Issues
Select Version
Itivuttaka-aṭṭhakathā
Itivuttaka-aṭṭhakathā

10. Nadīsotasuttavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

10. Nadīsotasuttavaṇṇanā

109. Dasame seyyathāpīti opammadassanatthe nipāto , yathā nāmāti attho .
Nadiyā sotena ovuyheyyāti sīghasotāya hārahāriniyā nadiyā udakavegena heṭṭhato vuyheyya adho hariyetha .
Piyarūpasātarūpenāti piyasabhāvena sātasabhāvena ca kāraṇabhūtena , tassaṃ nadiyaṃ tassā vā paratīre maṇisuvaṇṇādi aññaṃ vā piyavatthu vittūpakaraṇaṃ atthi , taṃ gahessāmīti nadiyaṃ patitvā sotena avakaḍḍheyya .
KiñcāpītiP2.166 anujānanaasambhāvanatthe nipāto .
Kiṃ anujānāti , kiṃ na sambhāveti ?
Tena purisena adhippetassa piyavatthussa tattha atthibhāvaṃ anujānāti , tathāgamanaṃ pana ādīnavavantatāya na sambhāveti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – ambho , purisaV0.299 , yadipi tayā adhippetaṃ piyavatthu tattha upalabbhati , evaṃ gamane pana ayamādīnavo , yaṃ tvaṃ heṭṭhā rahadaṃ patvā maraṇaṃ maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ pāpuṇeyyāsīti .
Atthi cettha heṭṭhā rahadoti etissā nadiyā heṭṭhā anusotabhāge ativiya gambhīravitthato eko mahāsaro atthi .
So ca samantato vātābhighātasamuṭṭhitāhi maṇimayapabbatakūṭasannibhāhi mahatīhi ūmīhi vīcīhi saūmi , visamesu bhūmippadesesu savegaṃ anupakkhandantena imissā tāva nadiyā mahoghena tahiṃ tahiṃ āvaṭṭamānavipulajalatāya balavāmukhasadisehi saha āvaṭṭehīti sāvaṭṭo .
Taṃ rahadaṃ otiṇṇasatteyeva attano nibaddhāmisagocare katvā ajjhāvasantena ativiya bhayānakadassanena ghoracetasā dakarakkhasena sagaho sarakkhaso , caṇḍamacchamakarādinā vā sagaho , yathāvuttarakkhasena sarakkhaso .
Yan tiM0.327 evaṃ sappaṭibhayaṃ yaṃ rahadaṃ .
Ambho purisāti ālapanaṃ .
Maraṇaṃ vā nigacchasīti tāhi vā ūmīhi ajjhotthaṭo , tesu vā āvaṭṭesu nipatito sīsaṃ ukkhipituṃ asakkonto tesaṃ vā caṇḍamacchamakarādīnaṃ mukhe nipatito .
Tassa vā dakarakkhasassa hatthaṃ gato maraṇaṃ vā gamissasi , atha vā pana āyusese sati tato muccitvā apagacchanto tehi ūmiādīhi janitaghaṭṭitavasena maraṇamattaṃ maraṇappamāṇaṃ dukkhaṃ nigacchasi .
Paṭisotaṃ vāyameyyāti so pubbe anusotaṃ vuyhamāno tassa purisassa vacanaṃ sutvā ‘‘ anattho kira me upaṭṭhito , maccumukhe kirāhaṃ parivattāmī ’’ ti uppannabalavabhayo sambhamanto diguṇaṃ katvā ussāhaṃ hatthehi ca pādehi ca vāyameyya tareyya , na cireneva tīraṃ sampāpuṇeyya .
AtthassaP2.167 viññāpanāyāti catusaccapaṭivedhānukūlassa atthassa sambodhanāya upamā katā .
Ayañcettha atthoti ayameva idāni vuccamāno idha mayā adhippeto upameyyattho , yassa viññāpanāya upamā āhaṭā .
Taṇhāyetaṃ adhivacanan ti ettha catūhi ākārehi taṇhāya sotasadisatā veditabbā anukkamaparivuḍḍhito anuppabandhato osīdāpanato duruttaraṇato ca .
Yathā hi upari mahāmeghe abhippavuṭṭhe udakaṃ pabbatakandarapadarasākhāyo pūretvā tato bhassitvā kusubbhe pūretvā tato bhassitvā kunnadiyo pūretvā tato mahānadiyo pakkhanditvā ekoghaṃ hutvā pavattamānaṃ ‘‘ nadīsoto ’’ ti vuccati , evameva ajjhattikabāhirādivasena anekabhedesu rūpādīsu ārammaṇesu lobho uppajjitvā anukkamena parivuḍḍhiṃ gacchanto ‘‘ taṇhāsoto ’’ ti vuccati , yathāV0.300 ca nadīsoto āgamanato yāva samuddappatti , tāva sati vicchedapaccayābhāve avicchijjamāno anuppabandhena pavattati , evaṃ taṇhāsotopi āgamanato paṭṭhāya asati vicchedapaccaye avicchijjamāno apāyasamuddābhimukho anuppabandhena pavattati .
Yathā pana nadīsoto tadantogadhe satte osīdāpeti , sīsaṃ ukkhipituṃ na deti , maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ pāpeti , evaṃ taṇhāsotopi attano sotantogate satte osīdāpeti , paññāsīsaṃM0.328 ukkhipituṃ na deti , kusalamūlacchedanena saṃkilesadhammasamāpajjanena ca maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ pāpeti .
Yathā ca nadiyā soto mahoghabhāvena pavattamāno uḷumpaṃ vā nāvaṃ vā bandhituṃ netuñca chekaṃ purisaṃ nissāya paratīraṃ gantuṃ ajjhāsayaṃ katvā tajjaṃ vāyāmaṃ karontena taritabbo , na yena vā tena vāti duruttaro , evaṃ taṇhāsotopi kāmoghabhavoghabhūto sīlasaṃvaraṃ pūretuṃ samathavipassanāsu kammaṃ kātuṃ ‘‘ nipakena arahattaṃ pāpuṇissāmī ’’ ti ajjhāsayaṃ samuṭṭhāpetvā kalyāṇamitte nissāya samathavipassanānāvaṃ abhiruhitvā sammāvāyāmaṃ karontena taritabbo , na yena vā tena vāti duruttaro .
Evaṃ anukkamaparivuḍḍhito anuppabandhato osīdāpanato duruttaraṇatoti catūhi ākārehi taṇhāya nadīsotasadisatā veditabbā .
PiyarūpaṃP2.168 sātarūpan ti piyajātikaṃ piyasabhāvaṃ piyarūpaṃ , madhurajātikaṃ madhurasabhāvaṃ sātarūpaṃ , iṭṭhasabhāvanti attho .
Channetan ti channaṃ etaṃ .
Ajjhattikānan ti ettha ‘‘ evaṃ mayaṃ attāti gahaṇaṃ gamissāmā ’’ ti iminā viya adhippāyena attānaṃ adhikāraṃ katvā pavattānīti ajjhattikāni .
Tattha gocarajjhattaṃ , niyakajjhattaṃ , visayajjhattaṃ , ajjhattajjhattanti catubbidhaṃ ajjhattaṃ .
Tesu ‘‘ ajjhattarato samāhito ’’ ti evamādīsu ( dha . pa .362) vuttaṃ idaṃ gocarajjhattaṃ nāma .
‘‘ Ajjhattaṃ sampasādanan ’’ ti ( dī . ni .1.228; dha . sa .161) āgataṃ idaṃ niyakajjhattaṃ nāma .
‘‘ Sabbanimittānaṃ amanasikārā ajjhattaṃ suññataṃ upasampajja viharatī ’’ ti ( ma . ni .3.187) evamāgataṃ idaṃ visayajjhattaṃ nāma .
‘‘ Ajjhattikā dhammā , bāhirā dhammā ’’ ti ( dha . sa . tikamātikā 20) ettha vuttaṃ ajjhattaṃ ajjhattajjhattaṃ nāma .
Idhāpi etadeva adhippetaṃ , tasmā ajjhattāniyeva ajjhattikāni .
Atha vā yathāvutteneva atthena ‘‘ ajjhattā dhammā , bahiddhā dhammā ’’ tiādīsu viya tesu ajjhattesu bhavāni ajjhattikāni , cakkhādīni .
Tesaṃ ajjhattikānaṃ .
Āyatanānan ti ettha āyatanato , āyānaṃ tananato , āyatassa ca nayanato āyatanānītiV0.301 .
Cakkhādīsu hi taṃtaṃdvāravatthukā cittacetasikā dhammā sakena sakena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti vāyamanti , te ca āyabhūte dhamme etāni tanonti vitthārentiM0.329 , yañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ ativiya āyataṃ vaṭṭadukkhaṃ , taṃ nayanti pavattenti .
Iti sabbathāpime dhammā āyatanato , āyānaṃ tananato , āyatassa ca nayanato āyatanānīti vuccanti .
Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena , ākaraṭṭhena , samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena , sañjātidesaṭṭhena , kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ .
Tathā hi loke ‘‘ issarāyatanaṃ devāyatanan ’’ tiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati .
‘‘ Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatanan ’’ tiādīsu ākaro .
Sāsane panaP2.169 ‘‘ manorame āyatane , sevanti naṃ vihaṅgamā ’’ tiādīsu samosaraṇaṭṭhānaṃ .
‘‘ Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatanan ’’ tiādīsu sañjātideso .
‘‘ Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.158; a . ni .3.102) kāraṇaṃ āyatananti vuccati .
Cakkhādīsu ca te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ .
Tattha ca te ākiṇṇā tannissitattāti te nesaṃ ākaro , samosaraṇaṭṭhānañca tattha vatthudvārabhāvena samosaraṇato , sañjātideso ca tannissayabhāvena tesaṃ tattheva uppattito , kāraṇañca tadabhāve tesaṃ abhāvatoti .
Iti nivāsaṭṭhānaṭṭhena , ākaraṭṭhena , samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena , sañjātidesaṭṭhena , kāraṇaṭṭhenāti imehi kāraṇehi cakkhādīni āyatanānīti vuccanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānan ’’ ti .
Yadipi rūpādayopi dhammā ‘‘ rūpaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ , etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjatī ’’ ti taṇhāvatthubhāvato piyarūpasātarūpabhāvena vuttā .
Cakkhādike pana muñcitvā attabhāvapaññattiyā abhāvato ‘‘ mama cakkhu mama sotan ’’ tiādinā adhikasinehavatthubhāvena cakkhādayo sātisayaṃ piyarūpaṃ sātarūpanti niddesaṃ arahantīti dassetuṃ ‘‘ piyarūpaṃ sātarūpanti kho , bhikkhave , channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanan ’’ ti vuttaṃ .
Orambhāgiyānan ti ettha oraṃ vuccati kāmadhātu , tappariyāpannā orambhāgā , paccayabhāvena tesaṃ hitāti orambhāgiyā .
Yassa saṃvijjanti , taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojenti bandhantīti saṃyojanāni .
Sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsakāmarāgabyāpādānaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
TeM0.330 hi kāmabhavūpagānaṃ saṅkhārānaṃ paccayā hutvā rūpārūpadhātuto heṭṭhābhāvena nihīnabhāvena orambhāgabhūtena kāmabhavena satte saṃyojenti .
Eteneva tesaṃ heṭṭhārahadasadisatā dīpitāti daṭṭhabbā .
ŪmibhayantiP2.170 kho , bhikkhave , kodhupāyāsassetaṃ adhivacanan ti bhāyati etasmātiV0.302 bhayaṃ , ūmi eva bhayanti ūmibhayaṃ .
Kujjhanaṭṭhena kodho , sveva cittassa sarīrassa ca abhippamaddanapavedhanuppādanena daḷhaṃ āyāsanaṭṭhena upāyāso .
Ettha ca anekavāraṃ pavattitvā attanā samavetaṃ sattaṃ ajjhottharitvā sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā anayabyasanāpādanena kodhupāyāsassa ūmisadisatā daṭṭhabbā .
Tathā kāmaguṇānaṃ kilesābhibhūte satte ito ca etto , etto ca itoti evaṃ manāpiyarūpādivisayasaṅkhāte attani saṃsāretvā yathā tato bahibhūte nekkhamme cittampi na uppajjati evaṃ āvaṭṭetvā byasanāpādanena āvaṭṭasadisatā daṭṭhabbā .
Yathā pana gaharakkhasopi ārakkharahitaṃ attano gocarabhūmigataṃ purisaṃ abhibhuyya gahetvā agocare ṭhitampi rakkhasamāyāya gocaraṃ netvā bheravarūpadassanādinā avasaṃ attano upakāraṃ kātuṃ asamatthaṃ katvā anvāvisitvā vaṇṇabalabhogayasasukhehipi viyojento mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti , evaṃ mātugāmopi yonisomanasikārarahitaṃ avīrapurisaṃ itthikuttabhūtehi attano hāvabhāvavilāsehi abhibhuyya gahetvā vīrajātiyampi attano rūpādīhi palobhanavasena itthimāyāya anvāvisitvā avasaṃ attano upakāradhamme sīlādayo sampādetuṃ asamatthaṃ karonto guṇavaṇṇādīhi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti , evaṃ mātugāmassa gaharakkhasasadisatā daṭṭhabbā .
Tena vuttaṃ ‘‘ āvaṭṭanti kho , bhikkhave , pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ , gaharakkhasoti kho , bhikkhave , mātugāmassetaṃ adhivacanan ’’ ti .
Paṭisototi kho bhikkhave nekkhammassetaṃ adhivacanan ti ettha pabbajjā saha upacārena paṭhamajjhānaṃ vipassanāpaññā ca nibbānañca nekkhammaṃ nāma .
Sabbepi kusalā dhammā nekkhammaṃ nāma .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ PabbajjāM0.331 paṭhamaṃ jhānaṃ , nibbānañca vipassanā ;
Sabbepi kusalā dhammā , nekkhammanti pavuccare ’’ ti .
ImesaṃP2.171 pana pabbajjādīnaṃ taṇhāsotassa paṭilomato paṭisotasadisatā veditabbā .
Avisesena hi dhammavinayo nekkhammaṃ , tassa adhiṭṭhānaṃ pabbajjā ca , dhammavinayo ca taṇhāsotassa paṭisotaṃ vuccati .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ PaṭisotagāmiṃV0.303 nipuṇaṃ , gambhīraṃ duddasaṃ aṇuṃ ;
Rāgarattā na dakkhanti , tamokhandhena āvutā ’’ ti .( dī . ni .2.65; ma . ni .1.281; saṃ . ni .1.172);
Vīriyārambhassāti catubbidhasammappadhānavīriyassa .
Tassa kāmoghādibhedataṇhāsotasantaraṇassa hatthehi pādehi caturaṅganadīsotasantaraṇavāyāmassa sadisatā pākaṭāyeva .
Tathā nadīsotassa tīre ṭhitassa cakkhumato purisassa kāmādiṃ catubbidhampi oghaṃ taritvā tassa paratīrabhūte nibbānathale ṭhitassa pañcahi cakkhūhi cakkhumato bhagavato sadisabhāvo .
Tena vuttaṃ ‘‘ cakkhumā puriso … pe … sammāsambuddhassā ’’ ti .
Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – nadīsoto viya anuppabandhavasena pavattamāno taṇhāsoto , tena vuyhamāno puriso viya anamatagge saṃsāravaṭṭe paribbhamanato taṇhāsotena vuyhamāno satto , tassa tattha piyarūpasātarūpavatthusmiṃ abhiniveso viya imassa cakkhādīsu abhiniveso , saūmisāvaṭṭasagaharakkhaso heṭṭhārahado viya kodhupāyāsapañcakāmaguṇamātugāmasamākulo pañcorambhāgiyasaṃyojanasamūho , tamatthaṃ yathābhūtaṃ viditvā tassa nadīsotassa paratīre ṭhito cakkhumā puriso viya sakalaṃ saṃsārādīnavaṃ sabbañca ñeyyadhammaṃ yathābhūtaṃ viditvā taṇhāsotassa paratīrabhūte nibbānathale ṭhito samantacakkhu bhagavā , tassa purisassa tasmiṃ nadiyā sotena vuyhamāne purise anukampāya rahadassa rahadādīnavassa ca ācikkhanaṃ viya taṇhāsotena vuyhamānassa sattassa mahākaruṇāya bhagavato taṇhādīnaṃ tadādīnavassa ca vibhāvanā , tassa vacanaṃ asaddahitvā anusotagāminoM0.332 tassa purisassa tasmiṃ rahade maraṇappattimaraṇamattadukkhappattiyo viya bhagavato vacanaṃ asampaṭicchantassa apāyuppatti , sugatiyaṃ dukkhuppatti ca , tassa pana vacanaṃ saddahitvā hatthehi ca pādehi ca vāyāmakaraṇaṃ viyaP2.172 tena ca vāyāmena paratīraṃ patvā sukhena yathicchitaṭṭhānagamanaṃ viya bhagavato vacanaṃ sampaṭicchitvā taṇhādīsu ādīnavaṃ passitvā taṇhāsotassa paṭisotapabbajjādinekkhammavasena vīriyārambho , āraddhavīriyassa ca teneva vīriyārambhena taṇhāsotātikkamanaṃ nibbānatīraṃ patvā arahattaphalasamāpattivasena yathāruci sukhavihāroti .
Gāthāsu sahāpi dukkhena jaheyya kāmeti jhānamaggādhigamatthaṃ samathavipassanānuyogaṃ karonto bhikkhu yadipi tesaṃ pubbabhāgapaṭipadā kicchena kasirena sampajjati , na sukhena vīthiṃ otarati pubbabhāgabhāvanāya kilesānaṃ balavabhāvato , indriyānaṃ vā atikkhabhāvato .
TathāV0.304 sati sahāpi dukkhena jaheyya kāme , paṭhamajjhānena vikkhambhento tatiyamaggena samucchindanto kilesakāme pajaheyya .
Etena dukkhapaṭipade jhānamagge dasseti .
Yogakkhemaṃ āyatiṃ patthayānoti anāgāmitaṃ arahattaṃ icchanto ākaṅkhamāno .
Ayañhettha adhippāyo – yadipi etarahi kicchena kasirena jhānapurimamagge adhigacchāmi , ime pana nissāya upari arahattaṃ adhigantvā katakicco pahīnasabbadukkho bhavissāmīti sahāpi dukkhena jhānādīhi kāme pajaheyyāti .
Atha vā yo kāmavitakkabahulo puggalo kalyāṇamittassa vasena pabbajjaṃ sīlavisodhanaṃ jhānādīnaṃ pubbabhāgapaṭipattiṃ vā paṭipajjanto kicchena kasirena assumukho rodamāno taṃ vitakkaṃ vikkhambheti , taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ sahāpi dukkhena jaheyya kāme ’’ ti .
So hi kicchenapi kāme pajahanto jhānaṃ nibbattetvā taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanto anukkamena arahatte patiṭṭhaheyya .
Tena vuttaṃ ‘‘ yogakkhemaṃ āyatiṃ patthayāno ’’ ti .
Sammappajānoti vipassanāsahitāya maggapaññāya sammadeva pajānanto .
Suvimuttacittoti tassa ariyamaggādhigamassa anantaraṃ phalavimuttiyā suṭṭhu vimuttacitto .
Vimuttiyā phassaye tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ maggaphalādhigamanakāleM0.333 vimuttiṃ nibbānaṃ phassaye phuseyya pāpuṇeyya adhigaccheyya sacchikareyya .
Upayogatthe hi ‘‘ vimuttiyā ’’ ti idaṃ sāmivacanaṃ .
VimuttiyāP2.173 vā ārammaṇabhūtāya tattha tattha taṃtaṃphalasamāpattikāle attano phalacittaṃ phassaye phuseyya pāpuṇeyya , nibbānogadhāya phalasamāpattiyā vihareyyāti attho .
Sa vedagūti so vedasaṅkhātena maggañāṇena catunnaṃ saccānaṃ gatattā paṭividdhattā vedagū .
Lokantagūti khandhalokassa pariyantaṃ gato .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .