10. Tevijjasuttavaṇṇanā
99. Dasame dhammenāti ñāyena , sammāpaṭipattisaṅkhātena hetunā kāraṇena .
Yāya hi paṭipadāya tevijjo hoti , sā paṭipadā idha dhammoti
M0.297 veditabbā .Kā pana sā paṭipadāti ?
Caraṇasampadā ca vijjāsampadā ca .
Tevijjan ti pubbenivāsānussatiñāṇādīhi tīhi vijjāhi samannāgataṃ .
Brāhmaṇan ti bāhitapāpabrāhmaṇaṃ .
Paññāpemīti ‘‘ brāhmaṇo ’’ ti jānāpemi patiṭṭhapemi .
Nāññaṃ lapitalāpanamattenāti aññaṃ jātimattabrāhmaṇaṃ aṭṭhakādīhi lapitamattavippalapanamattena brāhmaṇaṃ na paññāpemīti .
Atha vā lapitalāpanamattenāti mantānaṃ ajjhenaajjhāpanamattena .
Ubhayathāpi yaṃ pana brāhmaṇā sāmavedādivedattayaajjhenena tevijjaṃ brāhmaṇaṃ vadanti , taṃ paṭikkhipati .
Bhagavatā hi ‘‘ paramatthato atevijjaṃ brāhmaṇaṃyeva cete bhovādino avijjānivutā ‘ tevijjo brāhmaṇo ’ ti vadanti , evaṃ pana tevijjo brāhmaṇo hotī ’’ ti dassanatthaṃ tathā bujjhanakānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayena ayaṃ desanā āraddhā .
Tattha yasmā vijjāsampanno caraṇasampannoyeva hoti caraṇasampadāya vinā vijjāsampattiyā abhāvato , tasmā caraṇasampadaṃ antogadhaṃ katvā vijjāsīseneva brāhmaṇaṃ paññāpetukāmo ‘‘ dhammenāhaṃ , bhikkhave , tevijjaṃ brāhmaṇaṃ paññāpemī ’’ ti desanaṃ samuṭṭhāpetvā ‘‘ kathañcāhaṃ , bhikkhave , dhammena tevijjaṃ brāhmaṇaṃ paññāpemī ’’ ti kathetukamyatāya pucchaṃ katvā puggalādhiṭṭhānāya desanāya vijjattayaṃ vibhajanto ‘‘ idha , bhikkhave , bhikkhū ’’ tiādimāha .
Tattha anekavihitan ti anekavidhaṃ , anekehi vā pakārehi pavattitaṃ , saṃvaṇṇitanti attho .
Pubbenivāsan ti
P2.135 samanantarātītabhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthakkhandhasantānaṃ .Nivutthan ti ajjhāvutthaṃ anubhūtaṃ , attano santāne uppajjitvā niruddhaṃ , nivutthadhammaṃ vā nivutthaṃ , gocaranivāsena nivutthaṃ , attano viññāṇena viññātaṃ paraviññāṇaviññātampi vā chinnavaṭumakānussaraṇādīsu .
Anussaratīti ‘‘ ekampi jātiṃ dvepi jātiyo ’’ ti evaṃ jātipaṭipāṭivasena
V0.274 anugantvā sarati , anudeva vā sarati , citte abhininnāmite parikammasamanantaraṃ sarati .Seyyathidan ti āraddhappakāradassanatthe nipāto .
Teneva yvāyaṃ pubbenivāso āraddho hoti , tassa pakāraṃ dassento ‘‘ ekampi jātin ’’ tiādimāha .
Tattha ekampi jātin ti ekampi paṭisandhimūlakaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ .
Esa nayo dvepi jātiyotiādīsu .
Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo
M0.298 , vaḍḍhamāno vivaṭṭakappo .Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti tammūlakattā , vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī .
Evañhi sati yāni tāni ‘‘ cattārimāni , bhikkhave , kappassa asaṅkhyeyyāni .
Katamāni cattāri ?
Saṃvaṭṭo , saṃvaṭṭaṭṭhāyī , vivaṭṭo , vivaṭṭaṭṭhāyī ’’ ti ( a . ni .4.156) vuttāni cattāri asaṅkhyeyyāni , tāni pariggahitāni honti .
Tattha tayo saṃvaṭṭā – tejosaṃvaṭṭo , āposaṃvaṭṭo , vāyosaṃvaṭṭoti .
Tisso saṃvaṭṭasīmā – ābhassarā , subhakiṇhā , vehapphalāti .
Yadā kappo tejena saṃvaṭṭati , ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati .
Yadā udakena saṃvaṭṭati , subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati .
Yadā vātena saṃvaṭṭati , vehapphalato heṭṭhā vātena viddhaṃsiyati .
Vitthārato pana koṭisatasahassacakkavāḷaṃ ekato vinassati .
Iti evarūpo ayaṃ pubbenivāsaṃ anussaranto bhikkhu anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe anussarati .
Kathaṃ ?
Amutrāsin tiādinā nayena .
Tattha amutrāsin ti amumhi saṃvaṭṭakappe amumhi bhave vā yoniyā vā gatiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā ahamahosiṃ .
Evaṃnāmoti
P2.136 tisso vā phusso vā .Evaṃgottoti gotamo vā kassapo vā .
Evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā .
Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā .
Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti anekappakārānaṃ kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī .
Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparimāṇāyupariyanto vā caturāsītikappasatasahassaparimāṇāyupariyanto vā .
So tato cuto amutra udapādin ti sohaṃ tato bhavato yonito gatito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto puna amukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā udapādiṃ .
Tatrāpāsin ti atha tatrapi
V0.275 bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ .Evaṃnāmotiādi vuttanayameva .
Atha
M0.299 vā yasmā ‘‘ amutrāsin ’’ ti idaṃ anupubbena ārohantassa attano abhinīhārānurūpaṃ yathābalaṃ saraṇaṃ ,‘‘ so tato cuto ’’ ti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ , tasmā ‘‘ idhūpapanno ’’ ti imissā idhūpapattiyā anantaraṃ ‘‘ amutra udapādin ’’ ti vuttaṃ .Tatrāpāsin ti tatrapi bhave … pe … sattanikāye vā āsiṃ .
Evaṃnāmoti datto vā mitto vā , evaṃgottoti vāseṭṭho vā kassapo vā .
Evaṃvaṇṇoti kāḷo vā odāto vā .
Evamāhāroti sudhāhāro vā sāliodanādiāhāro vā .
Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti dibbasukhappaṭisaṃvedī vā mānusasukhadukkhappaṭisaṃvedī vā .
Evamāyupariyantoti evaṃ taṃtaṃparamāyupariyanto .
So tato cutoti sohaṃ tato bhavādito cuto .
Idhūpapannoti idha imasmiṃ carimabhave manusso hutvā upapanno nibbatto .
Itīti evaṃ .
Sākāraṃ sauddesan ti nāmagottādivasena sauddesaṃ , vaṇṇādivasena sākāraṃ .
Nāmagottena
P2.137 hi sattā ‘‘ tisso gotamo ’’ ti uddisīyanti , vaṇṇādīhi ‘‘ sāmo odāto ’’ ti nānattato paññāyanti .Tasmā nāmagottaṃ uddeso , itare ākārā .
Ayamassa paṭhamā vijjā adhigatāti ayaṃ iminā bhikkhunā paṭhamaṃ adhigamavasena paṭhamā , viditakaraṇaṭṭhena vijjā adhigatā sacchikatā hoti .
Kiṃ panāyaṃ viditaṃ karoti ?
Pubbenivāsaṃ .
Avijjāti tasseva pubbenivāsassa aviditakaraṇaṭṭhena tassa paṭicchādakamoho vuccati .
Tamoti sveva moho paṭicchādakaṭṭhena tamoti vuccati .
Ālokoti sā eva vijjā obhāsakaraṇaṭṭhena āloko .
Ettha ca vijjā adhigatāti ayaṃ attho , sesaṃ pasaṃsāvacanaṃ .
Yojanā panettha – ayaṃ kho tena bhikkhunā vijjā adhigatā , tassa adhigatavijjassa avijjā vihatā , vinaṭṭhāti attho .
Kasmā ?
Yasmā vijjā uppannāti .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Yathā tan ti ettha yathāti opammatthe , tan ti nipātamattaṃ .
Satiyā avippavāsena appamattassa .
Vīriyātāpena ātāpino .
Kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pahitattassa pesitacittassāti attho .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avijjā vihaññeyya , vijjā uppajjeyya , tamo vihaññeyya , āloko uppajjeyya ;
evameva tassa bhikkhuno avijjā vihatā , vijjā uppannā
M0.300 , tamo vihato , āloko uppanno , tassa padhānānuyogassa anurūpameva phalaṃ labhitvā viharatīti .Dibbena
V0.276 cakkhunāti ettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva .Visuddhenāti cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetubhāvato visuddhaṃ .
Yo hi cutimattameva passati na upapātaṃ , so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo upapātamattameva passati na cutiṃ , so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo pana tadubhayaṃ passati , so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati , tasmāssa taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti , tadubhayampāyaṃ buddhaputto passati .
Tena vuttaṃ ‘‘ cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetubhāvato
P2.138 visuddhan ’’ ti .Ekādasaupakkilesavirahato vā visuddhaṃ .
Yathāha ‘‘ vicikicchā cittassa upakkilesoti – iti viditvā vicikicchaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ , amanasikāro … pe … thinamiddhaṃ , chambhitattaṃ , uppillaṃ , duṭṭhullaṃ , accāraddhavīriyaṃ , atilīnavīriyaṃ , abhijappā , nānattasaññā , atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkileso ’’ ti ( ma . ni .3.242) evaṃ vuttehi ekādasahi upakkilesehi anupakkiliṭṭhattā visuddhaṃ .
Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ , maṃsacakkhuṃ vā atikkantattā atikkantamānusakaṃ .
Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena .
Satte passatīti manussamaṃsacakkhunā viya satte passati dakkhati āloketi .
Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunāpi daṭṭhuṃ na sakkā .
Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti , te cavamānā .
Ye ca gahitapaṭisandhikā sampatinibbattā vā , te upapajjamānāti adhippetā .
Te evarūpe cavamāne upapajjamāne ca passatīti dasseti .
Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite paribhūte .
Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte .
Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte .
Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhaakantāmanāpavaṇṇayutte .
Abhirūpe virūpetipi attho .
Sugateti sugatigate , alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane .
Duggateti duggatigate , lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapānabhojane .
Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ , tena tena upagate
M0.301 .Tattha purimehi ‘‘ cavamāne ’’ tiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ , iminā pana padena yathākammūpagañāṇakiccaṃ .
Tassa
P2.139 ca ñāṇassa ayaṃ uppattikkamo – idha bhikkhu heṭṭhā nirayābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayike satte passati mahantaṃ dukkhaṃ anubhavamāne , idaṃ dassanaṃ dibbacakkhuñāṇakiccameva .So ca evaṃ manasi karoti ‘‘ kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ dukkhaṃ anubhavantī ’’ ti , athassa ‘‘ idaṃ nāma katvā ’’ ti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati .
Tathā upari
V0.277 devalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nandanavanamissakavanaphārusakavanādīsu satte passati dibbasampattiṃ anubhavamāne , idampi dassanaṃ dibbacakkhuñāṇakiccameva .So evaṃ manasi karoti ‘‘ kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ sampattiṃ anubhavantī ’’ ti ?
Athassa ‘‘ idaṃ nāma katvā ’’ ti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati , idaṃ yathākammūpagañāṇaṃ nāma .
Imassa visuṃ parikammaṃ nāma natthi .
Yathā cimassa , evaṃ anāgataṃsañāṇassapi .
Dibbacakkhupādakāneva hi imāni dibbacakkhunā saheva ijjhanti .
Kāyaduccaritenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttanayameva .
Idha vijjāti dibbacakkhuñāṇavijjā .
Avijjāti sattānaṃ cutipaṭisandhicchādikā avijjā .
Sesaṃ vuttanayameva .
Tatiyavāre vijjāti arahattamaggañāṇavijjā .
Avijjāti catusaccappaṭicchādikā avijjā .
Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva .
Evaṃ khotiādi nigamanaṃ .
Gāthāsu ayaṃ saṅkhepattho – yo yathāvuttaṃ pubbenivāsaṃ aveti avagacchati , vuttanayena pākaṭaṃ katvā jānāti .
‘‘ Yovedī ’’ tipi pāṭho , yo avedi viditaṃ katvā ṭhitoti attho .
Chabbīsatidevalokasaṅkhātaṃ saggaṃ catubbidhaṃ apāyañca vuttanayeneva dibbacakkhunā passati .
Athoti tato paraṃ jātikkhayasaṅkhātaṃ arahattaṃ nibbānameva vā patto adhigato .
Tato eva abhiññā abhivisiṭṭhāya maggapaññāya jānitabbaṃ catusaccadhammaṃ jānitvā kiccavosānena vosito niṭṭhānappatto .
Moneyyadhammasamannāgamena muni , khīṇāsavo yasmā etāhi yathāvuttāhi tīhi vijjāhi samannāgatattā tato tatiyavijjāya sabbathā bāhitapāpattā ca tevijjo brāhmaṇo nāma hoti .
Tasmā tameva ahaṃ tevijjaṃ brāhmaṇaṃ
M0.302 vadāmi , aññaṃ pana lapitalāpanaṃ yajuādimantapadānaṃP2.140 ajjhāpanaparaṃ tevijjaṃ brāhmaṇaṃ na vadāmi , tevijjoti taṃ na kathemīti .Iti imasmiṃ vagge dutiyasutte vaṭṭaṃ kathitaṃ , pañcamaaṭṭhamadasamasuttesu vivaṭṭaṃ kathitaṃ , itaresu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti veditabbaṃ .
Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paramatthadīpaniyā khuddakanikāya-aṭṭhakathāya
Itivuttakassa tikanipātavaṇṇanā niṭṭhitā .