Issues
Itivuttaka-aṭṭhakathā
Itivuttaka-aṭṭhakathā

3. Paṭhamavedanāsuttavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Paṭhamavedanāsuttavaṇṇanā

52. Tatiye vedanāti ārammaṇarasaṃ vediyanti anubhavantīti vedanā .
Tā vibhāgato dassetuṃ ‘‘ sukhā vedanā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sukha -saddo atthuddhāravasena heṭṭhā vuttoyeva .
Dukkha -saddoP2.5 pana ‘‘ jātipi dukkhā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.387; vibha .190) dukkhavatthusmiṃ āgato .
‘‘ Yasmā ca kho , mahāli , rūpaṃ dukkhaṃ dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkantan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.60) dukkhārammaṇe .
‘‘ Dukkho pāpassa uccayo ’’ tiādīsu ( dha . pa .117) dukkhapaccaye .
‘‘ Yāvañcidaṃ , bhikkhave , na sukarā akkhānena pāpuṇituṃ , yāva dukkhā nirayā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.250) dukkhapaccayaṭṭhāne .
‘‘ Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.232; dha . sa .165) dukkhavedanāyaṃ .
Idhāpi dukkhavedanāyameva .
Vacanatthato pana sukhayatīti sukhā .
Dukkhayatīti dukkhā .
Na dukkhā na sukhāti adukkhamasukhā , makāro padasandhivasena vutto .
Tāsu iṭṭhānubhavanalakkhaṇā sukhā , aniṭṭhānubhavanalakkhaṇā dukkhā , ubhayaviparītānubhavanalakkhaṇā adukkhamasukhā .
Tasmā sukhadukkhavedanānaṃ uppatti pākaṭā ,M0.176 na adukkhamasukhāya .
Yadā hi sukhaṃ uppajjati , sakalasarīraṃV0.162 bhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ satadhotasappiṃ khādāpentaṃ viya , satapākatelaṃ makkhentaṃ viya , ghaṭasahassena pariḷāhaṃ nibbāpayamānaṃ viya ca ‘‘ aho sukhaṃ , aho sukhan ’’ ti vācaṃ nicchārayamānameva uppajjati .
Yadā dukkhaṃ uppajjati , sakalasarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ tattaphālaṃ pavesentaṃ viya vilīnatambalohaṃ āsiñcantaṃ viya ca ‘‘ aho dukkhaṃ , aho dukkhan ’’ ti vippalāpentameva uppajjati .
Iti sukhadukkhavedanānaṃ uppatti pākaṭā .
Adukkhamasukhā pana dubbijānā duddīpanā andhakārā avibhūtā .
Sā sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātapaṭipakkhavasena majjhattākārabhūtā nayato gaṇhantasseva pākaṭā hoti .
Yathā kiṃ ?
Yathā pubbāparaṃ sapaṃsuke padese upacaritamaggavasena piṭṭhipāsāṇe migena gatamaggo , evaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇesu sukhadukkhānubhavanenapi majjhattārammaṇānubhavanabhāvena viññāyati .
Majjhattārammaṇaggahaṇaṃ piṭṭhipāsāṇagamanaṃ viya iṭṭhāniṭṭhārammaṇaggahaṇābhāvatoP2.6 .
Yañca tatrānubhavanaṃ , sā adukkhamasukhāti .
Evamettha sukhadukkhaadukkhamasukhabhāvena tidhā vuttāpi katthaci sukhadukkhabhāvena dvidhā vuttā .
Yathāha –
‘‘ dvepi mayā , ānanda , vedanā vuttā , pariyāyena sukhā vedanā , dukkhā vedanā ’’ ti ( ma . ni .2.89).
Katthaci tissopi visuṃ visuṃ sukhadukkhaadukkhamasukhabhāvena ‘‘ sukhā vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā , dukkhā vedanā ṭhitidukkhā vipariṇāmasukhā , adukkhamasukhā vedanā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā ’’ ti ( ma . ni .1.465).
Katthaci sabbāpi dukkhabhāvena .
Vuttañhetaṃ ‘‘ yaṃ kiñci vedayitaṃ , sabbaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .4.259).
Tattha siyā – yadi tisso vedanā yathā idha vuttā , aññesu ca edisesu suttesu abhidhamme ca evaṃ avatvā kasmā evaṃ vuttaṃ ‘‘ yaṃ kiñci vedayitaṃ , sabbaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī ’’ ti ,‘‘ dvepi mayā , ānanda , vedanā vuttā ’’ ti ca ?
Sandhāyabhāsitametaṃ , tasmā sā pariyāyadesanā .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Saṅkhārāniccataṃ , ānanda , mayā sandhāya bhāsitaṃ saṅkhāravipariṇāmataṃ ,‘ yaṃ kiñci vedayitaṃ , sabbaṃ taṃ dukkhasmin ’’’ ti ( saṃ . ni .4.259).
‘‘ DvepiM0.177V0.163 mayā , ānanda , vedanā vuttā pariyāyenā ’’ ti ca ( saṃ . ni .4.259).
Ettha hi sukhā adukkhamasukhāti imāsaṃ dvinnaṃ vedanānaṃ nippariyāyena dukkhabhāvo natthi , veneyyajjhāsayena pana tattha nicchandadassanatthaṃ pariyāyena dukkhabhāvo vuttoti sā tādisī pariyāyadesanā .
Ayaṃ pana vedanattayadesanā sabhāvakathāti katvā nippariyāyadesanāti ayamettha ācariyānaṃ samānakathā .
Vitaṇḍavādī panāha ‘‘ dukkhatādvayavacanato pariyāyadesanāva vedanattayadesanā ’’ ti .
So ‘‘ mā hevan ’’ tissa vacanīyo , yasmā bhagavatā sabbāsaṃ vedanānaṃ dukkhabhāvo adhippāyavasena vutto ‘‘ saṅkhārāniccataṃ , ānanda , mayā sandhāya bhāsitaṃ saṅkhāravipariṇāmataṃ ‘ yaṃ kiñci vedayitaṃ , sabbaṃ taṃ dukkhasmin ’’’ ti .
Yadi panettha vedanattayadesanā pariyāyadesanā siyā ,‘‘ idaṃ mayā sandhāya bhāsitaṃP2.7 tisso vedanā ’’ ti vattabbaṃ siyā , na panetaṃ vuttaṃ .
Apicāyameva vattabbo ‘‘ ko , panāvuso , vedanattayadesanāya adhippāyo ’’ ti ?
Sace vadeyya ‘‘ mudukā dukkhā vedanā sukhā , adhimattā dukkhā , majjhimā adukkhamasukhāti veneyyajjhāsayena vuttā .
Tāsu hi na sattānaṃ sukhādivaḍḍhī ’’ ti .
So vattabbo – ko panāvuso dukkhavedanāya sabhāvo , yena ‘‘ sabbā vedanā dukkhā ’’ ti vucceyyuṃ ?
Yadi yāya uppannāya sattā viyogameva icchanti , so dukkhavedanāya sabhāvo .
Yāya ca pana uppannāya sattā aviyogameva icchanti , yāya na ubhayaṃ icchanti , sā kathaṃ dukkhavedanā siyā ?
Atha yā attano nissayassa upaghātakārī , sā dukkhā .
Yā anuggahakārī , sā kathaṃ dukkhā siyā .
Atha pana yadariyā dukkhato passanti , so dukkhavedanāya sabhāvo , saṅkhāradukkhatāya vedanaṃ ariyā dukkhato passanti , sā ca abhiṇhasabhāvāti kathaṃ tāsaṃ vedanānaṃ mudumajjhimādhimattadukkhabhāvo siyā ?
Yadi ca saṅkhāradukkhatāya eva vedanānaṃ dukkhabhāvo siyā ,‘‘ tisso imā , bhikkhave , dukkhatāyo dukkhadukkhatā , vipariṇāmadukkhatā , saṅkhāradukkhatā ’’ ti ( dī . ni .3.305) ayaṃ dukkhatānaṃ vibhāgadesanā nippayojanā siyā .
Tathā ca sati suttameva paṭibāhitaṃ siyā , purimesu ca tīsu rūpāvacarajjhānesuM0.178 mudukā dukkhā vedanāti āpajjati sukhavedanāvacanato .
Catutthajjhāne arūpajjhānesu ca majjhimā , adukkhamasukhavedanāvacanato .
Evaṃ sante purimā tisso rūpāvacarasamāpattiyo catutthajjhānasamāpattiyā arūpasamāpattīhi ca santatarātiV0.164 āpajjati .
Kathaṃ vā santatarappaṇītatarāsu samāpattīsu dukkhavedanāya adhikabhāvo yujjati ?
Tasmā vedanattayadesanāya pariyāyadesanābhāvo na yuttoti .
Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ dukkhe sukhanti saññāvipallāso ’’ ti ( a . ni .4.49; paṭi . ma .1.236), taṃ kathanti ?
Vipariṇāmadukkhatāya saṅkhāradukkhatāya ca yathābhūtānavabodhena yā ekantato sukhasaññā , yā ca dukkhanimitte sukhanimittasaññā , taṃ sandhāya vuttaṃ .
Evampi ‘‘ sukhā , bhikkhave , vedanā dukkhato daṭṭhabbā ’’ ti ( itivu .53) idaṃ pana kathanti ?
IdaṃP2.8 pana vipariṇāmadassane sanniyojanatthaṃ vuttaṃ tassa tattha virāguppattiyā upāyabhāvato sukhavedanāya bahudukkhānugatabhāvato ca .
Tathā hi dukkhassa hetubhāvato anekehi dukkhadhammehi anubaddhattā ca paṇḍitā sukhampi dukkhamicceva paṭipannā .
Evampi nattheva sukhā vedanā , sukhahetūnaṃ niyamābhāvato .
Ye hi sukhavedanāya hetusammatā ghāsacchādanādayo , te eva adhimattaṃ akāle ca paṭiseviyamānā dukkhavedanāya hetubhāvamāpajjanti .
Na ca yeneva hetunā sukhaṃ , teneva dukkhanti yuttaṃ vattuṃ .
Tasmā na te sukhahetū , dukkhantarāpagame pana aviññūnaṃ sukhasaññā yathā cirataraṃ ṭhānādiiriyāpathasamaṅgī hutvā tadaññairiyāpathasamāyoge mahantañca bhāraṃ vahato bhāranikkhepe ceva vūpasame ca , tasmā nattheva sukhanti ?
Tayidaṃ sammadeva sukhahetuṃ apariññāya tassa niyamābhāvaparikappanaṃ .
Ārammaṇamattameva hi kevalaṃ sukhahetuṃ manasikatvā evaṃ vuttaṃ , ajjhattikasarīrassa avatthāvisesaṃ samuditaṃ pana ekajjhaṃ tadubhayaṃ sukhādihetūti veditabbaṃ .
Yādisañca tadubhayaṃ sukhavedanāya hetu , tādisaṃ na kadācipi dukkhavedanāya hetu hotīti vavatthitā eva sukhādihetu .
Yathā nāma tejodhātu sāliyavaḍākasassādīnaṃ yādisamavatthantaraṃ patvā sātamadhurabhāvahetu hoti , na tādisameva patvā kadācipi asātaamadhurabhāvahetu hoti , evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .
DukkhāpagamevaM0.179 kadāci sukhavedanantaraṃ upalabbhati .
Tattha sukheyeva sukhasaññā , na dukkhāpagamamatte yathā addhānagamanaparissamakilantassa sambāhane iriyāpathaparivattane ca , aññathā kālantarepi parissamāpagame tādisī sukhasaññā siyā .
Dukkhāpagamamatte pana sukhanti parikappanā vedanāvisesassa anupalabbhamānattā .
Ekanteneva cetaṃ evaṃ sampaṭicchitabbaṃ , yato paṇītappaṇītāniyeva ārammaṇāni mahatā āyāsena sattā abhipatthayanti , na ca nesaṃ yena kenaci yathāladdhamattena paccayena patikāraṃ kātuṃ sakkā taṇhuppādenātiV0.165 .
Vedanāpaccayā hiP2.9 taṇhāupādi , tathābhāve ca sugandhamadhurasukhasamphassādivatthūnaṃ itarītarabhāvena sukhavisesasaññā jāyamānā katamassa dukkhavisesassa apagamane ghānajivhākāyadvāresu , sotadvāre ca dibbasaṅgītasadisapañcaṅgikatūriyasaddāvadhāraṇe .
Tasmā na dukkhavedanāyameva dukkhantarāpagame sukhasaññā , nāpi kevale dukkhāpagamamatteti āgamato yuttitopi vavatthitā tisso vedanāti bhagavato vedanattayadesanā nītatthāyeva , na neyyatthāti saññāpetabbaṃ .
Evañcetaṃ upeti , iccetaṃ kusalaṃ , no ce , kammaṃ katvā uyyojetabbo ‘‘ gaccha yathāsukhan ’’ ti .
Evametā aññamaññapaṭipakkhasabhāvavavatthitalakkhaṇā eva tisso vedanā bhagavatā desitā .
Tañca kho vipassanākammikānaṃ yogāvacarānaṃ vedanāmukhena arūpakammaṭṭhānadassanatthaṃ .
Duvidhañhi kammaṭṭhānaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ , arūpakammaṭṭhānanti .
Tattha bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ kathento saṅkhepamanasikāravasena vā vitthāramanasikāravasena vā catudhātuvavatthānādivasena vā katheti .
Arūpakammaṭṭhānaṃ pana kathento phassavasena vā vedanāvasena vā cittavasena vā katheti .
Ekaccassa hi āpāthagate ārammaṇe āvajjato tattha cittacetasikānaṃ paṭhamābhinipāto phasso taṃ ārammaṇaṃ phusanto uppajjamāno pākaṭo hoti , ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ anubhavantī uppajjamānā vedanā pākaṭā hoti , ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ vijānantaṃ uppajjamānaṃ viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti .
Iti tesaṃ tesaṃ puggalānaṃ ajjhāsayena yathāpākaṭaṃ phassādimukhena tidhā arūpakammaṭṭhānaṃ katheti .
TatthaM0.180 yassa phasso pākaṭo hoti , sopi ‘‘ na kevalaṃ phassova uppajjati , tena saddhiṃ tadeva ārammaṇaṃ anubhavamānā vedanāpi uppajjati , sañjānamānā saññāpi , cetayamānā cetanāpi , vijānamānaṃ viññāṇampi uppajjatī ’’ ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti .
Yassa vedanā pākaṭā hoti , sopi ‘‘ na kevalaṃ vedanāva uppajjati , tāya saddhiṃ phusamāno phassopi uppajjati , sañjānamānā saññāpi , cetayamānā cetanāpiP2.10 , vijānamānaṃ viññāṇampi uppajjatī ’’ ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti .
Yassa viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti , sopi ‘‘ na kevalaṃ viññāṇameva uppajjati , tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati , anubhavamānā vedanāpi , sañjānamānā saññāpi , cetayamānā cetanāpi uppajjatī ’’ ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti .
So ‘‘ ime phassapañcamakā dhammā kiṃnissitā ’’ ti upadhārento ‘‘ vatthunissitā ’’ ti pajānāti .
Vatthu nāma karajakāyo .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ idañca pana me viññāṇaṃ etthasitaṃ etthapaṭibaddhan ’’ tiV0.166 ( dī . ni .1.235; ma . ni .2.252).
So atthato bhūtā ceva upādārūpāni ca , evamettha vatthu rūpaṃ , phassapañcamakā nāmanti nāmarūpamattameva passati .
Rūpañcettha rūpakkhandho , nāmaṃ cattāro arūpino khandhāti pañcakkhandhamattaṃ hoti .
Nāmarūpavinimuttā hi pañcakkhandhā , pañcakkhandhavinimuttaṃ vā nāmarūpaṃ natthi .
So ‘‘ ime pañcakkhandhā kiṃhetukā ’’ ti upaparikkhanto ‘‘ avijjādihetukā ’’ ti , tato ‘‘ paccayo ceva paccayuppannañca idaṃ , añño satto vā puggalo vā natthi , suddhasaṅkhārapuñjamattamevā ’’ ti sappaccayanāmarūpavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā ‘‘ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti sammasanto vicarati .
So ‘‘ ajja ajjā ’’ ti paṭivedhaṃ ākaṅkhamāno tathārūpe samaye utusappāyaṃ , puggalasappāyaṃ , bhojanasappāyaṃ , dhammassavanasappāyaṃ vā labhitvā ekapallaṅkena nisinnova vipassanaṃ matthakaṃ pāpetvā arahatte patiṭṭhāti .
Evaṃ imesaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ veditabbaṃ .
Idha pana bhagavā vedanāvasena bujjhanakānaṃ ajjhāsayena arūpakammaṭṭhānaṃ kathento vedanāvasena kathesi .
Tattha –
‘‘ Lakkhaṇañca adhiṭṭhānaṃ , uppatti anusayo tathā ;
Ṭhānaṃ pavattikālo ca , indriyañca dvidhāditā ’’ ti .
–
IdaṃM0.181 pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ – tattha lakkhaṇaṃ heṭṭhā vuttameva .
Adhiṭṭhānan ti phasso .
‘‘ Phassapaccayā vedanā ’’ ti hi vacanato phasso vedanāya adhiṭṭhānaṃ .
Tathā hi so vedanādhiṭṭhānabhāvato niccammagāvīupamāyaP2.11 upamito .
Tattha sukhavedanīyo phasso sukhāya vedanāya adhiṭṭhānaṃ , dukkhavedanīyo phasso dukkhāya vedanāya , adukkhamasukhavedanīyo phasso adukkhamasukhāya vedanāya adhiṭṭhānaṃ , āsannakāraṇanti attho .
Vedanā kassa padaṭṭhānaṃ ?
‘‘ Vedanāpaccayā taṇhā ’’ ti vacanato taṇhāya padaṭṭhānaṃ abhipatthanīyabhāvato .
Sukhā vedanā tāva taṇhāya padaṭṭhānaṃ hotu , itarā pana kathanti ?
Vuccate sukhasamaṅgīpi tāva taṃsadisaṃ tato vā uttaritaraṃ sukhaṃ abhipattheti , kimaṅga pana dukkhasamaṅgībhūto .
Adukkhamasukhā ca santabhāvena sukhamicceva vuccatīti tissopi vedanā taṇhāya padaṭṭhānaṃ .
Uppattīti uppattikāraṇaṃ .
Iṭṭhārammaṇabhūtā hi sattasaṅkhārā sukhavedanāya uppattikāraṇaṃ , te eva aniṭṭhārammaṇabhūtā dukkhavedanāya , majjhattārammaṇabhūtā adukkhamasukhāya .
Vipākato tadākāraggahaṇato cettha iṭṭhāniṭṭhatā veditabbā .
AnusayotiV0.167 imāsu tīsu vedanāsu sukhāya vedanāya rāgānusayo anuseti , dukkhāya vedanāya paṭighānusayo , adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayo anuseti .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Sukhāya kho , āvuso visākha , vedanāya rāgānusayo anusetī ’’ tiādi ( ma . ni .1.465).
Diṭṭhimānānusayā cettha rāgapakkhiyā kātabbā .
Sukhābhinandanena hi diṭṭhigatikā ‘‘ sassatan ’’ tiādinā sakkāye abhinivisanti , mānajātikā ca mānaṃ jappenti ‘‘ seyyohamasmī ’’ tiādinā .
Vicikicchānusayo pana avijjāpakkhiko kātabbo .
Tathā hi vuttaṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge ( vibha .288-289)‘‘ vedanāpaccayā vicikicchā ’’ ti .
Anusayānañca tattha tattha santāne appahīnabhāvena thāmagamanaṃ .
Tasmā ‘‘ sukhāya vedanāya rāgānusayo anusetī ’’ ti maggena appahīnattā anurūpakāraṇalābhe uppajjanāraho rāgo , tattha sayito viya hotīti attho .
Esa nayo sesesupi .
Ṭhānan tiM0.182 kāyo cittañca vedanāya ṭhānaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ yaṃ tasmiṃ samaye kāyikaṃ sukhaṃ kāyasamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ ( dha . sa .449).
Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃP2.12 sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitan ’’ ti ( dha . sa .471) ca .
Pavattikāloti pavattikkhaṇo , pavattanākalanañca .
Pavattikkhaṇena hi sukhadukkhavedanānaṃ sukhadukkhabhāvo vavatthito .
Yathāha –
‘‘ Sukhā kho , āvuso visākha , vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā , dukkhā kho , āvuso visākha , vedanā ṭhitidukkhā vipariṇāmasukhā ’’ ti ( ma . ni .1.465).
Sukhāya vedanāya atthibhāvo sukhaṃ , natthibhāvo dukkhaṃ .
Dukkhāya vedanāya atthibhāvo dukkhaṃ , natthibhāvo sukhanti attho .
Adukkhamasukhāya vedanāya pavattanākalanaṃ pavattiyā ākalanaṃ anākalanañca jānanaṃ ajānanañca sukhadukkhabhāvavavatthānaṃ .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ AdukkhamasukhāV0.168 kho , āvuso visākha , vedanā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā ’’ ti .
Indriyan ti etā hi sukhādayo tisso vedanā sukhindriyaṃ , dukkhindriyaṃ , somanassindriyaṃ , domanassindriyaṃ , upekkhindriyanti adhipateyyaṭṭhena indriyato pañcadhā vibhattā .
Kāyikañhi sātaṃ sukhindriyanti vuttaṃ , asātaṃ dukkhindriyanti .
Mānasaṃ pana sātaṃ somanassindriyanti vuttaṃ , asātaṃ domanassindriyanti .
Duvidhampi neva sātaṃ nāsātaṃ upekkhindriyanti .
Kiṃ panettha kāraṇaṃ – yathā kāyikacetasikā sukhadukkhavedanā ‘‘ sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ , dukkhindriyaṃ domanassindriyan ’’ ti vibhajitvā vuttā , na evaṃ adukkhamasukhāti ?
Bhedābhāvato .
Yatheva hi anuggahasabhāvā bādhakasabhāvā ca sukhadukkhavedanā aññathā kāyassa anuggahaṃ bādhakañca karonti , cittassa ca aññathā , na evaṃ adukkhamasukhā , tasmā bhedābhāvato vibhajitvā na vuttā .
Dvidhāditāti sabbāpi hi vedanā vedayitaṭṭhena ekavidhāpi nissayabhedena duvidhā – kāyikā cetasikāti , sukhā , dukkhā , adukkhamasukhāti tividhā , catuyonivasenaM0.183 catubbidhā , indriyavasena , gativasena ca pañcavidhā , dvāravasena ca ārammaṇavasena ca chabbidhā , sattaviññāṇadhātuyogena sattavidhā , aṭṭhalokadhammapaccayatāya aṭṭhavidhā , sukhādīnaṃ paccekaṃ atītādivibhāgena navavidhā , tā eva ajjhattabahiddhābhedena aṭṭhārasavidhā , tathā rūpādīsuP2.13 chasu ārammaṇesu ekekasmiṃ sukhādivasena tisso tisso katvā .
Rūpārammaṇasmiñhi sukhāpi uppajjati , dukkhāpi , adukkhamasukhāpi , evaṃ itaresupi .
Atha vā aṭṭhārasamanopavicāravasena aṭṭhārasa .
Vuttañhi –
‘‘ Cakkhunā rūpaṃ disvā somanassaṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicarati , domanassaṭṭhāniyaṃ , upekkhāṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicarati , sotena saddaṃ … pe … manasā dhammaṃ viññāya somanassaṭṭhāniyaṃ dhammaṃ upavicarati , domanassaṭṭhāniyaṃ , upekkhāṭṭhāniyaṃ dhammaṃ upavicaratī ’’ ti ( a . ni .3.62).
Evaṃ aṭṭhārasavidhā honti .
Tathā cha gehassitāni somanassāni , cha gehassitāni domanassāni , cha gehassitā upekkhā , tathā nekkhammassitā somanassādayoti evaṃ chattiṃsavidhāV0.169 .
Atīte chattiṃsa , anāgate chattiṃsa , paccuppanne chattiṃsāti aṭṭhuttarasatampi bhavanti .
Evamettha dvidhāditā veditabbāti .
Pakiṇṇakakathā niṭṭhitā .
Gāthāsu samāhitoti upacārappanābhedena samādhinā samāhito .
Tena samathabhāvanānuyogaṃ dasseti .
Sampajānoti sātthakasampajaññādinā catubbidhena sampajaññena sampajāno .
Tena vipassanānuyogaṃ dasseti .
Satoti satokārī .
Tena samathavipassanānayena dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti .
Tena samannāgatattaṃ dasseti .
Vedanā ca pajānātīti ‘‘ imā vedanā , ettakā vedanā ’’ ti sabhāvato vibhāgato ‘‘ aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā ’’ ti aniccādilakkhaṇato ca pubbabhāge tīhi pariññāhi parijānanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyamaggena pariññāpaṭivedhena pajānāti .
Vedanānañca sambhavan ti samudayasaccaṃ .
Yattha cetā nirujjhantīti ettāvatā vedanā yattha nirujjhanti , taṃ nirodhasaccaṃ .
Khayagāminan ti vedanānaṃ khayagāminaṃ ariyamaggañca pajānātīti sambandho .
VedanānaṃP2.14 khayāti evaṃ cattāri saccāniM0.184 paṭivijjhantena ariyamaggena vedanānaṃ anuppādanirodhā .
Nicchāto parinibbutoti nittaṇho , pahīnataṇho , kilesaparinibbānena , khandhaparinibbānena ca parinibbuto hoti .
Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .