7. Nibbānadhātusuttavaṇṇanā
44. Sattame dvemāti dve imā .
Vānaṃ vuccati taṇhā , nikkhantaṃ vānato , natthi vā ettha vānaṃ , imasmiṃ vā adhigate vānassa abhāvoti nibbānaṃ , tadeva nissattanijjīvaṭṭhena sabhāvadhāraṇaṭṭhena ca dhātūti nibbānadhātu .
Yadipi tassā paramatthato bhedo natthi
P1.165 , pariyāyena pana paññāyatīti taṃ pariyāyabhedaṃ sandhāya ‘‘ dvemā , bhikkhave , nibbānadhātuyo ’’ ti vatvā yathādhippetappabhedaṃ dassetuṃ ‘‘ saupādisesā ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha taṇhādīhi phalabhāvena upādīyatīti upādi , khandhapañcakaṃ .
Upādiyeva sesoti upādiseso , saha upādisesenāti saupādisesā , tadabhāvato anupādisesā .
Arahan ti ārakakileso , dūrakilesoti attho .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Kathañca , bhikkhave , bhikkhu arahaṃ hoti , ārakāssa honti pāpakā akusalā dhammā , saṃkilesikā ponobbhavikā , sadarā
M0.158 dukkhavipākā , āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā .Evaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu arahaṃ hotī ’’ ti ( ma . ni .1.434).
Khīṇāsavoti kāmāsavādayo cattāropi āsavā arahato khīṇā samucchinnā pahīnā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti khīṇāsavo .
Vusitavāti garusaṃvāsepi ariyamaggepi dasasu ariyavāsesupi vasi parivasi parivuṭṭho vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇoti vusitavā .
Katakaraṇīyoti puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya satta sekhā catūhi maggehi karaṇīyaṃ karonti
V0.145 nāma , khīṇāsavassa sabbakaraṇīyāni katāni pariyositāni , natthi uttariṃ karaṇīyaṃ dukkhakkhayādhigamāyāti katakaraṇīyo .Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Tassa sammā vimuttassa , santacittassa bhikkhuno ;
Katassa paṭicayo natthi , karaṇīyaṃ na vijjatī ’’ ti .( a . ni .6.55; mahāva .244);
Ohitabhāroti tayo bhārā – khandhabhāro , kilesabhāro , abhisaṅkhārabhāroti .
Tassime tayopi bhārā ohitā oropitā nikkhittā pātitāti ohitabhāro .
Anuppattasadatthoti anuppatto sadatthaṃ , sakatthanti vuttaṃ hoti , kakārassa dakāro kato .
Anuppatto sadattho etenāti anuppattasadattho , sadatthoti ca arahattaṃ veditabbaṃ .
Tañhi attupanibandhaṭṭhena attano avijahanaṭṭhena
P1.166 attano paramatthena ca attano atthattā sakattho hoti .Parikkhīṇabhavasaṃyojanoti kāmarāgasaṃyojanaṃ , paṭighasaṃyojanaṃ , mānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchariyaavijjāsaṃyojananti imāni satte bhavesu .
Bhavaṃ vā bhavena saṃyojenti upanibandhantīti bhavasaṃyojanāni nāma .
Tāni arahato parikkhīṇāni , pahīnāni , ñāṇagginā , daḍḍhānīti parikkhīṇabhavasaṃyojano .
Sammadaññā vimuttoti ettha sammadaññāti sammā aññāya , idaṃ vuttaṃ hoti – khandhānaṃ khandhaṭṭhaṃ , āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ , dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ , dukkhassa pīḷanaṭṭhaṃ , samudayassa pabhavaṭṭhaṃ , nirodhassa santaṭṭhaṃ , maggassa dassanaṭṭhaṃ ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā ’’ ti evamādibhedaṃ vā sammā yathābhūtaṃ aññāya jānitvā tīrayitvā tulayitvā vibhāvetvā vibhūtaṃ katvā .
Vimuttoti dve vimuttiyo
M0.159 cittassa ca vimutti nibbānañca .Arahā hi sabbakilesehi vimuttattā cittavimuttiyāpi vimutto , nibbānepi vimuttoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ sammadaññā vimutto ’’ ti .
Tassa tiṭṭhanteva pañcindriyānīti tassa arahato carimabhavahetubhūtaṃ kammaṃ yāva na khīyati , tāva tiṭṭhantiyeva cakkhādīni pañcindriyāni .
Avighātattāti anuppādanirodhavasena aniruddhattā .
Manāpāmanāpan ti iṭṭhāniṭṭhaṃ rūpādigocaraṃ .
Paccanubhotīti vindati paṭilabhati .
Sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedetīti vipākabhūtaṃ sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedeti tehi dvārehi paṭilabhati .
Ettāvatā upādisesaṃ dassetvā idāni saupādisesaṃ nibbānadhātuṃ dassetuṃ ‘‘ tassa yo ’’ tiādi
V0.146 vuttaṃ .Tattha tassāti tassa saupādisesassa sato arahato .
Yo rāgakkhayoti rāgassa khayo khīṇākāro abhāvo accantamanuppādo .
Esa nayo sesesupi .
Ettāvatā rāgādikkhayo saupādisesā nibbānadhātūti dassitaṃ hoti .
Idhevāti
P1.167 imasmiṃyeva attabhāve .Sabbavedayitānīti sukhādayo sabbā abyākatavedanā , kusalākusalavedanā pana pubbeyeva pahīnāti .
Anabhinanditānīti taṇhādīhi na abhinanditāni .
Sītibhavissantīti accantavūpasamena saṅkhāradarathapaṭippassaddhiyā sītalī bhavissanti , appaṭisandhikanirodhena nirujjhissantīti attho .
Na kevalaṃ vedayitāniyeva , sabbepi pana khīṇāsavasantāne pañcakkhandhā nirujjhissanti , vedayitasīsena desanā katā .
Gāthāsu cakkhumatāti buddhacakkhu , dhammacakkhu , dibbacakkhu , paññācakkhu , samantacakkhūti pañcahi cakkhūhi cakkhumatā .
Anissitenāti taṇhādiṭṭhinissayavasena kañci dhammaṃ anissitena , rāgabandhanādīhi vā abandhena .
Tādināti chaḷaṅgupekkhāvasena sabbattha iṭṭhādīsu ekasabhāvatāsaṅkhātena tādilakkhaṇena tādinā .
Diṭṭhadhammikāti imasmiṃ attabhāve bhavā vattamānā .
Bhavanettisaṅkhayāti bhavanettiyā taṇhāya parikkhayā .
Samparāyikāti samparāye khandhabhedato parabhāge bhavā .
Yamhīti yasmiṃ anupādisesanibbāne .
Bhavānīti liṅgavipallāsena vuttaṃ , upapattibhavā sabbaso anavasesā nirujjhanti , na pavattanti .
Teti
M0.160 te evaṃ vimuttacittā .Dhammasārādhigamāti vimuttisārattā imassa dhammavinayassa , dhammesu sārabhūtassa arahattassa adhigamanato .
Khayeti rāgādikkhayabhūte nibbāne ratā abhiratā .
Atha vā niccabhāvato seṭṭhabhāvato ca dhammesu sāranti dhammasāraṃ , nibbānaṃ .
Vuttañhetaṃ ‘‘ virāgo seṭṭho dhammānaṃ ( dha . pa .273), virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ ti ( itivu .90; a . ni .4.34) ca .
Tassa dhammasārassa adhigamahetu khaye sabbasaṅkhāraparikkhaye anupādisesanibbāne ratā .
Pahaṃsūti pajahiṃsu .
Teti nipātamattaṃ .
Sesaṃ vuttanayameva .
Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .