manussajātiko vacanatthaṃ jānāti , paccakkhātāva hoti sikkhā .
Evaṃ vijānanavasena paccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .
Yo pana antamaso davāyapi paccakkhāti , tena apaccakkhātāva hoti sikkhā .
Iti imesaṃ vuttappakārānaṃ
M0.109 cittādīnaṃ vā vasena , sabbaso vā pana apaccakkhānena sikkhaṃ apaccakkhāya sikkhāpaccakkhānasseva ca atthabhūtaṃ ekaccaṃ dubbalyaṃ anāvikatvā .Methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyāti ettha methunaṃ dhamman ti rāgapariyuṭṭhānena sadisānaṃ ubhinnaṃ dhammaṃ .
Paṭiseveyyāti paṭiseveyya ajjhāpajjeyya .
Antamasoti sabbantimena paricchedena .
Tiracchānagatāyapīti paṭisandhivasena tiracchānesu gatāyapi , ayamettha anupaññatti .
Pārājiko hotīti parājito hoti , parājayaṃ āpanno .
Asaṃvāsoti pakatattā bhikkhū saha vasanti etthāti ekakammādikova tividhopi vidhi saṃvāso nāma , so tena saddhiṃ natthīti asaṃvāso .
Saṅghakammesu hi esa gaṇapūrakopi na hoti , ayaṃ tāva padavaṇṇanā .
Ayaṃ
V0.114 panettha vinicchayo – manussāmanussatiracchānagatavasena hi tisso itthiyo , tāsaṃ vaccamaggapassāvamaggamukhamaggavasena tayo tayo katvā nava maggā , tathā ubhatobyañjanakānaṃ .Purisānaṃ pana vaccamaggamukhamaggavasena dve dve katvā cha maggā , tathā paṇḍakānanti evaṃ tiṃsa maggā .
Tesu attano vā paresaṃ vā yassa kassaci maggassa santhatassa vā asanthatassa vā , paresaṃ pana matānampi akkhāyitassa vā yebhuyyena akkhāyitassa vā pakativātena asaṃphuṭṭhe allokāse yo bhikkhu ekatilabījamattampi attano aṅgajātaṃ santhataṃ vā asanthataṃ vā sevanacittena paveseti , parena vā pavesiyamāne pavesanapaviṭṭhaṭṭhitauddharaṇesu yaṃkiñci sādiyati , ayaṃ pārājikāpattiṃ āpanno nāma hoti , ayaṃ tāvettha asādhāraṇavinicchayo .
Sabbasikkhāpadānaṃ pana sādhāraṇavinicchayatthaṃ ayaṃ mātikā –
Nidānaṃ
P0.22 puggalaṃ vatthuṃ , paññattividhimeva ca ;Āṇattāpattināpatti-vipattiṃ aṅgameva ca .
Samuṭṭhānavidhiṃ kiriyā-saññācittehi nānattaṃ ;
Vajjakammappabhedañca , tikadvayavidhiṃ tathā .
Lakkhaṇaṃ sattarasadhā , ṭhitaṃ sādhāraṇaṃ idaṃ ;
Ñatvā yojeyya medhāvī , tattha tattha yathārahanti .
Tattha
M0.110 nidānaṃ nāma vesāli-rājagaha-sāvatthi-āḷavi-kosambi-sagga-bhaggānaṃ vasena sattavidhaṃ paññattiṭṭhānaṃ , idañhi sabbasikkhāpadānaṃ nidānaṃ .Puggalo nāma yaṃ yaṃ ārabbha taṃ taṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ .
Vatthu nāma tassa tassa puggalassa ajjhācāro vuccati .
Paññattividhin ti paññattianupaññattianuppannapaññattisabbatthapaññattipadesapaññattisādhāraṇapaññatti asādhāraṇapaññattiekatopaññattiubhatopaññattivasena navavidhā paññatti .
Tattha anuppannapaññatti nāma anuppanne dose paññattā , sā aṭṭhagarudhammappaṭiggahaṇavasena ( cūḷava .403) bhikkhunīnaṃyeva āgatā , aññatra natthi .
Vinayadharapañcamena ( mahāva .259) gaṇena upasampadā , gaṇaṅgaṇūpāhanā ( mahāva .259) dhuvanhānaṃ cammattharaṇanti etesaṃ vasena catubbidhā padesapaññatti nāma .
Majjhimadeseyeva hi etehi āpatti hoti , tesupi dhuvanhānaṃ paṭikkhepamattameva pātimokkhe āgataṃ , tato aññā padesapaññatti nāma natthi .
Sabbāni sabbatthapaññatti yeva honti , sādhāraṇapaññatti dukañca ekatopaññatti dukañca atthato ekaṃ , tasmā anuppannapaññattiñca
V0.115 sabbatthapaññattidukañca ekatopaññattidukañca ṭhapetvā sesānaṃ catassannaṃ paññattīnaṃ vasena sabbattha vinicchayo veditabbo .Āṇattāpattināpattivipattin tiettha āṇattī tiāṇāpanā vuccati .
Āpattīti pubbappayogādivasena āpattibhedo .
Anāpattīti ajānanādivasena anāpatti .
Vipattīti sīlaācāradiṭṭhiājīvavipattīnaṃ aññatarā .
Iti imāsaṃ āṇattādīnampi vasena sabbattha vinicchayo veditabbo .
Aṅgan ti sabbasikkhāpadesu āpattīnaṃ aṅgaṃ veditabbaṃ .
Samuṭṭhānavidhin ti sabbāpattīnaṃ kāyo vācā kāyavācā kāyacittaṃ vācācittaṃ kāyavācācittanti imāni ekaṅgikadvaṅgikativaṅgikāni .
Cha samuṭṭhānāni nāma yāni ‘‘ sikkhāpadasamauṭṭhānānī ’’ tipi vuccanti .
Tattha purimāni tīṇi acittakāni , pacchimāni sacittakāni .
Tesu ekena vā dvīhi vā tīhi vā catūhi vā chahi vā samuṭṭhānehi āpattiyo samuṭṭhahanti , pañcasamuṭṭhānā nāma natthi .
Tattha ekasamuṭṭhānā nāma catutthena ca pañcamena ca chaṭṭhena ca samuṭṭhānena samuṭṭhāti , na aññena .
Dvisamuṭṭhānā
P0.23 nāma paṭhamacatutthehi ca dutiyapañcamehi ca tatiyachaṭṭhehi ca catutthachaṭṭhehi ca pañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi , samuṭṭhāti , na aññehi .Tisamuṭṭhānā nāma paṭhamehi
M0.111 ca tīhi , pacchimehi ca tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti , na aññehi .Catusamuṭṭhānā nāma paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi ca dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi samuṭṭhāti , na aññehi .
Cha samuṭṭhānā nāma chahipi samuṭṭhāti .
Evaṃ –
Tidhā ekasamuṭṭhānā , pañcadhā dvisamuṭṭhitā ;
Dvidhā ticaturo ṭhānā , ekadhā chasamuṭṭhitāti .
Samuṭṭhānavasena sabbāva terasa āpattiyo honti ( cūḷava .165 ādayo ), tā paṭhamapaññattisikkhāpadavasena samuṭṭhānato terasa nāmāni labhanti paṭhamapārājikasamuṭṭhānā , adinnādāna-sañcaritta-samanubhāsana-kathina-eḷakaloma-padasodhamma-addhāna-theyyasattha-dhammadesanābhūtārocana-corivuṭṭhāpana-ananuññātasamuṭṭhānāti .
Tattha yā kāyacittato samuṭṭhāti , ayaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānā nāma .
Yā sacittakehi tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti , ayaṃ adinnādānasamuṭṭhānā nāma .
Yā chahipi samuṭṭhāti , ayaṃ sañcarittasamuṭṭhānā nāma .
Yā chaṭṭheneva samuṭṭhāti , ayaṃ samanubhāsanasamuṭṭhānā nāma .
Yā tatiyachaṭṭhehi samuṭṭhāti , ayaṃ kathinasamuṭṭhānā nāma .
Yā paṭhamacatutthehi samuṭṭhāti , ayaṃ eḷakalomasamuṭṭhānā nāma .
Yā dutiyapañcamehi samuṭṭhāti
V0.116 , ayaṃ padasodhammasamuṭṭhānā nāma .Yā paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti , ayaṃ addhānasamuṭṭhānā nāma .
Yā catutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti , ayaṃ theyyasatthasamuṭṭhānā nāma .
Yā pañcameneva samuṭṭhāti , ayaṃ dhammadesanāsamuṭṭhānā nāma .
Yā acittakehi tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti , ayaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānā nāma .
Yā pañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti , ayaṃ corivuṭṭhāpanasamuṭṭhānā nāma .
Yā dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti , ayaṃ ananuññātasamuṭṭhānā nāmāti .
Iti imassa samuṭṭhānavidhinopi vasena sabbattha vinicchayo veditabbo .
Kiriyāsaññācittehi nānattan ti etehi kiriyādīhi sabbāpattīnaṃ nānābhāvaṃ ñatvā sabbattha vinicchayo veditabbo .
Sabbāpattiyo hi kiriyāvasena pañcavidhā honti , seyyathidaṃ – atthāpatti kiriyato samuṭṭhāti
M0.112 , atthi akiriyato , atthi kiriyākiriyato , atthi siyā kiriyato siyā akiriyato , atthi siyā kiriyato siyā kiriyākiriyatoti .Tattha yā kāyena vā vācāya vā pathavikhaṇanādīsu ( paci .84) viya vītikkamaṃ karontassa hoti , ayaṃ kiriyato samuṭṭhāti nāma .
Yā kāyavācāhi kattabbaṃ akarontassa hoti paṭhamakathināpatti ( pārā .459 ādayo ) viya , ayaṃ akiriyato samuṭṭhāti nāma .
Yā karontassa ca akarontassa ca hoti aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvarappaṭiggahaṇāpatti ( pārā .508-511) viya , ayaṃ kiriyākiriyato
P0.24 samuṭṭhāti nāma .Yā siyā karontassa ca , siyā akarontassa ca hoti rūpiyappaṭiggahaṇāpatti ( pārā .582) viya , ayaṃ siyā kiriyato siyā akiriyato samuṭṭhāti nāma .
Yā siyā karontassa ca siyā karontākarontassa ca hoti kuṭikārāpatti ( pārā .342 ādayo ) viya , ayaṃ siyā kiriyato siyā kiriyākiriyato samuṭṭhāti nāma .
Sabbāpattiyo ca saññāvasena duvidhā honti saññāvimokkhā nosaññāvimokkhāti .
Tattha yato vītikkamasaññāya abhāvena muccati , ayaṃ saññāvimokkhā , itarā nosaññāvimokkhā .
Puna ca sabbāpi cittavasena duvidhā honti sacittakā acittakā cāti .
Tattha yā sacittakasamuṭṭhānavaseneva samuṭṭhāti ayaṃ sacittakā .
Yā acittakena vā sacittakamissakena vā samuṭṭhāti ayaṃ acittakā .
Vajjakammappabhedan ti ettha sabbāpattiyo vajjavasena duvidhā honti lokavajjā paṇṇattivajjā cāti .
Tattha yassā sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti , ayaṃ lokavajjā , sesā paṇṇattivajjā .
Sabbā ca kāyakammavacīkammatadubhayavasena tividhā honti .
Tattha
V0.117 kāyadvāre āpajjitabbā kāyakamman ti vuccati , vacīdvāre āpajjitabbā vacīkamman ti vuccati , ubhayattha āpajjitabbā kāyakammaṃ vacīkammañcāti , manodvāre āpatti nāma natthi .Iti iminā vajjakammappabhedenāpi sabbattha vinicchayo veditabbo .
Tikadvayavidhin ti kusalattikavedanāttikavidhiṃ .
Āpattiṃ āpajjamāno hi akusalacitto vā āpajjati kusalābyākatacitto vā , tathā dukkhavedanāsamaṅgī
M0.113 vā itaravedanādvayasamaṅgī vā .Evaṃ santepi sabbasikkhāpadesu akusalacittavasena ekaṃ cittaṃ , kusalābyākatacittavasena dve cittāni , sabbesaṃ vasena tīṇi cittāni .
Dukkhavedanāvasena ekā vedanā , sukhaupekkhāvasena dve , sabbāsaṃ vasena tisso vedanāti .
Ayameva pabhedo labbhati , na añño .
Lakkhaṇaṃ sattarasadhā , ṭhitaṃ sādhāraṇaṃ idaṃ , ñatvāti idaṃ nidānādivedanāttikapariyosānaṃ sattarasappakāraṃ lakkhaṇaṃ jānitvā yojeyya medhāvī .
Tattha tattha yathārahan ti paṇḍito bhikkhu tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade idaṃ lakkhaṇaṃ yathānurūpaṃ yojeyyāti attho .
Taṃ pana ayojitaṃ dubbijānaṃ hoti , tasmā naṃ sabbasikkhāpadānaṃ asādhāraṇavinicchayapariyosāne imaṃ mātikaṃ anuddharitvāva yojetvā dassayissāma .
Idha panassa ayaṃ yojanā – idaṃ vesāliyaṃ sudinnattheraṃ ārabbha methunavītikkamavatthusmiṃ paññattaṃ .
‘‘ Methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā ’’ ti ayamettha paññatti ,‘‘ sikkhaṃ apaccakkhāyā ’’ ti ca ‘‘ antamaso tiracchānagatāyapī ’’ ti ca dve anupaññattiyo .
Anupaññatti ca nāmesā āpattikarā ca hoti aññavādakasikkhāpadādīsu ( pāci .95 ādayo ) viya , anāpattikarā ca aññatra supinantātiādīsu ( pārā .236-237) viya , āpattiupatthambhakarā ca adinnādānādīsu ( pārā .91) viya
P0.25 , idha pana upatthambhakarāti veditabbā .Ito paraṃ pana yattha anupaññatti atthi , tattha ‘‘ ayaṃ anupaññattī ’’ ti ettakameva dassayissāma .
Ṭhapetvā pana anupaññattiṃ avasesā paññattiyevāti sabbattha vinicchayo veditabbo .
Bhikkhuṃ ārabbha uppannavatthusmiṃyeva ‘‘ yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā ’’ ti evaṃ bhikkhunīnampi paññattito sādhāraṇapaññatti .
Āṇattiyā anāpajjanato anāṇattikaṃ .
Bhikkhuṃ pana āṇāpento akappiyasamādānāpattito na muccati , methunarāgena kāyasaṃsagge dukkaṭaṃ , jīvamānakasarīrassa vuttappakāre magge sacepi tacādīni anavasesetvā sabbaso chinne nimittasaṇṭhānamattaṃ paññāyati , tattha antamaso aṅgajāte uṭṭhitaṃ anaṭṭhakāyappasādaṃ pīḷakaṃ vā cammakhilaṃ vā pavesentassāpi sevanacitte sati pārājikaṃ , naṭṭhakāyappasādaṃ
V0.118 sukkhapīḷakaṃ vā matacammaṃ vā lomaṃ vā pavesentassa dukkaṭaṃ , sace nimittasaṇṭhānamattampi anavasesetvā sabbaso maggo uppāṭito , tattha upakkamato vaṇasaṅkhepavasenaM0.114 thullaccayaṃ , tathā manussānaṃ akkhināsākaṇṇacchiddavatthikosesu satthakena katavaṇe vā , hatthiassādīnañca tiracchānānaṃ vatthikosanāsāpuṭesu thullaccayaṃ .Tiracchānānaṃ pana akkhikaṇṇanāsāvaṇesu ahimacchādīnaṃ pavesanappamāṇavirahite aṇunimitte sabbesañca upakacchakādīsu sesasarīresu dukkaṭaṃ .
Matasarīre nimitte upaḍḍhakkhāyitato paṭṭhāya yāva na kuthitaṃ hoti , tāva thullaccayaṃ .
Kuthite dukkaṭaṃ , tathā vaṭṭakate mukhe acchupantaṃ aṅgajātaṃ pavesentassa dukkaṭaṃ .
Oṭṭhato bahi nikkhantajivhāya vā dantesu vā thullaccayaṃ .
Nimittato bahi patitamaṃsapesiyaṃ dukkaṭanti ayamettha āpattibhedo .
Ajānantassa asādiyantassa ummattakassa khittacittassa vedanāṭṭassa ādikammikānañca anāpatti .
Ettha pana yo niddaṃ okkantattā parena katampi upakkamaṃ na jānāti , so ajānanto .
Yo jānitvāpi na sādiyati , so asādiyanto .
Yo pittavasena atekicchaṃ ummādaṃ patto , so ummattako .
Yakkhehi katacittavikkhepo khittacitto .
Dvinnampi ca etesaṃ aggisuvaṇṇagūthacandanādīsu samappavattibhāvena ajānanabhāvova pamāṇaṃ .
Yo adhimattavedanāya āturattā kiñci na jānāti , so vedanāṭṭo .
Yo tasmiṃ tasmiṃ vatthusmiṃ ādibhūto , so ādikammiko .
Ayaṃ pana anāpatti .
Catūsu vipattīsu sīlavipatti .
Tassā dve aṅgāni sevanacittañca maggena maggapaṭipādanañcāti .
Samuṭṭhānādito idaṃ sikkhāpadaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ , kiriyaṃ , saññāvimokkhaṃ , sacittakaṃ , lokavajjaṃ , kāyakammaṃ , akusalacittaṃ , dvivedananti , imāni ca samuṭṭhānādīni nāma āpattiyā honti , na sikkhāpadassa .
Vohārasukhatthaṃ
P0.26 pana sabbaṭṭhakathāsu sikkhāpadasīsena desanā āgatā , tasmā aññesupi evarūpesu ṭhānesu byañjane ādaraṃ akatvā adhippetameva gahetabbaṃ .Atthañhi nātho saraṇaṃ avoca ;
Na byañjanaṃ lokahito mahesī .
Tasmā akatvā ratimakkharesu ;
Atthe niveseyya matiṃ mutīmāti .
Paṭhamapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā .