5. Sukkadhammasuttavaṇṇanā
42. Pañcame sukkāti na vaṇṇasukkatāya sukkā , sukkabhāvāya pana paramavodānāya saṃvattantīti nipphattisukkatāya sukkā .
Sarasenapi sabbe kusalā dhammā sukkā eva kaṇhabhāvapaṭipakkhato
V0.138 .Tesañhi uppattiyā cittaṃ pabhassaraṃ hoti parisuddhaṃ .
Dhammāti kusalā dhammā .
Lokan ti sattalokaṃ .
Pālentīti ādhārasandhāraṇena mariyādaṃ ṭhapentā rakkhanti .
Hirī ca ottappañcāti ettha hiriyati hiriyitabbena , hiriyanti etenāti vā hirī .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ yaṃ hiriyati hiriyitabbena , hiriyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā , ayaṃ vuccati hirī ’’ ti ( dha . sa .30).
Ottappati ottappitabbena , ottappanti etenāti vā ottappaṃ .
Vuttampicetaṃ ‘‘ yaṃ ottappati ottappitabbena , ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ
P1.157 dhammānaṃ samāpattiyā , idaṃ vuccati ottappan ’’ ti ( dha . sa .31).Tattha ajjhattasamuṭṭhānā hirī , bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ .
Attādhipateyyā hirī , lokādhipateyyaṃ ottappaṃ .
Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī , bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ .
Sappatissavalakkhaṇā hirī , vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ .
Tattha ajjhattasamuṭṭhānaṃ hiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti – jātiṃ paccavekkhitvā , vayaṃ paccavekkhitvā , sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā , bāhusaccaṃ paccavekkhitvā .
Kathaṃ ?
‘‘ Pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ na jātisampannānaṃ kammaṃ , hīnajaccānaṃ kevaṭṭādīnaṃ kammaṃ , mādisassa jātisampannassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yuttan ’’ ti evaṃ tāva jātiṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpakammaṃ akaronto hiriṃ
M0.151 samuṭṭhāpeti .Tathā ‘‘ pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ daharehi kattabbakammaṃ , mādisassa vaye ṭhitassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yuttan ’’ ti evaṃ vayaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpakammaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti .
Tathā ‘‘ pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ dubbalajātikānaṃ kammaṃ , mādisassa sūrabhāvasampannassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yuttan ’’ ti evaṃ sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpakammaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti .
Tathā ‘‘ pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ andhabālānaṃ kammaṃ , na paṇḍitānaṃ , mādisassa paṇḍitassa bahussutassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yuttan ’’ ti evaṃ bāhusaccaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpakammaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti .
Evaṃ ajjhattasamuṭṭhānaṃ hiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti .
Samuṭṭhāpetvā ca pana attano citte hiriṃ pavesetvā pāpakammaṃ na karoti .
Evaṃ hirī ajjhattasamuṭṭhānā nāma hoti .
Kathaṃ ottappaṃ bahiddhāsamuṭṭhānaṃ nāma ?
‘‘ Sace tvaṃ pāpakammaṃ karissasi , catūsu parisāsu garahappatto bhavissasi .
‘‘ Garahissanti
V0.139 taṃ viññū , asuciṃ nāgariko yathā ;Vajjito sīlavantehi , kathaṃ bhikkhu karissasī ’’ ti .
–
Paccavekkhanto
P1.158 hi bahiddhāsamuṭṭhitena ottappena pāpakammaṃ na karoti .Evaṃ ottappaṃ bahiddhāsamuṭṭhānaṃ nāma hoti .
Kathaṃ hirī attādhipateyyā nāma ?
Idhekacco kulaputto attānaṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā ‘‘ mādisassa saddhāpabbajitassa bahussutassa dhutavādissa na yuttaṃ pāpakammaṃ kātun ’’ ti pāpakammaṃ na karoti .
Evaṃ hirī attādhipateyyā nāma hoti .
Tenāha bhagavā –
‘‘ So attānaṃyeva adhipatiṃ karitvā akusalaṃ pajahati , kusalaṃ bhāveti , sāvajjaṃ pajahati , anavajjaṃ bhāveti , suddhamattānaṃ pariharatī ’’ ti ( a . ni .3.40).
Kathaṃ ottappaṃ lokādhipateyyaṃ nāma ?
Idhekacco kulaputto lokaṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā pāpakammaṃ na karoti .
Yathāha –
‘‘ Mahā kho panāyaṃ lokasannivāso .
Mahantasmiṃ kho pana lokasannivāse santi samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno
M0.152 , te dūratopi passanti , āsannāpi na dissanti , cetasāpi cittaṃ pajānanti , tepi maṃ evaṃ jānissanti ‘ passatha bho imaṃ kulaputtaṃ , saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī ’ ti .Santi devatā iddhimantiniyo dibbacakkhukā paracittaviduniyo , tā dūratopi passanti , āsannāpi na dissanti , cetasāpi cittaṃ pajānanti , tāpi maṃ evaṃ jānissanti ‘ passatha bho imaṃ , kulaputtaṃ , saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī ’ ti .
So lokaṃyeva adhipatiṃ katvā akusalaṃ pajahatī ’’ ti ( a . ni .3.40).
Evaṃ lokādhipateyyaṃ ottappaṃ .
Lajjāsabhāvasaṇṭhitāti
V0.140 ettha lajjāti lajjanākāro , tena sabhāvena saṇṭhitā hirī .Bhayanti apāyabhayaṃ , tena sabhāvena saṇṭhitaṃ ottappaṃ .
Tadubhayaṃ pāpaparivajjane pākaṭaṃ hoti .
Tattha yathā dvīsu ayoguḷesu eko sītalo bhaveyya gūthamakkhito , eko uṇho āditto .
Tesu yathā sītalaṃ gūthamakkhitattā jigucchanto viññujātiko
P1.159 na gaṇhāti , itaraṃ dāhabhayena , evaṃ paṇḍito lajjāya jigucchanto pāpaṃ na karoti , ottappena apāyabhīto pāpaṃ na karoti .Evaṃ lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī , bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ .
Kathaṃ sappatissavalakkhaṇā hirī , vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ ?
Ekacco hi jātimahattapaccavekkhaṇā , satthumahattapaccavekkhaṇā , dāyajjamahattapaccavekkhaṇā , sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇāti catūhi kāraṇehi tattha gāravena sappatissavalakkhaṇaṃ hiriṃ samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti , ekacco attānuvādabhayaṃ , parānuvādabhayaṃ , daṇḍabhayaṃ , duggatibhayanti catūhi kāraṇehi vajjato bhāyanto vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti .
Ettha ca ajjhattasamuṭṭhānāditā hirottappānaṃ tattha tattha pākaṭabhāvena vuttā , na pana nesaṃ kadāci aññamaññavippayogo .
Na hi lajjanaṃ nibbhayaṃ , pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti .
Ime
M0.153 ce , bhikkhave , dve sukkā dhammā lokaṃ na pāleyyun ti bhikkhave , ime dve anavajjadhammā yadi lokaṃ na rakkheyyuṃ , lokapālakā yadi na bhaveyyuṃ .Nayidha paññāyetha mātāti idha imasmiṃ loke janikā mātā ‘‘ ayaṃ me mātā ’’ ti garucittīkāravasena na paññāyetha ,‘‘ ayaṃ mātā ’’ ti na labbheyya .
Sesapadesupi eseva nayo .
Mātucchāti mātubhaginī .
Mātulānīti mātulabhariyā .
Garūnan ti mahāpitucūḷapitujeṭṭhabhātuādīnaṃ garuṭṭhāniyānaṃ .
Sambhedan ti saṅkaraṃ , mariyādabhedaṃ vā .
Yathā ajeḷakātiādīhi upamaṃ dasseti .
Ete hi sattā ‘‘ ayaṃ me mātā ’’ ti vā ‘‘ mātucchā ’’ ti vā garucittīkāravasena na jānanti , yaṃ vatthuṃ nissāya uppannā , tatthapi vippaṭipajjanti .
Tasmā upamaṃ āharanto ajeḷakādayo āhari .
Ayañhettha saṅkhepattho – yathā ajeḷakādayo tiracchānā hirottapparahitā mātādisaññaṃ akatvā bhinnamariyādā sabbattha sambhedena vattanti , evamayaṃ
P1.160 manussaloko yadi lokapālakadhammā na bhaveyyuṃ , sabbattha sambhedena vatteyya .Yasmā panime lokapālakadhammā lokaṃ pālenti , tasmā natthi sambhedoti .
Gāthāsu yesaṃ ce hiriottappan ti ceti nipātamattaṃ .
Yesaṃ sattānaṃ hirī ca ottappañca sabbadāva
V0.141 sabbakālameva na vijjati na upalabbhati .Vokkantā sukkamūlā teti te sattā kusalamūlapacchedāvahassāpi kammassa karaṇato kusalakammānaṃ patiṭṭhānabhūtānaṃ hirottappānameva vā abhāvato kusalato vokkamitvā , apasakkitvā , ṭhitattā vokkantā sukkamūlā , punappunaṃ jāyanamīyanasabhāvattā jātimaraṇagāmino saṃsāraṃ nātivattantīti attho .
Yesañca hiriottappan ti yesaṃ pana parisuddhamatīnaṃ sattānaṃ hirī ca ottappañcāti ime dhammā sadā sabbakālaṃ rattindivaṃ navamajjhimattherakālesu sammā upagamma ṭhitā pāpā jigucchantā bhāyantā tadaṅgādivasena pāpaṃ pajahantā .
Virūḷhabrahmacariyāti sāsanabrahmacariye maggabrahmacariye ca virūḷhaṃ āpannā , aggamaggādhigamena sabbaso santakilesatāya santaguṇatāya vā santo , punabbhavassa khepitattā khīṇapunabbhavā hontīti .
Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .