Adhikaraṇasamathavaṇṇanā
Gaṇanaparicchedoti
V0.410 saṅkhyāparicchedo .Adhikarīyanti etthāti adhikaraṇāni .
Ke adhikarīyanti ?
Samathā .
Kathaṃ adhikarīyanti ?
Samanavasena .
Tasmā te tesaṃ samanavasena pavattantīti āha ‘‘ adhikaraṇāni samentī ’’ tiādi .
Uppannānaṃ uppannānan ti uṭṭhitānaṃ uṭṭhitānaṃ .
Kiñcāpi
M0.445 adhikaraṇaṭṭhena ekavidhaṃ , tathāpi vatthuvasena nānā hotīti ‘‘ adhikaraṇānan ’’ ti bahuvacanaṃ kataṃ .Idāni tassa nānāttaṃ dassetvā vivarituṃ ‘‘ vivādādhikaraṇan ’’ tiādimāha .
Vivādoyeva adhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇaṃ .
Esa nayo sesesupi .
Samathatthan ti samanatthaṃ .
Adhikaraṇassa sammukhā vinayanato sammukhāvinayo .
Dabbamallaputtattherasadisassa sativepullappattassa khīṇāsavasseva dātabbo vinayo sativinayo .
Sammūḷhassa gaggabhikkhusadisassa ummattakassa dātabbo vinayo amūḷhavinayo .
Paṭiññātena karaṇabhūtena karaṇaṃ paṭiññātakaraṇaṃ .
Atha vā paṭiññāte āpannabhāvādike karaṇaṃ kiriyā ,‘‘ āyatiṃ saṃvareyyāsī ’’ ti parivāsadānādivasena ca pavattaṃ vacīkammaṃ paṭiññātakaraṇaṃ .
Yassā kiriyāya dhammavādino bahutarā , esā yebhuyyasikā nāma .
Yo pāpussannatāya pāpiyo , puggalo , tassa upavāḷabhikkhusadisassa kattabbato tassapāpiyasikā , aluttasamāsoyaṃ .
Tiṇavatthārakasadisattā tiṇavatthārako .
Yathā ( cūḷava . aṭṭha .212) hi gūthaṃ vā muttaṃ vā ghaṭṭiyamānaṃ duggandhatāya bādhati , tiṇehi avattharitvā suppaṭicchāditassa panassa gandho na bādhati , evameva yaṃ adhikaraṇaṃ mūlānumūlaṃ gantvā vūpasamiyamānaṃ kakkhaḷattāya vāḷattāya bhedāya saṃvattati , taṃ iminā kammena vūpasantaṃ gūthaṃ viya tiṇavatthārakena paṭicchannaṃ suvūpasantaṃ hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ tiṇavatthārakasadisattā tiṇavatthārako ’’ ti .
Tatrāti tesu sattasu adhikaraṇasamathesu .
‘‘ Aṭṭhārasahi vatthūhī ’’ ti lakkhaṇavacanametaṃ ‘‘ yadi me byādhikā bhaveyyuṃ , dātabbamidamosadhan ’’ tiādinā ( saṃ . ni . ṭī .2.3.39-42) viya .
Tasmā tesu aññatarena vivadantā aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantīti vuccati .
Vivādoti vipaccanīkavādo .
Upavadanāti akkoso .
Codanāti anuyogo .
Dveti thullaccayadubbhāsitāpattiyo
V0.411 dve .Catunnaṃ kammānaṃ karaṇan ti catunnaṃ kammānaṃ antare yassa kassaci kammassa karaṇaṃ .
Evaṃ adhikaraṇāni dassetvā idāni tesu idaṃ adhikaraṇaṃ ettakehi samathehi sammatīti dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Yasmiṃ vihāre uppannaṃ
M0.446 , tasmiṃyeva vā sammatīti sambandho .Evaṃ sesesupi .
Tattha yasmiṃ vihāre uppannan ti ‘‘ yasmiṃ vihāre mayhaṃ iminā patto gahito , cīvaraṃ gahitan ’’ tiādinā ( pari . aṭṭha .341) nayena pattacīvarādīnaṃ atthāya vivādādhikaraṇaṃ uppannaṃ hoti .
Tasmiṃyeva vā sammatīti tasmiṃ vihāreyeva āvāsikehi sannipatitvā ‘‘ alaṃ , āvuso ’’ ti atthapaccatthike saññāpetvā pāḷimuttakavinicchayeneva vūpasamentehi sammati .
Sace pana taṃ adhikaraṇaṃ nevāsikā vūpasametuṃ na sakkonti , athañño vinayadharo āgantvā ‘‘ kiṃ , āvuso , imasmiṃ vihāre uposatho vā pavāraṇā vā ṭhitā ’’ ti pucchati , tehi ca tasmiṃ kāraṇe kathite taṃ adhikaraṇaṃ khandhakato ca parivārato ca suttena vinicchinitvā vūpasameti .
Evampi etasmiṃyeva sammatīti daṭṭhabbaṃ .
Aññattha vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā sammatīti ‘‘ na mayaṃ etassa vinicchaye tiṭṭhāma , nāyaṃ vinaye kusalo , amukasmiṃ nāma gāme vinayadharā therā vasanti , tattha gantvā vinicchinissāmā ’’ ti gacchantānaṃ antarāmagge vā kāraṇaṃ sallakkhetvā aññamaññaṃ saññāpentehi , aññehi vā te bhikkhū nijjhāpentehi sammati .
Na heva kho pana aññamaññasaññattiyā vā sabhāgabhikkhunijjhāpanena vā vūpasantaṃ hoti , apica kho paṭipathaṃ āgacchanto eko vinayadharo disvā ‘‘ katthāvuso , gacchathā ’’ ti pucchitvā ‘‘ amukaṃ nāma gāmaṃ iminā nāma karaṇenā ’’ ti vutte ‘‘ alaṃ , āvuso , kiṃ tattha gatenā ’’ ti tattheva dhammena vinayena taṃ adhikaraṇaṃ vūpasameti .
Evampi antarāmagge vūpasammati nāma .
Yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ , tattha saṅghena vāti sace pana ‘‘ alaṃ , āvuso , kiṃ tattha gatenā ’’ ti vuccamānāpi ‘‘ mayaṃ tattheva gantvā vinicchayaṃ pāpessāmā ’’ ti ( pari . aṭṭha .341) vinayadharassa vacanaṃ anādiyitvā yattha gantvā sabhāgabhikkhusaṅghassa adhikaraṇaṃ niyyātitaṃ , tattha saṅghena ‘‘ alaṃ , āvuso , saṅghasannipātaṃ nāma garukan ’’ ti tattheva nisīditvā vinicchitaṃ sammati .
Na heva kho pana sabhāgabhikkhūnaṃ saññattiyā vūpasantaṃ hoti , apica kho saṅghaṃ sannipātetvā ārocitaṃ saṅghamajjhe vinayadharā vūpasamenti .
Evampi tattha saṅghena vinicchitaṃ sammati nāma .
Ubbāhikāya
M0.447V0.412 sammatapuggalehi vā vinicchitan ti apaloketvā vā khandhake vuttāya vā ñattidutiyakammavācāya sammatehi puggalehi visuṃ vā nisīditvā , tassāyeva vā parisāya ‘‘ aññena na kiñci kathetabban ’’ ti ( cūḷava . aṭṭha .231) sāvetvā vinicchitaṃ .Ayan ti ayaṃ yathāvuttā catubbidhā sammukhatā .
Kārakasaṅghassāti vūpasametuṃ sannipatitassa kārakasaṅghassa .
Saṅghasāmaggivasena sammukhībhāvoti ‘‘ yāvatikā bhikkhū kammappattā , te āgatā honti , chandārahānaṃ chando āhaṭo hoti , sammukhībhūtā na paṭikkosantī ’’ ti ( cūḷava .228) evaṃ vuttasaṅghasāmaggivasena sammukhībhāvo , etena yathā tathā padhānakārakapuggalānaṃ sammukhatāmattaṃ saṅghasammukhatā nāma na hotīti dasseti .
Bhūtatāti tacchatā .
Saccapariyāyo hi idha dhamma saddo ‘‘ dhammavādī ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.9,194) viya .
Vineti etenāti vinayo , tassa tassa adhikaraṇassa vūpasamanāya bhagavatā vuttavidhi , tassa vinayassa sammukhatā vinayasammukhatā .
Tenāha ‘‘ yathā taṃ … pe … vinayasammukhatā ’’ ti .
Yenāti yena puggalena .
Atthapaccatthikānan ti ( sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.228) vivādavatthusaṅkhāte atthe paccatthikānaṃ .
Saṅghasammukhatā parihāyati sammatapuggaleheva vūpasamanato .
Nan ti vivādādhikaraṇaṃ .
Pañcaṅgasamannāgatan ti ( cūḷava .234)‘‘ na chandāgatiṃ gacchati , na dosāgatiṃ gacchati , na mohāgatiṃ gacchati , na bhayāgatiṃ gacchati , gahitāgahitaṃ jānātī ’’ ti vuttehi pañcahaṅgehi samannāgataṃ .
Gūḷhakavivaṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhesūti ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , tesaṃ bhikkhūnaṃ saññattiyā tayo salākaggāhake gūḷhakaṃ , vivaṭakaṃ , sakaṇṇajappakan ’’ ti ( cūḷava .235) samathakkhandhake vuttesu tīsu salākaggāhesu .
Salākaṃ gāhetvāti dhammavādīnañca adhammavādīnañca salākāyo nimittasaññaṃ āropetvā cīvarabhoge katvā samathakkhandhake vuttanayena gāhāpetvā .
Evañhi tattha vuttaṃ –
‘‘ Kathañca , bhikkhave , gūḷhako salākaggāho hoti ?
Tena salākaggāhāpakena bhikkhunā salākāyo vaṇṇāvaṇṇāyo katvā ekameko bhikkhu upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo
M0.448 ‘ ayaṃ evaṃvādissa salākā , ayaṃ evaṃvādissa salākā , yaṃ icchasi , taṃ gaṇhāhī ’ ti .Gahite vattabbo ‘ mā ca kassaci dassehī ’ ti .
Sace jānāti ‘ adhammavādī bahutarā ’ ti ,‘ duggaho ’ ti paccukkaḍḍhitabbaṃ .
Sace jānāti ‘ dhammavādī bahutarā ’ ti
V0.413 ,‘ suggaho ’ ti sāvetabbaṃ .Evaṃ kho , bhikkhave , gūḷhako salākaggāho hoti .
‘‘ Kathañca , bhikkhave , vivaṭako salākaggāho hoti ?
Sace jānāti ‘ dhammavādī bahutarā ’ ti , vissaṭṭheneva vivaṭena gāhetabbo .
Evaṃ kho , bhikkhave , vivaṭako salākaggāho hoti .
‘‘ Kathañca , bhikkhave , sakaṇṇajappako salākaggāho hoti ?
Tena salākaggāhāpakena bhikkhunā ekamekassa bhikkhuno upakaṇṇake ārocetabbaṃ ‘ ayaṃ evaṃvādissa salākā , ayaṃ evavādissa salākā , yaṃ icchasi , taṃ gaṇhāhī ’ ti .
Gahite vattabbo ‘ mā ca kassaci ārocehī ’ ti .
Sace jānāti ‘ adhammavādī bahutarā ’ ti ,‘ duggaho ’ ti paccukkaḍḍhitabbaṃ .
Sace jānāti ‘ dhammavādī bahutarā ’ ti ,‘ suggaho ’ ti sāvetabbaṃ .
Evaṃ kho , bhikkhave , sakaṇṇajappako salākaggāho hotī ’’ ti .
Ettha ca alajjussannāya ( cūḷava . aṭṭha .235) parisāya gūḷhako salākaggāho kātabbo , lajjussannāya vivaṭako , bālussannāya sakaṇṇajappakoti veditabbo .
Dhammavādīnaṃ yebhuyyatāyāti dhammavādīnaṃ ekenapi adhikatāya , ko pana vādo dvīhi tīhi .
‘‘ Catūhi samathehi sammatī ’’ ti idaṃ sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ , tattha pana dvīhi eva vūpasamanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Evaṃ vinicchitan ti sace āpatti natthi , ubho khamāpetvā , atha atthi , āpattiṃ dassetvā ropanavasena vinicchitaṃ .
Paṭikammaṃ pana āpattādhikaraṇasamathe parato āgamissatīti .
Na samaṇasāruppaṃ assāmaṇakaṃ , samaṇehi akattabbaṃ , tasmiṃ .
Ajjhācāre vītikkame sati .
Pārājikasāmantena
M0.449 vāti dukkaṭena vā thullaccayena vā .Methunadhamme hi pārājikasāmantā nāma dukkaṭaṃ hoti , adinnādānādīsu thullaccayaṃ .
Paṭicaratoti paṭicchādentassa .
Acchinnamūlo bhavissatīti pārājikaṃ anāpanno bhavissati , sīlavā bhavissatīti vuttaṃ hoti .
Sammā vattitvāti vattaṃ pūretvā .
Osāraṇaṃ labhissatīti kammappaṭippassaddhiṃ labhissati .
Tassāti
V0.414 āpattādhikaraṇassa .Sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi paṭiññāya , tathārūpāya khantiyā vā vinā avūpasamanato .
Yā pana paṭiññāti sambandho .
Etthāti āpattidesanāyaṃ .
Siyāti avassaṃ .
Kakkhaḷattāya vāḷattāyāti kakkhaḷabhāvāya ceva vāḷabhāvāya ca .
Thullavajjan ti pārājikañceva saṅghādisesañca .
Gihippaṭisaṃyuttan ti gihīnaṃ hīnena khuṃsanavambhanadhammikappaṭissavesu āpannaṃ āpattiṃ .
Yathānurūpan ti ‘‘ dvīhi samathehi , tīhi , catūhi , ekenā ’’ ti evaṃ vuttanayeneva yathānurūpaṃ .
Etthāti imasmiṃ samathādhikāre .
Vinicchayanayoti vinicchayanayamattaṃ .
Tenāha ‘‘ vitthāro panā ’’ tiādi .
Assāti vitthārassa .
Samantapāsādikāyaṃ vuttoti samantapāsādikāya nāma vinayaṭṭhakathāyaṃ vutto .
Tasmā tattha vuttanayeneva veditabboti adhippāyo .
Ettakan ti etaṃparamaṃ , na ito bhiyyo .
Adhikaraṇasamathavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya
Vinayatthamañjūsāyaṃ līnatthappakāsaniyaṃ
Bhikkhupātimokkhavaṇṇanā niṭṭhitā .
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa