12. Diṭṭhigatasuttavaṇṇanā
49. Dvādasame
V0.155 dvīhi diṭṭhigatehīti ettha diṭṭhiyova diṭṭhigatāni ‘‘ gūthagataṃ muttagatan ’’ tiādīsu ( a . ni .9.11) viya .Gahitākārasuññatāya vā diṭṭhīnaṃ gatamattānīti diṭṭhigatāni , tehi diṭṭhigatehi .
Pariyuṭṭhitāti abhibhūtā palibuddhā vā .
Palibodhattho vāpi hi pariyuṭṭhānasaddo ‘‘ corā magge pariyuṭṭhiṃsū ’’ tiādīsu ( cūḷava .430) viya .
Devāti upapattidevā .
Te hi dibbanti uḷāratamehi kāmaguṇehi jhānādīhi ca kīḷanti , iddhānubhāvena vā yathicchitamatthaṃ gacchanti adhigacchantīti ca devāti vuccanti .
Manassa ussannattā manussā , ukkaṭṭhaniddesavasena cetaṃ vuttaṃ yathā ‘‘ satthā devamanussānan ’’ ti .
Olīyanti eketi ‘‘ sassato attā ca loko cā ’’ ti bhavesu olīyanābhinivesabhūtena sassatabhāvena ekacce devā manussā
P1.178 ca avalīyanti allīyanti saṅkocaṃ āpajjanti , na tato nissaranti .Atidhāvantīti paramatthato bhinnasabhāvānampi sabhāvadhammānaṃ yvāyaṃ hetuphalabhāvena sambandho , taṃ aggahetvā nānattanayassapi gahaṇena tattha tattheva dhāvanti , tasmā ‘‘ ucchijjati attā ca loko ca , na hoti paraṃ maraṇā ’’ ti ucchede vā bhavanirodhapaṭipattiyā paṭikkhepadhammataṃ atidhāvanti atikkamanti .
Cakkhumanto ca passantīti casaddo byatireke .
Pubbayogasampattiyā ñāṇaparipākena paññācakkhumanto pana devamanussā teneva paññācakkhunā sassataṃ ucchedañca antadvayaṃ anupagamma majjhimapaṭipattidassanena paccakkhaṃ karonti .
Te hi ‘‘ nāmarūpamattamidaṃ paṭiccasamuppannaṃ , tasmā na sassataṃ , nāpi ucchijjatī ’’ ti aviparītato passanti .
Evaṃ olīyanādike puggalādhiṭṭhānena uddisituṃ ‘‘ kathañca , bhikkhave ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha bhavāti kāmabhavo , rūpabhavo , arūpabhavo .
Aparepi tayo
M0.170 bhavā saññībhavo , asaññībhavo , nevasaññīnāsaññībhavo .Aparepi tayo bhavā ekavokārabhavo , catuvokārabhavo , pañcavokārabhavoti .
Etehi bhavehi āramanti abhinandantīti bhavārāmā .
Bhavesu ratā abhiratāti bhavaratā .
Bhavesu suṭṭhu muditāti bhavasammuditā .
Bhavanirodhāyāti tesaṃ bhavānaṃ accantanirodhāya anuppādanatthāya .
Dhamme desiyamāneti tathāgatappavedite niyyānikadhamme vuccamāne .
Na pakkhandatīti sassatābhiniviṭṭhattā saṃkhittadhammattā na pavisati na ogāhati .
Na pasīdatīti pasādaṃ nāpajjati na taṃ saddahati .
Na santiṭṭhatīti tassaṃ desanāyaṃ na tiṭṭhati nādhimuccati .
Evaṃ sassatato abhinivisanena bhavesu olīyanti .
Aṭṭīyamānāti
V0.156 bhave jarārogamaraṇādīni vadhabandhanacchedanādīniP1.179 ca disvā saṃvijjanena tehi samaṅgibhāvena bhavena pīḷiyamānā dukkhāpiyamānā .Harāyamānāti lajjamānā jigucchamānāti paṭikūlato dahantā .
Vibhavan ti ucchedaṃ .
Abhinandantīti taṇhādiṭṭhābhinandanāhi ajjhosāya nandanti .
Yato kira bhotiādi tesaṃ abhinandanākāradassanaṃ .
Tattha yatoti yadā .
Bhoti ālapanaṃ .
Ayaṃ attāti kārakādibhāvena attanā parikappitaṃ sandhāya vadati .
Ucchijjatīti upacchijjati .
Vinassatīti na dissati , vināsaṃ abhāvaṃ gacchati .
Na hoti paraṃ maraṇāti maraṇena uddhaṃ na bhavati .
Etaṃ santan ti yadetaṃ attano ucchedādi , etaṃ sabbabhavavūpasamato sabbasantāpavūpasamato ca santaṃ , santattā eva paṇītaṃ , tacchāviparītabhāvato yāthāvaṃ .
Tattha ‘‘ santaṃ paṇītan ’’ ti idaṃ dvayaṃ taṇhābhinandanāya vadanti ,‘‘ yāthāvan ’’ ti diṭṭhābhinandanāya .
Evan ti evaṃ yathāvuttaucchedābhinivesanena .
Bhūtan ti khandhapañcakaṃ .
Tañhi paccayasambhūtattā paramatthato vijjamānattā ca bhūtanti vuccati .
Tenāha ‘‘ bhūtamidaṃ , bhikkhave , samanupassathā ’’ ti ( ma . ni .1.401).
Bhūtato aviparītasabhāvato salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca passati .
Idañhi khandhapañcakaṃ nāmarūpamattaṃ .
Tattha ‘‘ ime pathavīādayo dhammā rūpaṃ , ime phassādayo dhammā nāmaṃ , imāni nesaṃ lakkhaṇādīni , ime nesaṃ avijjādayo paccayā ’’ ti evaṃ sapaccayanāmarūpadassanavasena ceva ,‘‘ sabbepime dhammā ahutvā sambhonti , hutvā paṭiventi , tasmā aniccā , aniccattā dukkhā , dukkhattā anattā ’’ ti evaṃ aniccānupassanādivasena ca passatīti
M0.171 attho .Ettāvatā taruṇavipassanāpariyosānā vipassanābhūmi dassitā .
Nibbidāyāti
P1.180 bhūtasaṅkhātassa tebhūmakadhammajātassa nibbindanatthāya , etena balavavipassanaṃ dasseti .Virāgāyāti virāgatthaṃ virajjanatthaṃ , iminā maggaṃ dasseti .
Nirodhāyāti nirujjhanatthaṃ , imināpi maggameva dasseti .
Nirodhāyāti vā paṭippassaddhinirodhena saddhiṃ anupādisesanibbānaṃ dasseti .
Evaṃ kho , bhikkhave , cakkhumanto passantīti evaṃ paññācakkhumanto sapubbabhāgena maggapaññācakkhunā catusaccadhammaṃ passanti .
Gāthāsu ye bhūtaṃ bhūtato disvāti ye ariyasāvakā bhūtaṃ khandhapañcakaṃ bhūtato aviparītasabhāvato vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya disvā .
Etena pariññābhisamayaṃ dasseti .
Bhūtassa ca atikkaman ti bhāvanābhisamayaṃ .
Ariyamaggo hi bhūtaṃ atikkamati etenāti ‘‘ bhūtassa atikkamo ’’ ti vutto .
Yathābhūteti aviparītasaccasabhāve nibbāne .
Vimuccanti
V0.157 adhimuccanti , etena sacchikiriyābhisamayaṃ dasseti .Bhavataṇhāparikkhayāti bhavataṇhāya sabbaso khepanā samucchindanato , etena samudayappahānaṃ dasseti .
Save bhūtapariñño soti ettha pana saveti nipātamattaṃ .
So bhūtapariñño bhūtassa atikkamanūpāyena maggena bhavataṇhāparikkhayā pariññātakkhandho tato eva yathābhūte nibbāne adhimutto .
Bhavābhaveti khuddake ceva mahante ca , ucchedādidassane vā vītataṇho bhinnakileso .
Bhikkhu bhūtassa upādānakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa vibhavā , āyatiṃ anuppādā punabbhavaṃ nāgacchati , apaññattikabhāvameva gacchatīti anupādisesāya nibbānadhātuyā desanaṃ niṭṭhāpesi .
Iti imasmiṃ vagge ekādasame vaṭṭaṃ kathitaṃ , tatiyacatutthapañcamesu pariyosānasutte ca vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ , sesesu vivaṭṭamevāti veditabbaṃ .
Dvādasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paramatthadīpaniyā khuddakanikāya-aṭṭhakathāya
Itivuttakassa dukanipātavaṇṇanā niṭṭhitā .