9. Antarāmalasuttavaṇṇanā

88. Navame antarāmalāti ettha antarā saddo –

‘‘ Nadītīresu saṇṭhāne , sabhāsu rathiyāsu ca ;

Janā saṅgamma mantenti , mañca tañca kimantaran ’’ ti .

–

Ādīsu ( saṃ . ni .1.228) kāraṇe āgato .

‘‘ Addasā maṃ , bhante , aññatarā itthī vijjantarikāya bhājanaṃ dhovantī ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.149) khaṇe .

‘‘ Apicāyaṃ tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchatī ’’ tiādīsu ( pārā .231) vivare .

‘‘ Pītavatthe pītadhaje , pītālaṅkārabhūsite ;

Pītantarāhi vaggūhi , apiḷandhāva sobhasī ’’ ti .

–

ĀdīsuM0.261 ( vi . va .658) uttarisāṭake .

‘‘ Yassantarato na santi kopā ’’ tiādīsu ( udā .20) citte .

Idhāpi citte eva daṭṭhabbo .

Tasmā antare citte bhavā antarā .

Yasmiṃ santāne uppannā , tassa malinabhāvakaraṇato malā .

Tattha malaṃ nāma duvidhaṃ – sarīramalaṃ , cittamalanti .

Tesu sarīramalaṃ sedajallikādi sarīre nibbattaṃ , tattha laggaṃ āgantukarajañca , taṃ udakenapi nīharaṇīyaṃ , na tathā saṃkilesikaṃ .

Cittamalaṃ pana rāgādisaṃkilesikaṃ , taṃ ariyamaggeheva nīharaṇīyaṃ .

Vuttañhetaṃ porāṇehi –

‘‘ Rūpena saṃkiliṭṭhena , saṃkilissanti māṇavā ;

Rūpe suddhe visujjhanti , anakkhātaṃ mahesinā .

‘‘ CittenaV0.241 saṃkiliṭṭhena , saṃkilissanti māṇavā ;

Citte suddhe visujjhanti , iti vuttaṃ mahesinā ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .2.373; ma . ni . aṭṭha .1.106);

Tenāha bhagavā ‘‘ cittasaṃkilesā , bhikkhave , sattā saṃkilissanti , cittavodānā visujjhantī ’’ ti ( saṃ . ni .3.100).

Tasmā bhagavā idhāpiP2.96 cittamalavisodhanāya paṭipajjitabbanti dassento ‘‘ tayome , bhikkhave , antarāmalā ’’ ti āha .

Yathā cete lobhādayo sattānaṃ citte uppajjitvā malinabhāvakarā nānappakārasaṃkilesavidhāyakāti antarāmalā , evaṃ ekato bhuñjitvā , ekato sayitvā , otāragavesī amittasattu viya citte eva uppajjitvā sattānaṃ nānāvidhaanatthāvahā , nānappakāradukkhanibbattakāti dassento ‘‘ antarāamittā ’’ tiādimāha .

Tattha mittapaṭipakkhato amittā , sapattakiccakaraṇato sapattā , hiṃsanato vadhakā , ujuvipaccanīkato paccatthikā .

Tattha dvīhi ākārehi lobhādīnaṃ amittādibhāvo veditabbo .

Verīpuggalo hi antaraṃ labhamāno attano verissa satthena vā sīsaṃ pāteti , upāyena vā mahantaṃ anatthaṃ uppādeti .

Ime ca lobhādayo paññāsirapātanena yonisampaṭipādanena ca tādisaṃ tato balavataraṃ anatthaṃ nibbattenti .

Kathaṃ ?

Cakkhudvārasmiñhi iṭṭhādīsu ārammaṇesu āpāthagatesu yathārahaṃ tāni ārabbha lobhādayo uppajjanti , ettāvatāssa paññāsiraṃM0.262 pātitaṃ nāma hoti .

Sotadvārādīsupi eseva nayo .

Evaṃ tāva paññāsirapātanato amittādisadisatā veditabbā .

Lobhādayo pana kammanidānā hutvā aṇḍajādibhedā catasso yoniyo upanenti .

Tassa yoniupagamanamūlakāni pañcavīsati mahābhayāni dvattiṃsa kammakaraṇāni ca āgatāneva honti .

Evaṃ yonisampaṭipādanatopi nesaṃ amittādisadisatā veditabbā .

Iti lobhādayo amittādisadisatāya cittasambhūtatāya ca ‘‘ antarāamittā ’’ tiādinā vuttā .

Apica amittehi kātuṃ asakkuṇeyyaṃ lobhādayo karonti , amittādibhāvo ca lobhādīhi jāyatīti tesaṃ amittādibhāvo veditabbo .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ Diso disaṃ yantaṃ kayirā , verī vā pana verinaṃ ;

Micchāpaṇihitaṃ cittaṃ , pāpiyo naṃ tato kare ’’ ti .( dha . pa .42; udā .33);

GāthāsuV0.242 attano paresañca anatthaṃ janetīti anatthajanano .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ Yadapi luddho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā tadapi akusalaṃ ;

yadapi luddho lobhena abhibhūtoP2.97 pariyādinnacitto parassa asatā dukkhaṃ uppādeti vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho iti , tadapi akusalaṃ , itissame lobhajā lobhanidānā lobhasamudayā lobhapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī ’’ ti ( a . ni .3.70).

Aparampi vuttaṃ –

‘‘ Ratto kho , brāhmaṇa , rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti , parabyābādhāyapi ceteti , ubhayabyābādhāyapi ceteti , cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetī ’’ tiādi ( a . ni .3.54).

Cittappakopanoti cittasaṅkhobhano .

Lobho hi lobhanīye vatthusmiṃ uppajjamāno cittaṃ khobhento pakopento vipariṇāmento vikāraṃM0.263 āpādento uppajjati , pasādādivasena pavattituṃ na deti .

Bhayamantarato jātaṃ , taṃ jano nāvabujjhatīti taṃ lobhasaṅkhātaṃ antarato abbhantare attano citteyeva jātaṃ anatthajananacittappakopanādiṃ bhayaṃ bhayahetuṃ ayaṃ bālamahājano nāvabujjhati na jānātīti .

Luddho atthaṃ na jānātīti attatthaparatthādibhedaṃ atthaṃ hitaṃ luddhapuggalo yathābhūtaṃ na jānāti .

Dhammaṃ na passatīti dasakusalakammapathadhammampi luddho lobhena abhibhūto pariyādinnacitto na passati paccakkhato na jānāti , pageva uttarimanussadhammaṃ .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ Ratto kho , brāhmaṇa , rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attatthampi yathābhūtaṃ na pajānāti , paratthampi yathābhūtaṃ na pajānāti , ubhayatthampi yathābhūtaṃ na pajānātī ’’ tiādi ( a . ni .3.55).

Andhataman ti andhabhāvakaraṃ tamaṃ .

Yan ti yattha .

Bhummatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ .

Yasmiṃ kāle lobho sahate abhibhavati naraṃ , andhatamaṃ tadā hotīti .

Yan ti vā kāraṇavacanaṃ .

YasmāV0.243 lobho uppajjamāno naraṃ sahate abhibhavati , tasmā andhatamaṃ tadā hotīti yojanā , ya-ta-saddānaṃ ekantasambandhabhāvato .

Atha vā yan ti kiriyāparāmasanaṃ ,‘‘ lobho sahate ’’ ti ettha yadetaṃ lobhassa sahanaṃ abhibhavanaṃ vuttaṃ .

Etaṃ andhabhāvakarassa tamassa gamanaṃ uppādoti attho .

AthaP2.98 vā yaṃ naraṃ lobho sahate abhibhavati , tassa andhatamaṃ tadā hoti , tato ca luddho atthaṃ na jānāti , luddho dhammaṃ na passatīti evamettha attho daṭṭhabbo .

Yo ca lobhaṃ pahantvānāti yo pubbabhāge tadaṅgavasena vikkhambhanavasena ca yathārahaṃ samathavipassanāhi lobhaṃ pajahitvā tathā pajahanahetu lobhaneyye dibbepi rūpādike upaṭṭhite na lubbhati , balavavipassanānubhāvena lobho pahīyate tamhāti tasmā ariyapuggalā ariyamaggena lobho pahīyati pajahīyati , accantameva pariccajīyati .

Yathā kiṃ ?

Udabindūva pokkharāti paduminipaṇṇato udakabindu viya .

Sesagāthānampi iminā nayena attho veditabbo .

TathāM0.264 dosassa –

‘‘ Yadapi duṭṭho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā tadapi akusalaṃ ;

yadapi duṭṭho dosena abhibhūto pariyādinnacitto parassa asatā dukkhaṃ uppādeti vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho iti , tadapi akusalaṃ .

Itissame dosajā dosanidānā dosasamudayā dosapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī ’’ ti ( a . ni .3.70).

Tathā –

‘‘ Duṭṭho kho , brāhmaṇa , dosena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti , parabyābādhāyapi ceteti , ubhayabyābādhāyapi ceteti cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetī ’’ ti ( a . ni .3.55).

Tathā –

‘‘ Duṭṭho kho , brāhmaṇa , dosena abhibhūto pariyādinnacitto attatthampi yathābhūtaṃ na pajānātiV0.244 , paratthampi yathābhūtaṃ na pajānāti , ubhayatthampi yathā bhūtaṃ na pajānātī ’’ ti ( a . ni .3.55)–

Ādisuttapadānusārena anatthajananatā atthahānihetutā ca veditabbā .

Tathā mohassa ‘‘ yadapi mūḷho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā ’’ tiādinā ( a . ni .3.70),‘‘ mūḷho kho , brāhmaṇa , mohena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi cetetī ’’ tiādinā ( a . ni .3.55),‘‘ attatthampi yathābhūtaṃ na pajānātī ’’ tiādinā ( a . ni .3.55) ca āgatasuttapadānusārena veditabbā .

TālapakkaṃvaP2.99 bandhanāti tālaphalaṃ viya usumuppādena vaṇṭato , tatiyamaggañāṇuppādena tassa cittato doso pahīyati , pariccajīyatīti attho .

Mohaṃ vihanti so sabban ti so ariyapuggalo sabbaṃM0.265 anavasesaṃ mohaṃ catutthamaggena vihanti vidhamati samucchindati .

Ādiccovudayaṃ taman ti ādicco viya udayaṃ uggacchanto tamaṃ andhakāraṃ .

Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Itivuttaka-aṭṭhakathā

Itivuttaka-aṭṭhakathā