1. Aggappasādasuttavaṇṇanā
90. Pañcamavaggassa
M0.268V0.247 paṭhame aggappasādāti ettha ayaṃ agga saddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhesu dissati .Tathā hesa ‘‘ ajjatagge , samma dovārika , āvarāmi dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīnaṃ ( ma . ni .2.70).
Ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gatan ’’ ti ( dī . ni .1.250; pārā .15) ca ādīsu ādimhi dissati .
‘‘ Teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya ( kathā .441).
Ucchaggaṃ veḷaggan ’’ ti ca ādīsu koṭiyaṃ .
‘‘ Ambilaggaṃ vā madhuraggaṃ vā tittakaggaṃ vā ( saṃ . ni .5.374).
Anujānāmi , bhikkhave , vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetun ’’ ti ( cūḷava .318) ca ādīsu koṭṭhāse .
‘‘ Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ aggo ca seṭṭho ca uttamo ca pavaro ca ( a . ni .4.95).
Aggohamasmi lokassā ’’ ti ca ādīsu ( dī . ni .2.31; ma . ni .3.207) seṭṭhe .
Svāyamidhāpi seṭṭheyeva daṭṭhabbo .
Tasmā aggesu seṭṭhesu pasādā , aggabhūtā seṭṭhabhūtā vā pasādā aggappasādāti attho .
Purimasmiñca atthe aggasaddena buddhādiratanattayaṃ vuccati .
Tesu bhagavā tāva asadisaṭṭhena , guṇavisiṭṭhaṭṭhena , asamasamaṭṭhena ca aggo .
So hi mahābhinīhāraṃ dasannaṃ
P2.103 pāramīnaṃ pavicayañca ādiṃ katvā tehi bodhisambhāraguṇehi ceva buddhaguṇehi ca sesajanehi asadisoti asadisaṭṭhena aggo .Ye cassa guṇā mahākaruṇādayo , te sesasattānaṃ guṇehi visiṭṭhāti guṇavisiṭṭhaṭṭhenapi sabbasattuttamatāya aggo .
Ye pana purimakā sammāsambuddhā sabbasattehi asamā , tehi saddhiṃ ayameva rūpakāyaguṇehi ceva dhammakāyaguṇehi ca samoti asamasamaṭṭhenapi aggo .
Tathā dullabhapātubhāvato acchariyamanussabhāvato bahujanahitasukhāvahato adutiyaasahāyādibhāvato ca bhagavā loke aggoti vuccati .
Yathāha –
‘‘ Ekapuggalassa
V0.248 , bhikkhave , pātubhāvo dullabho lokasmiṃ , katamassa ekapuggalassa ?Tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa .
‘‘ Ekapuggalo
M0.269 , bhikkhave , loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso .‘‘ Ekapuggalo , bhikkhave , loke uppajjamāno uppajjati bahujana … pe … sammāsambuddho .
‘‘ Ekapuggalo , bhikkhave , loke uppajjamāno uppajjati , adutiyo asahāyo appaṭimo appaṭisamo appaṭibhāgo appaṭipuggalo asamo asamasamo dvipadānaṃ aggo .
Katamo ekapuggalo ?
Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ’’ ti ( a . ni .1.170-172,174).
Dhammasaṅghāpi aññadhammasaṅghehi asadisaṭṭhena visiṭṭhaguṇatāya dullabhapātubhāvādinā ca aggā .
Tathā hi tesaṃ svākkhātatādisuppaṭipannatādiguṇavisesehi aññadhammasaṅghā sadisā appataranihīnā vā natthi , kuto seṭṭhā .
Sayameva ca pana tehi visiṭṭhaguṇatāya seṭṭhā .
Tathā dullabhuppādaacchariyabhāvabahujanahitasukhāvahā adutiyaasahāyādisabhāvā ca te .
Yadaggena hi bhagavā dullabhapātubhāvo , tadaggena dhammasaṅghāpīti .
Acchariyādibhāvepi eseva nayo .
Evaṃ aggesu seṭṭhesu uttamesu pavaresu guṇavisiṭṭhesu pasādāti aggappasādā .
Dutiyasmiṃ pana atthe yathāvuttesu aggesu buddhādīsu uppattiyā aggabhūtā pasādā aggappasādā .
Ye pana ariyamaggena āgatā aveccappasādā , te ekanteneva aggabhūtā pasādāti aggappasādā .
Yathāha ‘‘ idha
P2.104 , bhikkhave , ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hotī ’’ tiādi ( saṃ . ni .5.1027).Aggavipākattāpi cete aggappasādā .
Vuttañhi ‘‘ agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko ’’ ti .
Yāvatāti yattakā .
Sattāti pāṇino .
Apadāti apādakā .
Dvipadāti dvipādakā .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Vā-saddo samuccayattho , na vikappattho .
Yathā ‘‘ anuppanno vā kāmāsavo uppajjati , uppanno vā kāmāsavo pavaḍḍhatī ’’ ti ( ma . ni .1.17) ettha anuppanno ca uppanno cāti attho .
Yathā ca ‘‘ bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā sambhavesīnaṃ vā anuggahāyā ’’ ti
M0.270V0.249 ( ma . ni .1.402; saṃ . ni .2.12) ettha bhūtānañca sambhavesīnañcāti attho .Yathā ca ‘‘ aggito vā udakato vā mithubhedato vā ’’ ti ( dī . ni .2.152; udā .76; mahāva .286) ettha aggito ca udakato ca mithubhedato cāti attho , evaṃ ‘‘ apadā vā … pe … aggamakkhāyatī ’’ ti etthāpi apadā ca dvipadā cāti sampiṇḍanavasena attho daṭṭhabbo .
Tena vuttaṃ ‘‘ vā-saddo samuccayattho , na vikappattho ’’ ti .
Rūpinoti rūpavanto .
Na rūpinoti arūpino .
Saññinoti saññāvanto .
Na saññinoti asaññino .
Nevasaññināsaññino nāma bhavaggapariyāpannā .
Ettāvatā ca kāmabhavo , rūpabhavo , arūpabhavo , ekavokārabhavo , catuvokārabhavo , pañcavokārabhavo , saññībhavo , asaññībhavo , nevasaññīnāsaññībhavoti navavidhepi bhave satte anavasesato pariyādiyitvā dassesi dhammarājā .
Ettha hi rūpiggahaṇena kāmabhavo rūpabhavo pañcavokārabhavo ekavokārabhavo ca dassito , arūpiggahaṇena arūpabhavo catuvokārabhavo ca dassito .
Saññībhavādayo pana sarūpeneva dassitā .
Apadādiggahaṇena kāmabhavapañcavokārabhavasaññībhavānaṃ ekadeso dassitoti .
Kasmā
P2.105 panettha yathā adutiyasutte ‘‘ dvipadānaṃ aggo ’’ ti dvipadānaṃ gahaṇameva akatvā apadādiggahaṇaṃ katanti ?Vuccate – adutiyasutte tāva seṭṭhataravasena dvipadaggahaṇameva kataṃ .
Imasmiñhi loke seṭṭho nāma uppajjamāno apadacatuppadabahuppadesu na uppajjati , dvipadesuyeva uppajjati .
Kataresu dvipadesu ?
Manussesu ceva devesu ca .
Manussesu uppajjamāno sakalalokaṃ vase vattetuṃ samattho buddho hutvā uppajjati .
Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ tisahassimahāsahassilokadhātuṃ vase vattetuṃ samattho ’’ ti ( a . ni . aṭṭha .1.1.174) vuttaṃ .
Devesu uppajjamāno dasasahassilokadhātuṃ vase vattanako mahābrahmā hutvā uppajjati , so tassa kappiyakārako vā ārāmiko vā sampajjati .
Iti tatopi seṭṭhataravasenesa ‘‘ dvipadānaṃ aggo ’’ ti tattha vutto , idha pana anavasesapariyādānavasena evaṃ vuttaṃ .
Yāvattakā hi sattā attabhāvapariyāpannā apadā vā … pe … nevasaññīnāsaññino vā , tathāgato tesaṃ
M0.271 aggamakkhāyatīti .Niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ , makāro padasandhikaro .
Aggo akkhāyatīti padavibhāgo .
Aggo vipāko hotīti agge sammāsambuddhe pasannānaṃ yo pasādo , so aggo seṭṭho uttamo
V0.250 koṭibhūto vā , tasmā tassa vipākopi aggo seṭṭho uttamo koṭibhūto uḷāratamo paṇītatamo hoti .So pana pasādo duvidho lokiyalokuttarabhedato .
Tesu lokiyassa tāva –
‘‘ Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse , na te gamissanti apāyabhūmiṃ ;
Pahāya mānusaṃ dehaṃ , devakāyaṃ paripūressanti .( dī . ni .2.332; saṃ . ni .1.37);
‘‘ Buddhoti kittayantassa , kāye bhavati yā pīti ;
Varameva hi sā pīti , kasiṇenapi jambudīpassa .
‘‘ Sataṃ hatthī sataṃ assā , sataṃ assatarī rathā ;
Sataṃ kaññāsahassāni , āmukkamaṇikuṇḍalā ;
Ekassa padavītihārassa , kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ ’’.( saṃ . ni .1.242; cūḷava .305);
‘‘ Sādhu
P2.106 kho , devānaminda , buddhaṃ saraṇagamanaṃ hoti , buddhaṃ saraṇagamanahetu kho , devānaminda , evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti .Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā , dibbena vaṇṇena , dibbena sukhena , dibbena yasena , dibbena ādhipateyyena , dibbehi rūpehi , dibbehi saddehi , dibbehi gandhehi , dibbehi rasehi , dibbehi phoṭṭhabbehī ’’ ti ( saṃ . ni .4.341)–
Evamādīnaṃ suttapadānaṃ vasena pasādassa phalavisesayogo veditabbo .
Tasmā so apāyadukkhavinivattanena saddhiṃ sampattibhavesu sukhavipākadāyakoti daṭṭhabbo .
Lokuttaro pana sāmaññaphalavipākadāyako vaṭṭadukkhavinivattako ca .
Sabbopi cāyaṃ pasādo paramparāya vaṭṭadukkhaṃ vinivattetiyeva .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Yasmiṃ
M0.272 , bhikkhave , samaye ariyasāvako attano saddhaṃ anussarati , nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti , na dosapariyuṭṭhitaṃ , na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti , ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti .Ujugatacittassa pāmojjaṃ jāyati , pamuditassa
V0.251 pīti jāyati … pe … nāparaṃ itthattāyāti pajānātī ’’ ti ( a . ni .6.10;26).Dhammāti sabhāvadhammā .
Saṅkhatāti samecca sambhuyya paccayehi katāti saṅkhatā , sappaccayadhammā .
Hetūhi paccayehi ca na kehici katāti asaṅkhatā , appaccayanibbānaṃ .
Saṅkhatānaṃ paṭiyogibhāvena ‘‘ asaṅkhatā ’’ ti puthuvacanaṃ .
Virāgo tesaṃ aggamakkhāyatīti tesaṃ saṅkhatāsaṅkhatadhammānaṃ yo virāgasaṅkhāto asaṅkhatadhammo , so sabhāveneva saṇhasukhumabhāvato santatarapaṇītatarabhāvato gambhīrādibhāvato madanimmadanādibhāvato ca aggaṃ seṭṭhaṃ uttamaṃ pavaranti vuccati .
Yadidan ti nipāto , yo ayanti attho .
Madanimmadanotiādīni sabbāni nibbānavevacanāniyeva .
Tathā hi taṃ āgamma mānamadapurisamadādiko sabbo mado nimmadīyati pamaddīyati , kāmapipāsādikā sabbā pipāsā vinīyati , kāmālayādikā sabbepi ālayā samugghātīyanti , sabbepi kammavaṭṭakilesavaṭṭavipākavaṭṭā upacchijjanti , aṭṭhasatabhedā
P2.107 sabbāpi taṇhā khīyati , sabbepi kilesā virajjanti , sabbaṃ dukkhaṃ nirujjhati , tasmā madanimmadano … pe … nirodhoti vuccati .Yā panesā taṇhā bhavena bhavaṃ , phalena kammaṃ vinati saṃsibbatīti katvā vānanti vuccati .
Taṃ vānaṃ ettha natthi , etasmiṃ vā adhigate ariyapuggalassa na hotīti nibbānaṃ .
Aggo vipāko hotīti etthāpi –
‘‘ Ye keci dhammaṃ saraṇaṃ gatāse … pe ….( dī . ni .2.332; saṃ . ni .1.37);
‘‘ Dhammoti kittayantassa , kāye bhavati yā pīti … pe ….
‘‘ Sādhu kho , devānaminda , dhammaṃ saraṇagamanaṃ hoti .
Dhammaṃ saraṇagamanahetu kho , devānaminda , evamidhekacce … pe … dibbehi phoṭṭhabbehī ’’ ti ( saṃ . ni .4.341)–
Evamādīnaṃ
M0.273 suttapadānaṃ vasena dhamme pasādassa phalavisesayogo veditabbo .Evamettha asaṅkhatadhammavaseneva aggabhāvo āgato , sabbasaṅkhatanissaraṇadassanatthaṃ ariyamaggavasenapi ayamattho labbhateva .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Yāvatā
V0.252 , bhikkhave , dhammā saṅkhatā , ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ ti ( a . ni .4.34).‘‘ Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho ’’ ti ca .( Dha . pa .273).
Saṅghā vā gaṇā vāti janasamūhasaṅkhātā yāvatā loke saṅghā vā gaṇā vā .
Tathāgatasāvakasaṅghoti aṭṭhaariyapuggalasamūhasaṅkhāto diṭṭhisīlasāmaññena saṃhato tathāgatassa sāvakasaṅgho .
Tesaṃ aggamakkhāyatīti attano sīlasamādhipaññāvimuttiādiguṇavisesena tesaṃ saṅghānaṃ aggo seṭṭho uttamo pavaroti vuccati .
Yadidan ti yāni imāni .
Cattāri purisayugānīti yugaḷavasena paṭhamamaggaṭṭho paṭhamaphalaṭṭhoti idamekaṃ yugaḷaṃ , yāva catutthamaggaṭṭho
P2.108 catutthaphalaṭṭhoti idamekaṃ yugaḷanti evaṃ cattāri purisayugāni .Aṭṭha purisapuggalāti purisapuggalavasena eko paṭhamamaggaṭṭho eko paṭhamaphalaṭṭhoti iminā nayena aṭṭha purisapuggalā .
Ettha ca purisoti vā puggaloti vā ekatthāni etāni padāni , veneyyavasena panevaṃ vuttaṃ .
Esa bhagavato sāvakasaṅghoti yānimāni yugavasena cattāri purisayugāni , pāṭekkato aṭṭha purisapuggalā , esa bhagavato sāvakasaṅgho .
Āhuneyyotiādīsu ānetvā hunitabbanti āhunaṃ , dūratopi āgantvā sīlavantesu dātabbanti attho .
Catunnaṃ paccayānametaṃ adhivacanaṃ .
Mahapphalabhāvakaraṇato taṃ āhunaṃ paṭiggahetuṃ yuttoti āhuneyyo .
Atha vā dūratopi āgantvā sabbaṃ sāpateyyampi ettha hunitabbaṃ , sakkādīnampi āhavanaṃ arahatīti vā āhavanīyo .
Yo cāyaṃ brāhmaṇānaṃ āhavanīyo nāma aggi , yattha hutaṃ mahapphalanti tesaṃ laddhi , so ce hutassa mahapphalatāya āhavanīyo , saṅghova āhavanīyo .
Saṅghe hutañhi mahapphalaṃ hoti .
Yathāha –
‘‘ Yo
M0.274 ca vassasataṃ jantu , aggiṃ paricare vane ;Ekañca bhāvitattānaṃ , muhuttamapi pūjaye ;
Sā eva pūjanā seyyo , yañce vassasataṃ hutan ’’ ti .( dha . pa .107);
Tayidaṃ nikāyantare ‘‘ āhavanīyo ’’ ti padaṃ idha ‘‘ āhuneyyo ’’ ti iminā padena atthato ekaṃ , byañjanato pana kiñcimattameva nānaṃ , tasmā evamatthavaṇṇanā katā .
Pāhuneyyoti
V0.253 ettha pana pāhunaṃ vuccati disāvidisato āgatānaṃ piyamanāpānaṃ ñātimittānaṃ atthāya sakkārena paṭiyattaṃ āgantukadānaṃ , tampi ṭhapetvā te tathārūpe pāhunake saṅghasseva dātuṃ yuttaṃ .Tathā hesa ekabuddhantarepi dissati abbokiṇṇañca .
Ayaṃ panettha padattho –
‘‘ piyamanāpattakarehi dhammehi samannāgato ’’ ti evaṃ pāhunamassa
P2.109 dātuṃ yuttaṃ , pāhunañca paṭiggahetuṃ yuttoti pāhuneyyo .Yesaṃ pana pāhavanīyoti pāḷi , tesaṃ yasmā saṅgho pubbakāraṃ arahati , tasmā saṅgho sabbapaṭhamaṃ ānetvā ettha hunitabbanti pāhavanīyo , sabbappakārena vā āhavanaṃ arahatīti pāhavanīyo .
Svāyamidha teneva atthena pāhuneyyoti vuccati .
‘‘ Dakkhiṇā ’’ ti paralokaṃ saddahitvā dātabbadānaṃ , taṃ dakkhiṇaṃ arahati dakkhiṇāya vā hito mahapphalabhāvakaraṇena visodhanatoti dakkhiṇeyyo .
Ubho hatthe sirasi patiṭṭhapetvā sabbalokena kariyamānaṃ añjalikammaṃ arahatīti añjalikaraṇīyo .
Anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassāti sabbalokassa asadisaṃ puññavirūhanaṭṭhānaṃ .
Yathā hi rattasālīnaṃ vā yavānaṃ vā virūhanaṭṭhānaṃ ‘‘ rattasālikkhettaṃ yavakkhettan ’’ ti vuccati , evaṃ saṅgho sadevakassa lokassa puññavirūhanaṭṭhānaṃ .
Saṅghaṃ nissāya hi lokassa nānappakārahitasukhanibbattakāni puññāni virūhanti , tasmā saṅgho anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa .
Idhāpi –
‘‘ Ye keci saṅghaṃ saraṇaṃ gatāse … pe ….( dī . ni .2.332; saṃ . ni .1.37);
‘‘ Saṅghoti kittayantassa , kāye bhavati yā pīti … pe …’’.
‘‘ Sādhu
M0.275 kho , devānaminda , saṅghaṃ saraṇagamanaṃ hoti , saṅghaṃ saraṇagamanahetu kho devānaminda … pe … dibbehi phoṭṭhabbehī ’’ ti ( saṃ . ni .4.341)–Ādīnaṃ suttapadānaṃ vasena saṅghe pasādassa phalavisesayogo , tenassa aggatā aggavipākatā ca veditabbā .
Tathā anuttariyapaṭilābho sattamabhavādito paṭṭhāya vaṭṭadukkhasamucchedo anuttarasukhādhigamoti evamādiuḷāraphalanipphādanavasena aggavipākatā veditabbā .
Gāthāsu aggatoti agge ratanattaye , aggabhāvato vā pasannānaṃ .
Aggaṃ dhamman ti aggasabhāvaṃ buddhasubuddhataṃ dhammasudhammataṃ
P2.110 saṅghasuppaṭipattiṃ ratanattayassa anaññasādhāraṇaṃ uttamasabhāvaṃV0.254 , dasabalādisvākkhātatādisuppaṭipannatādiguṇasabhāvaṃ vā vijānataṃ vijānantānaṃ .Evaṃ sādhāraṇato aggappasādavatthuṃ dassetvā idāni asādhāraṇato taṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘ agge buddhe ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha pasannānan ti aveccappasādena itarappasādena ca pasannānaṃ adhimuttānaṃ .
Virāgūpasameti virāge upasame ca , sabbassa rāgassa sabbesaṃ kilesānaṃ accantavirāgahetubhūte accantaupasamahetubhūte cāti attho .
Sukheti vaṭṭadukkhakkhayabhāvena saṅkhārūpasamasukhabhāvena ca sukhe .
Aggasmiṃ dānaṃ dadatan ti agge ratanattaye dānaṃ dentānaṃ deyyadhammaṃ pariccajantānaṃ .
Tattha dharamānaṃ bhagavantaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahantā pūjentā sakkarontā parinibbutañca bhagavantaṃ uddissa dhātucetiyādike upaṭṭhahantā pūjentā sakkarontā buddhe dānaṃ dadanti nāma .
‘‘ Dhammaṃ pūjessāmā ’’ ti dhammadhare puggale catūhi paccayehi upaṭṭhahantā pūjentā sakkarontā dhammañca ciraṭṭhitikaṃ karontā dhamme dānaṃ dadanti nāma .
Tathā ariyasaṅghaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahantā pūjentā sakkarontā taṃ uddissa itarasmimpi tathā paṭipajjantā saṅghe dānaṃ dadanti nāma .
Aggaṃ puññaṃ pavaḍḍhatīti evaṃ ratanattaye pasannena cetasā uḷāraṃ pariccāgaṃ uḷārañca pūjāsakkāraṃ pavattentānaṃ divase divase aggaṃ uḷāraṃ kusalaṃ upacīyati .
Idāni tassa puññassa aggavipākatāya aggabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ aggaṃ āyū ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha aggaṃ āyūti dibbaṃ vā mānusaṃ vā aggaṃ uḷāratamaṃ āyu .
Pavaḍḍhatīti uparūpari brūhati .
Vaṇṇoti rūpasampadā .
Yasoti
M0.276P2.111 parivārasampadā .Kittīti thutighoso .
Sukhan ti kāyikaṃ cetasikañca sukhaṃ .
Balan ti kāyabalaṃ ñāṇabalañca .
Aggassa dātāti aggassa ratanattayassa dātā , atha vā aggassa deyyadhammassa dānaṃ uḷāraṃ katvā tattha puññaṃ pavattetā .
Aggadhammasamāhitoti aggena pasādadhammena dānādidhammena ca samāhito samannāgato acalappasādayutto , tassa vā vipākabhūtehi bahujanassa piyamanāpatādidhammehi yutto .
Aggappatto pamodatīti yattha yattha sattanikāye uppanno , tattha tattha aggabhāvaṃ seṭṭhabhāvaṃ adhigato , aggabhāvaṃ vā lokuttaramaggaphalaṃ adhigato pamodati abhiramati paritussatīti .
Paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .