2. Dutiyapārājikavaṇṇanā

Etthāti etesu dvīsu .

Ekakuṭikādibhedo sabbopi gāmoti veditabboti sambandho .

Tattha ekakuṭikādibhedoti yasmiṃ gāme ekā eva kuṭi ekaṃ gehaṃ seyyathāpi malayajanapade , ayaṃ ekakuṭiko gāmo nāma .

Ādi saddena ‘‘ dvikuṭikopi gāmo , tikuṭikopi gāmo , catukkuṭikopi gāmo ’’ ti ( pārā .92) vuttappabhedaṃ saṅgaṇhāti .

Abhinavaniviṭṭho ekakuṭikādigāmo pana yāva manussā pavisitvā vāsaṃ na kappenti , tāva gāmasaṅkhaṃ na gacchati .

Kiṃbhūtoti āha ‘‘ parikkhitto vā ’’ tiādi .

Tattha parikkhitto nāma iṭṭhakapākāraṃ ādiṃ katvā antamaso kaṇṭakasākhāhipi parikkhitto .

Tabbiparīto aparikkhitto .

Amanusso nāma yo sabbaso vā manussānaṃ abhāvena yakkhapariggahabhūto , yato vā manussā kenaci karaṇīyena punapi āgantukāmā eva apakkantā , yato pana nirapekkhā hutvā pakkamanti , so gāmasaṅkhaṃ na gacchati .

Na kevalaṃ ekakuṭikādibhedovāti āha ‘‘ antamaso ’’ tiādi .

Yo koci satthopīti jaṅghasatthasakaṭasatthādīsu yo koci satthopi .

Imasmiṃ sikkhāpade nigamanagarāni viya gāmaggahaṇeneva gāmūpacāropi saṅgahitoti āha ‘‘ ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā ’’ ti .

Aññathā pana mātikāya anavasesato avahāraṭṭhānapariggaho kato nāma na hoti , na ca buddhā sāvasesaṃ pārājikaṃ paññāpenti .

Tatthāti tesu gāmagāmūpacāresu .

Dvāreti nibbakosassa udakapatanaṭṭhānato abbhantare .

Antogeheti pamukhassa abbhantare .

KataparikkhepotiM0.195 pākāravatiādīhi kataparikkhepo .

Suppapatanādiparicchedo panettha aparikkhittagharaṃ sandhāya vutto .

Na kevalaṃ gharassa purato , atha kho samantato tattakova paricchedo gharūpacāro nāmāti gahetabbaṃ .

‘‘ Purato ’’ tiādikaṃ pana lokiyehiV0.183 tathākaraṇato vuttaṃ .

Thāmamajjhimassāti majjhimathāmassa , neva appathāmassa , na mahāthāmassāti vuttaṃ hoti .

‘‘ Yathā taruṇamanussā ’’ tiādinā yathā mātugāmo kāke uḍḍāpento ujukameva hatthaṃ ukkhipitvā leḍḍuṃ khipati , yathā ca udakukkhepe udakaṃ khipanti , evaṃ khittassa leḍḍussa patitaṭṭhānaṃ paṭikkhipati .

Pavattitvāti luṭhitvā , parivattitvāti vuttaṃ hoti .

Tassa sace dve indakhīlā hontīti ( pārā . aṭṭha .1.92) tassa parikkhittassa gāmassa sace anurādhapurasseva dve ummārā honti .

Yassa pana eko , tassa gāmadvārabāhānaṃ vemajjhe ṭhitassa leḍḍupātabbhantaraṃ gāmūpacāro nāma .

Yatra pana indakhīlo natthi , tatra gāmadvārabāhānaṃ vemajjhaṃ .

Yatra dvārabāhāpi natthi , tattha ubhosu passesu vatiyā vā pākārassa vā koṭivemajjhaṃva indakhīlaṭṭhāniyattā indakhīloti gahetabbaṃ .

Yo pana gāmo pubbe mahā hutvā pacchā kulesu naṭṭhesu appako hoti , so gharūpacārato leḍḍupāteneva paricchinditabbo .

Purimaparicchedo panassa parikkhittassāpi aparikkhittassāpi appamāṇamevāti .

Nanu cetaṃ aparikkhittassa upacāradassanaṃ padabhājanena viruddhamiva dissati .

Tattha hi ‘‘ gāmūpacāro nāma parikkhittassa gāmassa indakhīle ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’’ ti ( pārā .92) vatvā ‘‘ aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’’ ti ( pārā .92) ettakameva vuttaṃ , na pana taṃ leḍḍupātaṃ gāmasaṅkhepaṃ katvā tato paraṃ gāmūpacāroti vuttoti āha ‘‘ padabhājanepi hi imināva nayena attho veditabbo ’’ ti .

Ayamettha adhippāyo – idha gāmo nāma duvidho hoti parikkhitto ca aparikkhitto ca ( pārā . aṭṭha .1.92).

Tatra parikkhittassa parikkhepoyeva paricchedo .

Tasmā tassa visuṃ paricchedaṃ avatvā ‘‘ gāmūpacāro nāma parikkhittassa gāmassa indakhīle ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’’ ti pāḷiyaṃ vuttaṃ .

Aparikkhittassa pana gāmassa gāmaparicchedo vattabbo .

Tasmā tassaM0.196 gāmassa gāmaparicchedadassanatthaṃ ‘‘ aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’’ ti ( pārā .92) vuttaṃ .

Gāmaparicchede ca dassite gāmūpacāralakkhaṇaṃ pubbe vuttanayeneva sakkā ñātunti puna ‘‘ tattha ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’’ ti na vuttaṃ , attho pana tatthāpi ayameva yathāvuttoti .

Yo pana gharūpacāre ṭhitassa leḍḍupātaṃyeva ‘‘ gāmūpacāro ’’ ti vadati , tassa gharūpacāro ‘‘ gāmo ’’ ti āpajjati .

Tato gharaṃ gharūpacāro , gāmo gāmūpacāroti esa vibhāgo saṅkarīyati .

Asaṃkarato cettha vinicchayo veditabbo .

Tasmā pāḷiñca aṭṭhakathañca saṃsanditvā vuttanayenevettha gāmo , gāmūpacāro ca veditabboti .

TatthātiV0.184 tesu dvīsu upacāresu .

Yvāyaṃ upacāro dassitoti sambandho .

Vikāle gāmappavesanādīsūti ettha ādi saddena asaṃkaccikāgāmappavesanaṃ ( pāci .1225) saṅgaṇhāti .

Yo pana parikkhittassa gāmassa upacāro vutto , so na katthaci vinayapiṭake upayogaṃ gato .

Kevalaṃ aparikkhittassa parikkhepokāsato aparo eko leḍḍupāto gāmūpacāro nāmāti ñāpanatthaṃ vutto .

Evaṃ vutte hi ñāyati ‘‘ parikkhittassāpi ce gāmassa eko leḍḍupāto kappiyabhūmi samāno upacāroti vutto , pageva aparikkhittassa parikkhepokāsato eko ’’ ti .

Imesaṃ paricchedadassanatthan ti imesaṃ gāmāraññānaṃ paricchedadassanatthaṃ vuttā aṭṭhakathāyaṃ .

Pārājikavatthun ti pādagghanakaṃ .

Avaharantassāti gaṇhantassa .

Adinnan ti ( pārā . aṭṭha .92) dantaponasikkhāpade attano santakampi appaṭiggahitakaṃ kappiyaṃ ajjhoharaṇīyaṃ vuccati , idha pana yaṃ kiñci parapariggahitaṃ sasāmikaṃ bhaṇḍaṃ , tadetaṃ tehi sāmikehi kāyena vā vācāya vā na dinnanti adinnaṃ .

Avahārappahonakameva pana dassetuṃ ‘‘ aññassa manussajātikassa santakan ’’ ti vuttaṃ .

Saṅkhāsaddasseva ta-kārena vaḍḍhetvā vuttattā ‘‘ saṅkhā saṅkhātanti atthato ekan ’’ ti vuttaṃ .

Tattha atthato ekan ti padatthato ekaṃ , anatthantaranti vuttaṃ hoti .

Koṭṭhāsassetaṃ nāmaṃ bhāgatoM0.197 saṅkhāyati upaṭṭhātīti katvā .

Papañcasaṅkhāti sattānaṃ saṃsāre papañcenti cirāyantīti papañcā , taṇhāmānadiṭṭhiyo , yassa vā uppannā , taṃ ‘‘ ratto ’’ ti vā ‘‘ matto ’’ ti vā ‘‘ micchādiṭṭhiniviṭṭho ’’ ti vā papañcenti byañjentīti papañcā , saṅkhā vuccati koṭṭhāso , papañcāva saṅkhā papañcasaṅkhā , papañcakoṭṭhāsāti attho , taṇhāmānadiṭṭhiyoti vuttaṃ hoti .

Theyyacittasaṅkhātoti ‘‘ theyyacitto ’’ ti kathito .

Eko cittakoṭṭhāsoti vissāsatāvakālikādiggāhavasappavattaatheyyacittakoṭṭhāsato añño cittakoṭṭhāso .

Theyyasaṅkhātenāti theyyabhūtacittakoṭṭhāsena .

Yadi evaṃ atha kasmā etassa vibhaṅge ‘‘ theyyacitto avaharaṇacitto ’’ ti ( pārā .92) vuttanti āha ‘‘ yo cā ’’ tiādi .

Byañjanaṃ anādiyitvāti byañjane ādaraṃ akatvāti attho , saddatthamanapekkhitvāti vuttaṃ hoti .

Atthamevāti bhāvatthameva .

Te pana avahārāti te pañcavīsati avahārā .

Saviññāṇakāviññāṇakavasena nānāvidho bhaṇḍo etassa pañcakassāti nānābhaṇḍaṃ , pañcannaṃ avahārānaṃ samūho pañcakaṃ , pañcaparimāṇamassāti vā pañcakaṃ , nānābhaṇḍameva pañcakaṃ nānābhaṇḍapañcakaṃ .

Saviññāṇakavasena eko bhaṇḍo etassāti ekabhaṇḍaṃ .

Sesaṃ vuttanayameva .

Sāhatthikova pañcakaṃV0.185 sāhatthikapañcakaṃ .

Ādipadavasena cetaṃ nāmaṃ kusalādittikassa kusalattikavohāro viya .

Tasmā sāhatthikādipañcakanti atthato daṭṭhabbaṃ .

Esa nayo sesesu pañcakadvayesu .

Etassevāti ‘‘ ādiyeyyā ’’ ti etasseva mātikāpadassa .

Imesaṃ padānaṃ vasenāti imesaṃ pañcannaṃ padānaṃ vasena .

Ettha ca paṭhamapadaṃ abhiyogavasena vuttaṃ , dutiyapadaṃ aññesaṃ bhaṇḍaṃ harantassa gacchato vasena , tatiyapadaṃ upanikkhittabhaṇḍavasena , catutthaṃ saviññāṇakavasena , pañcamaṃ thale nikkhittādivasena vuttanti veditabbaṃ .

Idāni nesaṃ atthayojanaṃ dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādimāha .

Tattha tatthāti tesu dvīsu pañcakesu .

Itaran ti ekabhaṇḍapañcakaṃ .

Ārāman ti pupphārāmaphalārāmaṃ .

Abhiyuñjatīti ( pārā . aṭṭha .1.102) parasantakaṃ ‘‘ mama santakova ayan ’’ ti musā bhaṇitvā abhiyuñjati codeti , aṭṭaṃ karotīti attho .

Sampajānamusāvādepi adinnādānassa pubbapayogattā dukkaṭanti āha ‘‘ āpattiM0.198 dukkaṭassā ’’ ti , dukkaṭasaṅkhātā āpatti bhaveyyāti attho .

Atha vā dukkaṭasaññitassa vītikkamassa āpajjananti attho .

Esa nayo ‘‘ āpatti thullaccayassā ’’ tiādīsu .

Sāmikassa vimatiṃ uppādetīti vinicchayakusalatāya , balavanissitādibhāvena vā ārāmasāmikassa saṃsayaṃ janeti .

Kathaṃ ?

Tañhi tathā vinicchayappasutaṃ disvā sāmiko cinteti ‘‘ sakkhissāmi nu kho ahaṃ imaṃ ārāmaṃ attano kātuṃ , na sakkhissāmi nu kho ’’ ti .

Evaṃ tassa vimati uppajjamānā tena uppāditā hoti .

Dhuraṃ nikkhipatīti yadā pana sāmiko ‘‘ ayaṃ thaddho kakkhaḷo jīvitabrahmacariyantarāyampi me kareyya , alaṃ dāni mayhaṃ iminā ārāmenā ’’ ti dhuraṃ nikkhipati , ussāhaṃ ṭhapeti , attano santakakaraṇe nirussāho hotīti attho .

Āpatti pārājikassa sace sayampi katadhuranikkhepo cāti adhippāyo .

Atha pana sāmikena dhure nikkhittepi abhiyuñjako dhuraṃ anikkhipitvāva ‘‘ imaṃ suṭṭhu pīḷetvā mama āṇāpavattiṃ dassetvā kiṅkārappaṭissāvibhāve ṭhapetvā dassāmī ’’ ti dātabbabhāve saussāho , rakkhati tāva .

Athāpi abhiyuñjako acchinditvā ‘‘ na dāni imaṃ imassa dassāmī ’’ ti dhuraṃ nikkhipati , sāmiko pana dhuraṃ na nikkhipati , pakkhaṃ pariyesati , kālaṃ āgameti ,‘‘ lajjiparisaṃ tāva labhāmi , pacchā jānissāmī ’’ ti gahaṇeyeva saussāho hoti , rakkhatiyeva .

Yadā pana ‘‘ sopi na dassāmī ’’ ti ,‘‘ sāmikopi na lacchāmī ’’ ti evaṃ ubho dhuraṃ nikkhipanti , tadā abhiyuñjakassa pārājikaṃ .

Aññassa bhaṇḍaṃ harantoti vetanena vā mittabhāvena vā aññassa bhaṇḍaṃ haranto .

Sīse bhāran tiV0.186 sīse ṭhitabhāraṃ .

Sīsassa tāva purimagale galavāṭako , piṭṭhigale kesañci kesante āvaṭṭo hoti , galasseva ubhosu passesu kesañci kesā oruyha jāyanti , ye ‘‘ kaṇṇacūḷikā ’’ ti vuccanti , tesaṃ adhobhāgo cāti ayaṃ heṭṭhimako paricchedo , tato upari sīsaṃ , etthantare ṭhitabhāranti vuttaṃ hoti .

Khandhaṃ oropetīti ubhosu passesu kaṇṇacūḷikāhi paṭṭhāya heṭṭhā , kapparehi paṭṭhāya upari , piṭṭhigalāvaṭṭato ca galavāṭakato ca paṭṭhāya heṭṭhā , piṭṭhivemajjhāvaṭṭato ca uraparicchedamajjhe , hadayāvāṭakato ca paṭṭhāya upari khandho , taṃ oropeti .

AyaṃM0.199 panettha vinicchayo – yo bhikkhu ‘‘ idaṃ gahetvā ettha yāhī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.101) sāmikehi anāṇatto sayameva ‘‘ mayhaṃ idaṃ nāma detha , ahaṃ vo bhaṇḍaṃ vahāmī ’’ ti tesaṃ bhaṇḍaṃ sīsena ādāya gacchanto theyyacittena taṃ bhaṇḍaṃ āmasati , dukkaṭaṃ .

Yathāvuttasīsaparicchedaṃ anatikkamantova ito cito ca ghaṃsanto sāretipi paccāsāretipi , thullaccayaṃ .

Khandhaṃ oropitamatte kiñcāpi sāmikānaṃ ‘‘ vahatū ’’ ti cittaṃ atthi , tehi pana anāṇattattā pārājikaṃ .

Khandhaṃ pana anoropetvāpi sīsato kesaggamattampi cāventassa pārājikaṃ .

Yamakabhārassa pana eko bhāgo sīse patiṭṭhāti , eko piṭṭhiyaṃ , tattha dvinnaṃ ṭhānānaṃ vasena vinicchayo veditabbo .

Ayaṃ pana suddhasīsabhārasseva vasena vutto .

Yo cāyaṃ sīsabhāre vutto , khandhabhārādīsupi ayameva vinicchayo veditabbo .

Upanikkhittaṃ bhaṇḍan ti saṅgopanatthāya attano hatthe parehi ṭhapitabhaṇḍaṃ .

Ahaṃ na gaṇhāmīti sambandho .

Atītatthe cetaṃ vattamānavacanaṃ , nāhaṃ gahesinti attho .

Dukkaṭaṃ ( pārā . aṭṭha .1.111) sampajānamusāvādepi adinnādānassa pubbapayogattā .

‘‘ Kiṃ tumhe bhaṇatha , nevidaṃ mayhaṃ anurūpaṃ , na tumhākan ’’ tiādīni vadantassāpi dukkaṭameva .

Sāmikassa vimatiṃ uppādetīti ‘‘ raho mayā etassa hatthe ṭhapitaṃ , na añño koci jānāti , dassati nu kho me , no ’’ ti sāmikassa vimatiṃ uppādeti .

Dhuraṃ nikkhipatīti tassa pharusādibhāvaṃ disvā ussāhaṃ ṭhapeti .

Tatra sacāyaṃ bhikkhu ‘‘ kilametvā naṃ dassāmī ’’ ti dāne saussāho , rakkhati tāva .

Sace so dāne nirussāho , bhaṇḍasāmiko pana gahaṇe saussāho , rakkhateva .

Yadi pana so tasmiṃ dāne nirussāho , bhaṇḍasāmikopi ‘‘ na mayhaṃ dassatī ’’ ti dhuraṃ nikkhipati , evaṃ ubhinnaṃ dhuranikkhepena bhikkhuno pārājikaṃ .

Yadipi mukhena ‘‘ dassāmī ’’ ti vadati , cittena pana adātukāmo , evampi sāmikassa dhuranikkhepena bhikkhuno pārājikaṃ .

SahabhaṇḍahārakaṃV0.187 nessāmīti ‘‘ sahabhaṇḍahārakaṃ bhaṇḍaṃ nessāmī ’’ ti cintetvā .

Paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmetīti bhaṇḍahārakaṃ tajjetvā tassa gamanapathaṃ vāretvā attanā rucitamaggaṃ ekapādaṃ atikkāmeti .

Thalaṭṭhan ti ( pārā . aṭṭha .1.95) thale nikkhittaṃ , bhūmitale vā pāsāṇapabbatatalādīsu vā yattha katthaci paṭicchanne vā appaṭicchanne vā ṭhapitanti attho .

Phandāpeti , thullaccayan ti yo phandāpetiM0.200 , tassa payoge payoge thullaccayaṃ , āmasane dukkaṭaṃ , phandāpane thullaccayañca visuṃ visuṃ theyyacittena āmasanaphandāpanapayoge karontasseva hoti .

‘‘ Ekapayogena gaṇhantassa pana uddhāre pārājikameva , na dukkaṭathullaccayānī ’’ ti vadanti .

Ṭhānāti ṭhitaṭṭhānato .

Sace taṃ thalaṭṭhaṃ rāsikataṃ hoti , antokumbhiyaṃ bhājanagatakaraṇamuṭṭhicchedanavinicchayena vinicchinitabbaṃ .

Sace ekābaddhaṃ silesaniyyāsādi , pakkamadhuphāṇitavinicchayena vinicchinitabbaṃ .

Sace garukaṃ hoti bhārabaddhaṃ lohapiṇḍitelamadhughaṭādi vā , kumbhiyaṃ ṭhānācāvanavinicchayena vinicchinitabbaṃ .

Saṅkhalikābaddhassa ca ṭhānabhedo sallakkhetabbo .

Pattharitvā ṭhapitaṃ pana pāvārattharaṇakaṭasārakādiṃ ujukaṃ gahetvā ākaḍḍhati , pārimante orimantena phuṭṭhokāsaṃ atikkante pārājikaṃ .

Tatheva gahetvā parato pellati , pārimante phuṭṭhokāsaṃ orimante atikkante pārājikaṃ .

Vāmato vā dakkhiṇato vā apanāmentassa vāmantena vā dakkhiṇantena vā phuṭṭhokāsaṃ dakkhiṇante vā vāmante vā atikkante pārājikaṃ .

Veṭhetvā uddharati , kesaggamattaṃ ākāsagataṃ karontassa pārājikaṃ .

Sako hattho sahattho , tena nibbatto , tassa vā sambandhīti sāhatthiko , avahāro .

Āṇāpanaṃ āṇatti , tāya āṇattiyā nibbatto avahāro āṇattiko .

Nissajjanaṃ nissaggo , suṅkaghātaṭṭhāne , parikappitokāse ca ṭhatvā bhaṇḍassa bahi nipātanaṃ , nissaggova nissaggiyo .

Kiriyāsiddhito puretarameva pārājikāpattisaṅkhātaṃ atthaṃ sādhetīti atthasādhako .

Dhurassa ālayasaṅkhātassa bhārassa nikkhipanaṃ pariccajanaṃ nirussāhabhāvāpajjanaṃ dhuranikkhepo .

Idāni byañjane ādaraṃ akatvā tesaṃ atthamattameva dassento ‘‘ tattha sāhatthiko nāmā ’’ tiādimāha .

Sahatthāti sahatthena .

Karaṇatthe hi idaṃ nissakkavacanaṃ .

‘‘ Asukassa bhaṇḍaṃ avaharā ’’ ti aññaṃ āṇāpetīti etthāpi āṇattikkhaṇe eva āpatti daṭṭhabbā .

Yadi evaṃ imassa , atthasādhakassa ca ko visesoti ?

Taṃ khaṇaṃ eva gahaṇe niyuñjanaṃ āṇattikapayogo , kālantarena gahaṇatthaṃ niyogo atthasādhakoti ( sārattha . ṭī .2.92; vi . vi . ṭī .1.92) ayametesaṃ visesoti .

Tenevāha ‘‘ asukassa bhaṇḍaṃ yadā sakkosi , tadā taṃ avaharāti āṇāpetī ’’ ti .

Suṅkaghātaparikappitokāsānan tiM0.201 suṅkaghātañca parikappitokāso ca suṅkaghātaparikappitokāsā ,V0.188 tesaṃ .

Tattha suṅkaghātan ti ( pārā . aṭṭha .1.113) rukkhapabbatādisaññāṇena niyamitassa suṅkaṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ .

Tañhi yasmā tato rājadeyyabhāgaṃ suṅkaṃ adatvā nīharantā rañño suṅkaṃ hananti vināsenti , tasmā ‘‘ suṅkaghātan ’’ ti vuttaṃ .

Koci parapariveṇādīni paviṭṭho kiñci lobhaneyyabhaṇḍaṃ disvā dvārappamukhādivasena yaṃ ṭhānaṃ ‘‘ sace maṃ etthantare passissanti , daṭṭhukāmatāya gahetvā vicaranto viya dassāmi , no ce passissanti , harissāmī ’’ ti parikappeti , ayaṃ parikappitokāso .

Āṇattikkhaṇeyeva pārājikan ti ( pārā . aṭṭha .1.121) atthasādhakacetanākkhaṇeyeva pārājikaṃ .

Sacepi avahārako saṭṭhivassātikkamenapi taṃ bhaṇḍaṃ avaharati , āṇāpako ca antarāyeva kālaṃ karoti , hīnāya vā āvattati , assamaṇova hutvā kālaṃ vā karissati , hīnāya vā āvattissati , avahārakassa pana avahārakkhaṇeyeva pārājikaṃ .

Pādagghanakatelan ti ( pārā . aṭṭha .1.94) ettha pādo nāma kahāpaṇassa catuttho bhāgo , taṃ agghatīti pādagghanakaṃ , pādagghanakañca taṃ telañcāti pādagghanakatelaṃ .

Upāhanā ādi yesaṃ vatthūnaṃ tāni upāhanādīni .

Ādi saddena dukūlasāṭakacammakkhaṇḍādīnaṃ gahaṇaṃ .

Pakkhipatīti theyyacittena pakkhipati .

Tenāha ‘‘ hatthato muttamatteyeva pārājikan ’’ ti sace pana attanopi kumbhiyaṃ añño sappiṃ vā telaṃ vā ākirati , tatra cāyaṃ theyyacittena telapivanakaṃ bhaṇḍaṃ pakkhipati , vuttanayeneva pārājikaṃ .

Kāyena vā vācāya vā payuñjanaṃ āṇāpanaṃ payogo , āṇattassa bhaṇḍaggahaṇato pubbattā pubbo , iti pubbo ca so payogo cāti pubbapayogo .

Payogena saha vattamāno avahāro sahapayogo .

Samaṃ ekī hutvā vidahitvā mantetvā avaharaṇaṃ saṃvidhāvahāro , aññamaññaṃ saññuppattiyā katāvahāroti vuttaṃ hoti .

Pubbaṇhādikālaparicchedena sañjānanaṃ saṅketo , tassa kammaṃ saṅketakammaṃ .

Nimittassa kammaṃ nimittakammaṃ , saññuppādanatthaṃ kassaci nimittassa karaṇanti attho .

Tatthāti yathāvuttesu pubbapayogādīsu pañcasu .

Khilādīni saṅkāmetvā khettādiggahaṇavasenāti khilaṃ , rajjuṃ , vatiṃ , mariyādaṃ vā pākāraṃM0.202 vā saṅkāmetvā khettaggahaṇavasena , khilaṃ , rajjuṃ , vatiṃ , mariyādaṃ vā pākāraṃ vā saṅkāmetvā vatthuggahaṇavasena .

Sace pana dvīhi khilehi gahetabbaṃ hoti , paṭhame khile thullaccayaṃ , dutiye pārājikaṃ ( pārā . aṭṭha .1.104).

Sace tīhi gahetabbaṃ hoti , paṭhame dukkaṭaṃ , dutiye thullaccayaṃ , tatiye pārājikaṃ .

Evaṃ bahukesupi avasāne dve ṭhapetvā purimehi dukkaṭaṃ , avasāne dvinnaṃ ekena thullaccayaṃV0.189 , itarena pārājikaṃ .

Rajjupasāraṇādīsupi eseva nayo .

Yaṃ pana samantapāsādikāyaṃ ‘‘ tañca kho sāmikānaṃ dhuranikkhepenā ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.104) vuttaṃ , taṃ ‘‘ khettaṃ abhiyuñjati , āpatti dukkaṭassā ’’ tiādi ( pārā .104) -adhikāre vuttattā abhiyogavasena gahaṇaṃ sandhāyāti daṭṭhabbaṃ .

Saṃvidahitvāti etasseva vevacanaṃ .

Saṃmantayitvāti ekacchandatāya ekajjhāsayatāya bhaṇitvāti attho .

Imasmiṃ avahāre asammohatthaṃ ‘‘ evaṃ saṃvidahitvā gatesu hī ’’ tiādimāha .

Sañjānanakamman ti pubbaṇhādikālaparicchedavasena saññāṇakaraṇaṃ .

Tenāha ‘‘ sace hī ’’ tiādi .

Ettha ca ‘‘ purebhattaṃ avaharā ’’ ti vutte ( pārā . aṭṭha .1.119) ajja vā purebhattaṃ avaharatu , sve vā , anāgate vā saṃvacchare , natthi visaṅketo , ubhinnampi pārājikaṃ .

Sace pana ‘‘ ajja purebhattaṃ avaharā ’’ ti vutte sve avaharati .

‘‘ Ajjā ’’ ti niyamitaṃ saṅketaṃ atikkamma pacchā avahaṭaṃ hoti .

Sace ‘‘ sve purebhattaṃ avaharā ’’ ti vutte ajja purebhattaṃ avaharati ,‘‘ sve ’’ ti niyamitaṃ taṃ saṅketaṃ apatvā pure avahaṭaṃ hoti , evaṃ avaharantassa avahārakasseva pārājikaṃ , mūlaṭṭhassa anāpatti .

‘‘ Sveva purebhattan ’’ ti vutte tadaheva vā , sve pacchābhattaṃ vā avaharantopi taṃsaṅketato pure ca pacchā ca avaharati .

Yo pana evaṃakatvā yathāparicchinnakālameva avaharati , ayaṃ saṅketato apure apacchā taṃ avaharatīti veditabbo .

Esa nayo pacchābhattarattindivesupi , purimayāmamajjhimayāmapacchimayāmakāḷajuṇhamāsautusaṃvaccharādivasenāpi ettha saṅketavisaṅketatā veditabbā .

Parabhaṇḍāvahārasaññuppādassa hetuttā akkhinikhaṇādīneva nimittanti akkhinikhaṇādinimittaṃ , tassa karaṇaṃ akkhinikhaṇādinimittakaraṇaṃ .

Ādi saddena bhamukukkhepasīsakampanahatthalaṅghanapāṇippahāraaṅguliphoṭanagīvunnāmanaukkāsanādianekappakāraṃ saṅgaṇhāti .

Sesamettha saṅketakamme vuttanayameva .

ThenoM0.203 vuccati coro , tassa bhāvo theyyaṃ , tena avaharaṇaṃ theyyāvahāro .

Pasayha abhibhavitvā avaharaṇaṃ pasayhāvahāro .

Vatthasuttādikaṃ paricchijja kappanaṃ parikappo , tena avaharaṇaṃ parikappāvahāro .

Tiṇapaṇṇādīhi paṭicchannassa avahāro paṭicchannāvahāro .

Kusena avahāro kusāvahāro .

Kūṭamānakūṭakahāpaṇādīhīti ettha kūṭamānaṃ ( dī . ni . aṭṭha .1.10; ma . ni . aṭṭha .1.293; pu . pa . aṭṭha .179) nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ mānakūṭaṃ .

Tattha hadayan ti nāḷiādimānabhājanānaṃ abbhantaraṃ , tassa bhedo chiddakaraṇaṃ hadayabhedo , so sappitelādiminanakāle labbhati .

Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena ‘‘ saṇikaṃV0.190 āsiñcā ’’ ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti , dadanto ca chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti .

Sikhābhedo pana tilataṇḍulādiminanakāle labbhati .

Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti , dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti .

Rajjubhedo khettavatthuminanakāle labbhati .

Khettādiṃ minantā hi amahantampi mahantaṃ katvā minanti , mahantampi amahantaṃ .

Tambakaṃsādimayo kūṭo kahāpaṇo kūṭakahāpaṇo .

Ādi saddena tulākūṭakaṃsakūṭavañcanādiṃ saṅgaṇhāti .

Tattha tulākūṭaṃ rūpakūṭaṃ , aṅgakūṭaṃ , gahaṇakūṭaṃ , paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti .

Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti , dadanto khuddikāya deti .

Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati , dadanto pubbabhāge akkamati .

Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti , dadanto agge .

Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti , dadanto aggabhāge .

Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti , tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ .

Kathaṃ ?

Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karonti .

Tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhaṃ kulaṃ pavisitvā ‘‘ suvaṇṇabhājanāni kiṇāthā ’’ ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā hontiM0.204 .

Tato tehi ‘‘ kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo ’’ ti vutte ‘‘ vīmaṃsitvā gaṇhathā ’’ ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbā pātiyo datvā gacchati .

Vañcanaṃ nāma tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ .

Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati , tameko dhutto ‘‘ kiṃ bho migo agghati , kiṃ migapotako ’’ ti āha .

‘‘ Migo dve kahāpaṇe , migapotako ekan ’’ ti vutte ekaṃ kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivattento ‘‘ na me bho migapotakena attho , migaṃ me dehī ’’ ti āha .

‘‘ Tena hi dve kahāpaṇe dehī ’’ ti āha .

So āha ‘‘ nanu bho mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno ’’ ti .

Āma dinno , imaṃ migapotakaṃ gaṇha , evaṃ so ca kahāpaṇoV0.191 , ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantīti .

So ‘‘ kāraṇaṃ vadatī ’’ ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti .

Pasayhāti ( pārā . aṭṭha .1.138) pare abhibhuyya .

Gāmaṃ ghātentīti gāmaghātakā , gāmaṃ paharantā corā , te ādi yesaṃ te gāmaghātakādayo .

Ādi saddena cettha panthaghātakādīnaṃ gahaṇaṃ .

Uddhāreyeva pārājikan ti ‘‘ sace sāṭako bhavissati , gaṇhissāmī ’’ ti parikappassa pavattattā , sāṭakassa ca tattha sabbhāvato .

Padavārena kāretabboti bhūmiyaṃ anikkhipitvāva vīmaṃsitattā vuttaṃ .

Bhaṇḍadeyyan ti yaṃ parassa naṭṭhaṃ , tassa mūlaṃ vā tadeva vā bhaṇḍaṃ dātabbanti attho .

Tassāti yo evaṃ parikappeti , tassa .

Imassa ‘‘ avahāro hotī ’’ ti iminā sambandho .

Paresan ti kīḷantānaṃ , pavisantānaṃ vā paresaṃ manussānaṃ .

‘‘ Pacchā gaṇhissāmī ’’ ti paṃsunā vā paṇṇena vā paṭicchādetīti ‘‘ sace idāneva onamitvā gaṇhissāmi ,‘ kiṃ samaṇo gaṇhātī ’ ti maṃ jānitvā viheṭheyyuṃ pacchā gaṇhissāmī ’’ ti paṃsunā vā paṇṇena vā paṭicchādeti .

Uddhāro natthīti ṭhānācāvanaṃ natthīti attho .

Sāmikāti antāgāmaṃ pavisitukāmā bhaṇḍasāmikā manussā .

Uddhāreti uddharaṇe , ṭhānācāvaneti atthoM0.205 .

Ṭhānācāvanañcettha heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ .

Pavesetīti ṭhānācāvanavasena paveseti , heṭṭhimantena phuṭṭhokāsaṃ kesaggamattampi uparimantena atikkāmento pavesetīti attho .

Samagghataran ti appagghataraṃ .

Uddhaṭamatte avahāroti sakabhāvappayogassa niṭṭhāpitattā , na atthasādhakavasena .

Uddhāre rakkhati attano koṭṭhāse pātetukāmatāya uddhaṭattā .

Eseva nayo pātanepi rakkhatīti etthāpi .

‘‘ Uddhāreyeva rakkhatī ’’ ti imināva pātane na rakkhatīti atthe siddhepi atthasādhakavasena atthaṃ dassetuṃ ‘‘ taṃ uddharitvā ’’ tiādi vuttaṃ .

Sace pana dvīsupi koṭṭhāsesu patitadaṇḍake adassanaṃ gameti ( pārā . aṭṭha .1.138), tato avasesabhikkhūsu gatesu itaro ‘‘ mayhaṃ , bhante , daṇḍako na paññāyatī ’’ ti ,‘‘ mayhampi , āvuso , na paññāyatī ’’ ti ,‘‘ katamo pana , bhante , mayhaṃ bhāgo ’’ ti .

‘‘ Ayaṃ tuyhaṃ bhāgo ’’ ti attano bhāgaṃ dasseti .

Tasmiṃ vivaditvā vā avivaditvā vā taṃ gaṇhitvā gate itaro tassa bhāgaṃ uddharati , uddhāreV0.192 pārājikaṃ .

Sacepi tena ‘‘ ahaṃ mama bhāgaṃ tuyhaṃ na demi , tvaṃ pana attano bhāgaṃ ñatvā gaṇhā ’’ ti vuttepi ‘‘ nāyaṃ mamā ’’ ti jānantopi tasseva bhāgaṃ gaṇhāti , uddhāre pārājikaṃ .

Sace pana itaro ‘‘ ayaṃ tuyhaṃ bhāgo , ayaṃ mayhaṃ bhāgoti kiṃ iminā vivādenā ’’ ti cintetvā ‘‘ mayhaṃ vā patto hotu , tumhākaṃ vā , yo varabhāgo , taṃ tumhe gaṇhathā ’’ ti vadati , dinnakaṃ nāma gahitaṃ hoti , natthettha avahāro .

Sace so vivādabhīruko bhikkhu ‘‘ yaṃ tuyhaṃ ruccati , taṃ gaṇhā ’’ ti vutto attano pattaṃ varabhāgaṃ ṭhapetvā lāmakaṃyeva gahetvā gacchati , tato itarassa vicinitāvasesaṃ gaṇhantassāpi avahāro nattheva .

Evamimāni pañca pañcakāni samodhānetvā ime pañcavīsati avahārā veditabbā .

Niṭṭhito ‘‘ ādiyeyyā ’’ ti imassa padassa vinicchayo .

Tenāha ‘‘ iti yaṃ vuttaṃ … pe … yassattho pakāsito hotī ’’ ti .

Rājānoti kiñcāpi avisesena vuttaṃ , aparādhānurūpaṃ pana chejjabhejjānusāsako pamāṇabhūtova idhādhippetoti āha ‘‘ rājānoti idaṃ bimbisāraṃyeva sandhāya vuttan ’’ ti .

So hi dhammikarājattā yathāpaveṇiyāva karoti .

Aññe pana kākaṇikamattassapi sīsaṃ chindeyyuṃM0.206 , bahukassāpi na vā kiñci kareyyuṃ .

Tenāha ‘‘ aññe panā ’’ tiādi .

Hananaṃ nāma pothanañceva chedanañcāti āha ‘‘ hatthādīhi vā ’’ tiādi .

Ādi saddena pādakasāvettaaḍḍhadaṇḍakānaṃ gahaṇaṃ .

Rajjubandhanādīhīti ādi saddena andubandhanasaṅkhalikābandhanagharabandhananagarabandhanapurisaguttīnaṃ gahaṇaṃ .

Nīhareyyun ti raṭṭhato nikkhāmeyyuṃ .

Corosi … pe … thenosīti ettha ‘‘ paribhāseyyun ’’ ti padaṃ ajjhāharitabbaṃ ūnattā padappayogassa .

Tenāha ‘‘ imehi vacanehi paribhāseyyun ’’ ti .

Yathārūpaṃ pana yasmā pādato paṭṭhāya hoti , tasmā ‘‘ pādassa vā pādārahassa vā ’’ ti āha .

Porāṇakassa kahāpaṇassa catuttho bhāgo pādo , pādaṃ arahatīti pādāraho , tassa pādassa vā pādārahassa vā .

Ettha ca pādena kahāpaṇassa catutthabhāgaṃ akappiyabhaṇḍameva dasseti , pādārahena pādagghanakaṃ kappiyabhaṇḍaṃ .

Ettāvatā heṭṭhimantadassanena sabbākārena dutiyapārājikappahonakavatthu dassitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ .

Porāṇakassāti ( sārattha . ṭī .2.88; vi . vi . ṭī .1.88) porāṇasatthānurūpaṃ uppāditassa lakkhaṇasampannassa nīlakahāpaṇasadisassa kahāpaṇassa .

Etena rudradāmakādīni paṭikkhipati .

Evaṃ asādhāraṇavinicchayaṃ dassetvā idāni sādhāraṇavinicchayaṃ dassetuṃ ‘‘ rājagahe ’’ tiādimāha .

Raññoti bimbisārarañño .

Māsako nāma porāṇakassa kahāpaṇassa vīsatimo bhāgo .

Yo loke ‘‘ mañjeṭṭhī ’’ tipi vuccati .

Idāni imasmiṃ adinnādāne vinicchayaṃ dassetuṃ ‘‘ sabbatthā ’’ tiādi vuttaṃ .

Sabbatthāti ūnamāsakātirekamāsakapañcamāsakesu .

Parihīnāparihīnavasenāti agghassa parihīnāparihīnavasena .

Ayamettha saṅkhepoV0.193 , vitthāro pana evaṃ veditabbo – idañhi adinnādānaṃ vinicchinantena otiṇṇe vatthusmiṃ sahasā avinicchinitvā pañca ṭhānāni oloketabbāni .

Yāni sandhāya porāṇā āhu –

‘‘ Vatthuṃ kālañca desañca , agghaṃ paribhogapañcamaṃ ;

Tulayitvā pañcaṭhānāni , dhāreyyatthaṃ vicakkhaṇo ’’ ti .( pārā . aṭṭha .1.92);

Tattha ca vatthūti bhaṇḍaṃ .

Avahārakena hi ‘‘ mayā idaṃ nāma avahaṭan ’’ ti vuttepi āpattiṃ anāropetvāva taṃ bhaṇḍaṃ sasāmikaṃ vā asāmikaṃ vātiM0.207 upaparikkhitabbaṃ .

Sasāmikepi sāmikānaṃ sālayabhāvo vā nirālayabhāvo vā upaparikkhitabbo .

Sace tesaṃ sālayakāle avahaṭaṃ , bhaṇḍaṃ agghāpetvā āpatti kāretabbā .

Sace nirālayakāle , na pārājikena kāretabbo .

Bhaṇḍasāmikesu pana bhaṇḍaṃ āharāpentesu bhaṇḍaṃ dātabbaṃ .

Ayamettha sāmīci .

Evaṃ vatthu oloketabbaṃ .

Kāloti avahārakālo .

Tadeva hi bhaṇḍaṃ kadāci samagghaṃ hoti , kadāci mahagghaṃ .

Tasmā taṃ bhaṇḍaṃ yasmiṃ kāle avahaṭaṃ , tasmiṃyeva kāle yo tassa aggho , tena agghena āpatti kāretabbā .

Evaṃ kālo oloketabbo .

Desoti avahāradeso .

Tañhi bhaṇḍaṃ yasmiṃ dese avahaṭaṃ , tasmiṃyeva dese yo tassa aggho , tena agghena āpatti kāretabbā .

Bhaṇḍuṭṭhānadese hi bhaṇḍaṃ samagghaṃ hoti , aññattha mahagghaṃ .

Evaṃ deso oloketabbo .

Agghoti ( pārā . aṭṭha .1.92) bhaṇḍaggho .

Navabhaṇḍassa hi yo aggho , so pacchā parihāyati .

Yathā navadhoto patto aṭṭha vā dasa vā agghati , so pacchā bhinno vā chiddo vā āṇigaṇṭhikāhato vā appaggho hoti , tasmā na sabbadā bhaṇḍaṃ pakatiaggheneva kātabbanti .

Evaṃ aggho oloketabbo .

Paribhogoti bhaṇḍassa paribhogo .

Paribhogenāpi hi vāsiādibhaṇḍassa aggho parihāyati , tasmā evaṃ upaparikkhitabbaṃ – sace koci kassaci pādagghanakaṃ vāsiṃ harati , tatraV0.194 vāsisāmiko pucchitabbo ‘‘ tayā ayaṃ vāsi kittakena kītā ’’ ti .

‘‘ Pādena , bhante ’’ ti .

‘‘ Kiṃ pana te kiṇitvāva ṭhapitā , udāhu taṃ valañjesī ’’ ti ?

Sace vadati ‘‘ ekadivasaṃ me dantakaṭṭhaṃ vā rajanachalli vā pattapacanadāru vā chinnaṃ , ghaṃsitvā vā nisitā ’’ ti .

Athassa porāṇo aggho bhaṭṭhoti veditabbo .

Yathā ca vāsiyā , evaṃ añjaniyā vā añjanisalākāya vā kuñcikāya vā palālena vā thusehi vā iṭṭhakacuṇṇena vā ekavāraṃ ghaṃsitvā dhovanamattenāpi aggho bhassati .

Tipumaṇḍalassa makaradantacchedanenāpi parimaddanamattenāpi , udakasāṭikāya sakiṃ nivāsanapārupanenāpi , paribhogasīsenaM0.208 aṃse vā sīse vā ṭhapanamattenāpi , taṇḍulādīnaṃ papphoṭanenāpi tato ekaṃ vā dve vā apanayanenapi , antamaso ekaṃ pāsāṇasakkharaṃ uddharitvā chaḍḍitamattenāpi , sappitelādīnaṃ bhājanantaraparivattanenapi , antamaso tato makkhikaṃ vā kipillikaṃ vā uddharitvā chaḍḍitamattenapi , guḷapiṇḍakassa madhurabhāvajānanatthaṃ nakhena vijjhitvā aṇumattaṃ gahitamattenapi aggho bhassati .

Tasmā yaṃ kiñci pādagghanakaṃ vuttanayeneva sāmikena paribhogena ūnaṃ kataṃ hoti , na taṃ avahārako bhikkhu pārājikena kāretabboti .

Evaṃ paribhogo oloketabbo .

Evaṃ imāni tulayitvā pañca ṭhānāni dhāreyya atthaṃ vicakkhaṇo āpattiṃ vā anāpattiṃ vā garukaṃ vā lahukaṃ vā āpattiṃ yathāṭhāne ṭhapeyyāti .

Evaṃ tattha vinicchayaṃ dassetvā idāni anāpattiṃ dassento ‘‘ sakasaññissā ’’ tiādimāha .

Tattha sakasaññissāti ‘‘ mayhaṃ santakaṃ idaṃ bhaṇḍan ’’ ti evaṃ sakasaññissa parabhaṇḍampi gaṇhato gahaṇe anāpatti , gahitaṃ pana puna dātabbaṃ .

Sace sāmikehi ‘‘ dehī ’’ ti vutto na deti , tesaṃ dhuranikkhepe pārājikaṃ .

Vissāsaggāheti ( pārā . aṭṭha .1.131) vissāsaggahaṇepi anāpatti .

Vissāsaggāhalakkhaṇaṃ pana iminā suttena jānitabbaṃ –

‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , pañcahaṅgehi samannāgatassa vissāsaṃ gahetuṃ , sandiṭṭho ca hoti , sambhatto ca ālapito ca jīvati ca jānāti ca ‘ gahite me attamano ’’’ ti ( mahāva .356).

Tattha sandiṭṭhoti diṭṭhamattakamitto .

Sambhattoti daḷhamitto .

Ālapitoti ‘‘ mama santakaṃ yaṃ icchasi , taṃ gaṇheyyāsi , āpucchitvā gahaṇe kāraṇaṃ natthī ’’ ti vutto .

Jīvatīti anuṭṭhānaseyyāyaV0.195 sayitopi yāva jīvitindriyupacchedaṃ na pāpuṇāti .

Gahite ca attamanoti gahite tuṭṭhacitto .

Evarūpassa santakaṃ ‘‘ gahite me attamano bhavissatī ’’ ti jānantena gahetuṃ vaṭṭati .

Anavasesapariyādānavasena cetāni pañcaṅgāni vuttāni .

Vissāsaggāho pana tīhi aṅgehi ruhati .

Kathaṃ ?

Sandiṭṭho , jīvati , gahite attamano , sambhatto , jīvati , gahite attamano , ālapito , jīvati , gahite attamanoti evaṃ .

YoM0.209 pana jīvati , na ca gahite attamano hoti , tassa santakaṃ vissāsabhāvena gahitampi puna dātabbaṃ .

Dadantena ca matakadhanaṃ tāva ye tassa dhane issarā gahaṭṭhā vā pabbajitā vā , tesaṃ dātabbaṃ .

Anattamanassa santakaṃ tasseva dātabbaṃ .

Yo pana paṭhamaṃyeva ‘‘ suṭṭhu kataṃ tayā mama santakaṃ gaṇhantenā ’’ ti vacībhedena vā cittuppādamattena vā anumoditvā pacchā kenaci kāraṇena kupito , so paccāharāpetuṃ na labhati .

Yo ca adātukāmo , cittena pana adhivāseti , na kiñci vadati , sopi puna paccāharāpetuṃ na labhati .

Yo pana ‘‘ mayā tumhākaṃ santakaṃ gahitan ’’ ti vā ‘‘ paribhuttan ’’ ti vā vutto gahitaṃ vā hotu , paribhuttaṃ vā ,‘‘ mayā pana taṃ kenacideva karaṇīyena ṭhapitaṃ , pākatikaṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti vadati , ayaṃ paccāharāpetuṃ labhati .

Tāvakāliketi ‘‘ paṭidassāmi paṭikarissāmī ’’ ti evaṃ gaṇhantassa tāvakālikepi gahaṇe anāpatti .

Gahitaṃ pana sace bhaṇḍasāmiko puggalo vā gaṇo vā ‘‘ tuyhevetaṃ hotū ’’ ti anujānāti , iccetaṃ kusalaṃ .

No ce anujānāti , āharāpente dātabbaṃ .

Saṅghasantakaṃ pana paṭidātumeva vaṭṭati .

Petapariggaheti ettha pana pettivisaye upapannāpi , kālaṃ katvā tasmiṃyeva attabhāve nibbattāpi , cātumahārājikādayo devāpi sabbe ‘‘ petā ’’ tveva saṅkhyaṃ gatā , tesaṃ pariggahe anāpatti .

Devatāya pana uddissa balikammaṃ karontehi rukkhādīsu laggitasāṭake vattabbameva natthi .

Tañca kho ārakkhakehi apariggahite , pariggahitaṃ pana gahetuṃ na vaṭṭati ( sārattha . ṭī .2.131).

Tiracchānagatapariggaheti nāgasupaṇṇādīnaṃ tiracchānagatānaṃ pariggahe .

Sacepi hi devo vā nāgasupaṇṇo vā manussarūpena āpaṇaṃ pasāreti , tato cassa santakaṃ koci dibbacakkhuko bhikkhu taṃ ñatvā gahetvā gacchati , vaṭṭati .

PaṃsukūlasaññissātiV0.196 ‘‘ asāmikaṃ idaṃ paṃsukūlan ’’ ti evasaññissāpi gahaṇe anāpatti .

Sace pana taṃ sasāmikaṃ hoti , āharāpente dātabbaṃ .

Ummattakādīni pubbe vuttappakārāneva .

Ādikammiko panettha dhaniyoM0.210 .

Avasesānaṃ pana rajakabhaṇḍikādicorānaṃ chabbaggiyādīnaṃ āpattiyeva .

Sacittakehi tīhi samuṭṭhānehi idaṃ samuṭṭhātīti āha ‘‘ adinnādānasamuṭṭhānan ’’ ti .

Tathā hi sāhatthikaṃ kāyacittato samuṭṭhāti .

Āṇattikaṃ vācācittato samuṭṭhāti .

Sāhattikāṇattikaṃ kāyavācācittato samuṭṭhāti , tañca kho ‘‘ bhāriyamidaṃ , tvaṃ ekapassaṃ gaṇha , ahaṃ ekapassan ’’ ti saṃvidhāya ubhayesaṃ payogena ekassa vatthuno ṭhānācāvane labbhati .

‘‘ Kāyavacīkamman ’’ ti avacanaṃ pana kāyavācānaṃ īdise ṭhāne aṅgamattattā .

Yāya pana cetanāya samuṭṭhāpito payogo sāhatthiko vā āṇattiko vā padhānabhāvena ṭhānācāvanaṃ sādheti , tassā vasena āpatti kāretabbā .

Aññathā sāhatthikaṃ vā āṇattikassa aṅgaṃ na hoti , āṇattikaṃ vā sāhatthikassāti idaṃ virujjhati .

‘‘ Adinnaṃ ādiyāmī ’’ ti saññāya abhāvena muccanato saññāvimokkhaṃ .

Kāyena kataṃ kammaṃ kāyakammaṃ , kāyadvārena katanti attho .

Vacīkamman ti etthāpi eseva nayo .

Tuṭṭho vā bhīto vā majjhatto vā naṃ āpajjatīti tivedanaṃ .

Sesaṃ paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ .

Dutiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Tatiyapārājikavaṇṇanā

San ti sahatthe upasaggo .

Tena saddhiṃ ussukkavacanametaṃ ‘‘ sañciccā ’’ ti āha ‘‘ sañcetetvā ’’ tiādi .

Ussukkavacanan ti ettha ussukkavacanaṃ ( sārattha . ṭī .2.172) nāma pubbakālakiriyāvacanaṃ .

Ayañhi samānakattukesu pubbāparakālakiriyāvacanesu pubbakālakiriyāvacanassa niruttivohāro .

Idāni ‘‘ saddhiṃ cetetvā ’’ ti iminā saṅkhepena vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ pāṇo ’’ tiādimāha .

Tattha ‘‘ pāṇo ’’ ti saññāya saddhiṃyevāti ‘‘ pāṇo ’’ ti saññaṃ avijahitvā eva ,‘‘ pāṇo ’’ ti saññuppattiyā anantaranti vuttaṃ hoti .

Evañca katvā kathaṃ ekakkhaṇe ekassa cittassa ubhayārammaṇabhāvoti edisī codanā anavakāsāti daṭṭhabbaṃ .

Keci pana ‘‘ ñātapariññāyaM0.211 diṭṭhasabhāvesu dhammesu tīraṇapariññāya tilakkhaṇaṃ āropetvā ( sārattha . ṭī .2.172)‘ rūpaṃ aniccan ’ tiādinā sabhāvenaV0.197 saddhiṃ ekakkhaṇe aniccādilakkhaṇajānanaṃ viya ‘ pāṇo ’ ti saññāya saddhiṃyeva ‘ vadhāmi nan ’ ti jānātī ’’ ti vadanti .

Apare pana ācariyā tatthāpi evaṃ na kathenti .

Ettha ca manussaviggaho ’’ ti avatvā ‘‘ pāṇo ’’ ti vacanaṃ ‘‘ manusso ayan ’’ ti ajānitvā kevalaṃ sattasaññāya ghātentassāpi pārājikabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ .

Cetetvāti cintetvā .

Pakappetvāti abhivicāretvā , sanniṭṭhānaṃ karitvāti attho .

Idāni manussaattabhāvaṃ ādito paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘ manussaviggahan ’’ tiādimāha .

Tattha kalalato paṭṭhāyāti paṭisandhiviññāṇena saddhiṃ uppannakalalarūpato paṭṭhāya .

Kalalarūpaṃ nāma itthipurisānaṃ kāyavatthubhāvadasakavasena samatiṃsa rūpāni , napuṃsakānaṃ kāyavatthudasakavasena vīsati .

Tattha itthipurisānaṃ kalalarūpaṃ jātiuṇṇāya ekena aṃsunā uddhaṭatelabindumattaṃ hoti acchaṃ vippasannaṃ .

Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –

‘‘ Tilatelassa yathā bindu , sappimaṇḍo anāvilo ;

Evaṃvaṇṇappaṭibhāgaṃ ,‘ kalalan ’ ti pavuccatī ’’ ti .( saṃ . ni . aṭṭha .1.1.235; vibha . aṭṭha .26; pārā . aṭṭha .2.172);

Evaṃ parittakaṃ vatthuṃ ādiṃ katvā yāva maraṇakālā etthantare anupubbena vuḍḍhippatto attabhāvo manussaviggaho nāmāti vuttaṃ hoti .

Idañca yebhuyyavaseneva vuttaṃ .

Opapātikasaṃsedajāpi hi manussā pārājikavatthuyeva .

Kalalakālepīti paṭhamasattāhepi .

Tattha hi santativasena pavattamānaṃ kalalasaṅkhātaṃ attabhāvaṃ jīvitā voropetuṃ sakkā , na pana sabbapaṭhamaṃ kalalarūpaṃ .

Paṭisandhicittena hi saddhiṃ tiṃsa kammajarūpāni nibbattanti .

Tesu pana ṭhitesuyeva soḷasa bhavaṅgacittāni uppajjitvā nirujjhanti .

Etasmiṃ antare gahitapaṭisandhikassa dārakassa vā mātuyā vā panassa antarāyo natthi .

Ayañhi maraṇassa anokāso nāma .

Bhesajjasampadānenāti gabbhapātanabhesajjadānena .

Tato vā uddhampīti abbudapesikālādīsupi .

Jīvitā viyojeyyāti santativikopanavasena jīvitindriyato apaneyya .

ImassaM0.212 panatthassāti ‘‘ sañcicca manussaviggahaṃ jīvitā voropeyyā ’’ ti ( pārā .171) imassa atthassa .

Āvibhāvatthan ti pakāsanatthaṃ .

Pāṇassa atipāto pāṇātipāto , pāṇavadho pāṇaghātoti vuttaṃ hoti .

Sattoti khandhasantāno .

Tattha hi sattapaññatti .

Jīvitindriyan tiV0.198 rūpārūpajīvitindriyaṃ .

Rūpajīvitindriye hi vikopite itarampi taṃsambandhatāya vinassatīti .

Yāya cetanāyāti tasmiṃ pāṇe pāṇasaññino kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattāya yāya cetanāya .

Manodvāre pana pavattāya vadhakacetanāya pāṇātipātabhāvo natthi .

Sā cetanāti sā jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yāya cetanāya pavattamānassa jīvitindriyassa nissayabhūtesu mahābhūtesu upakkamakaraṇahetu taṃmahābhūtapaccayā uppajjanakamahābhūtā nuppajjissanti ( sārattha . ṭī .2.172), sā tādisapayogasamuṭṭhāpikā cetanā pāṇātipāto .

Laddhūpakkamāni hi mahābhūtāni itarabhūtāni viya na visadānīti samānajātikānaṃ kāraṇaṃ na hontīti .

Pāṇātipāto assa atthīti pāṇātipātī .

Saṃsagge ayamīkāro .

Tenāha ‘‘ vuttacetanāya samaṅgipuggalo ’’ ti .

Sako hattho sahattho , tena nibbatto payogo sāhatthiko .

Nissajjanaṃ nissaggo , sova nissaggiyo .

Evaṃ āṇattiko .

Vijjāmayo mantaparijappanayogo .

Iddhimayo kammavipākajiddhimayo .

Idāni yathāvutteyeva cha payoge vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha tatthāti tesu chasu payogesu .

Sāhatthikoti ettha hattho upalakkhaṇabhāvena gahitoti āha ‘‘ kāyena vā ’’ tiādi .

Tattha kāyenāti hatthena vā pādena vā muṭṭhinā vā jāṇunā vā yena kenaci aṅgapaccaṅgena .

Kāyekadeso hettha hatthādikāyo avayave samudāyopacāro yathā ‘‘ gāmo daḍḍho ’’ ti .

Kāyappaṭibaddhenāti kāyato amocitena asiādinā paharaṇena .

Paharaṇan ti kāyaviññattisahitāya vadhakacetanāya adhippetatthasādhanaṃ .

Kāyena vā sattiādīnaṃ , kāyappaṭibaddhena vā usuyantapāsāṇādīnaṃ nissajjananti yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ .

Tatthāti tesu sāhatthikanissaggiyesuM0.213 .

Uddissānuddissabhedatoti uddisitvā ca anuddisitvā ca pavattibhedena .

Uddisanaṃ uddiso , so etassa atthīti uddisako , payogo , tasmiṃ .

Bajjhati etenāti baddho , kammameva baddho kammabaddho , pāṇātipātoti attho .

Atha vā bandhanaṃ baddho , kammunā baddho kammabaddho , so assa hoti , pāṇātipātakammamassa siddhanti vuttaṃ hoti .

Ubhayatthāpīti uddisake , anuddisake cāti dvīsupi .

Pacchā vā teneva rogena maratūti yojanā .

Paharitakkhaṇeyevāti maraṇāya pahonakappahārassa laddhakkhaṇeyeva kammabaddho .

Yadi avassaṃ tena maratīti adhippāyo .

Sace pana maraṇādhippāyena pahāraṃ datvā tena amatassa puna aññena cittena pahāre dinne pacchāpi paṭhamappahāreneva marati , tadāva kammabaddho .

Atha dutiyapahārena maratiV0.199 , natthi pāṇātipāto .

Ubhayehi matepi paṭhamappahāreneva kammabaddho , ubhayehipi amate nevatti pāṇātipāto .

Esa nayo bahūhipi ekassa pahāre dinne .

Tatrāpi hi yassa pahārena marati , tasseva kammabaddhoti .

Āṇāpanaṃ nāma vacīviññattisahitāya vadhakacetanāya adhippetatthasādhanaṃ .

Idāni imasmiṃ āṇattikapayoge saṅketavisaṅketabhāvajānanatthaṃ chabbidhaṃ niyamaṃ dassento ‘‘ tatthā ’’ tiādimāha .

Tattha tatthāti tasmiṃ āṇattikapayoge .

Āṇattiniyāmakāti āṇattikapayogasādhikā .

Etesu hi avirajjhitesuyeva āṇattikapayogo hoti , na aññathāti .

Puggaloti māretabbo puggalo .

Tenāha ‘‘ yaṃ hī ’’ tiādi .

Āṇāpakassa āpattīti āṇāpakassa āṇattikkhaṇe āpatti , āṇattassa māraṇakkhaṇe .

Āṇāpako muccatīti āṇattasseva kammabaddho , vatthuvisesena panettha kammaviseso ca āpattiviseso ca hotīti .

‘‘ Purebhattaṃ mārehī ’’ ti āṇatto purebhattameva māretīti ‘‘ ajja sve ’’ ti aniyametvā ‘‘ purebhattaṃ mārehī ’’ ti āṇatto yadā kadāci purebhattaṃ māreti .

Yo pana ‘‘ ajja pubbaṇhe ’’ ti vutto majjhanhe vā sāyanhe vā sve vā pubbaṇhe māreti , visaṅketo hoti , āṇāpakassa natthi kammabaddho .

Pubbaṇhe māretuṃ vāyamantassa majjhanheM0.214 jātepi eseva nayo .

Etena nayena sabbakālappabhedesu saṅketavisaṅketatā veditabbā .

Evaṃ vatthukālesu saṅketavisaṅketataṃ dassetvā idāni okāsādīsu saṅketavisaṅketataṃ atidisanto ‘‘ iminā nayenā ’’ tiādimāha .

Tattha okāsoti ( pārā . aṭṭha .2.174) gāmo vā vanaṃ vā gehadvāraṃ vāti evamādiko .

Āvudhan ti asi vā usu vā satti vāti evamādi .

Iriyāpathoti māretabbassa gamanaṃ vā nisajjā vāti evamādi .

Kiriyāvisesoti vijjhanaṃ vā chedanaṃ vā bhedanaṃ vā saṅkhamuṇḍakaṃ vāti evamādi .

Imesu yathā yathā vadhako āṇatto , tathā tathā kate āṇāpakassa āpatti , aññathā kate visaṅketo hoti .

Tenāha ‘‘ iminā nayenā ’’ tiādi .

Tattha sabbatthāti okāsādīsu catūsu .

Hoti cettha –

‘‘ Yathāṇattivaseneva , āṇattena kate sati ;

Āṇāpakassa āpatti , visaṅketoññathā kate ’’ ti .

ĀṇattiyaṃV0.200 pana ayaṃ viseso – adhiṭṭhāyāti adhiṭṭhahitvā āṇāpeti ‘‘ evaṃ vijjha , evaṃ pahara , evaṃ ghātehī ’’ ti ( pārā .174) vuttāya pāḷiyā labbhatīti ñātabbo .

Opatanti etthāti opāto , āvāṭo , tassa khaṇanaṃ opātakkhaṇanaṃ .

Apassenasaṃvidhānan ti ( pārā . aṭṭha .2.177) apassenassa saṃvidhānaṃ .

Niccaparibhogo mañco vā pīṭhaṃ vā apassenaphalakaṃ vā divāṭṭhāne nisīdantassa apassenakatthambho vā tatthajātakarukkho vā caṅkame apassāya tiṭṭhantassa ālambanarukkho vā ālambanaphalakaṃ vā , sabbampetaṃ apassanīyaṭṭhena apassenaṃ nāma , tasmiṃ apassene yathā apassayantaṃ vijjhati vā chindati vā , tathā katvā vāsipharasusattiārakaṇṭakādīsu aññatarassa satthassa ṭhapananti attho .

Upanikkhipanaṃ nāma samīpe nikkhipanaṃ .

Manāpassa vā amanāpassa vā rūpassa upaharaṇaṃ samīpe ṭhapanaṃ rūpūpahāro , attanā vā yakkhapetādivesaṃ gahetvā tiṭṭhanaṃ .

Ādi saddena saddūpahārādīnaṃ gahaṇaṃ .

Etthāpīti thāvarapayogepiM0.215 .

Uddissānuddissabhedo veditabbo , yato tatthapi pubbe vuttanayeneva kammabaddho hoti .

Ayaṃ pana viseso – mūlaṭṭhena opātādīsu paresaṃ mūlena vā mudhā vā dinnesupi yadi tappaccayā koci marati , mūlaṭṭhasseva kammabaddho .

Yadipi tena , aññena vā tatra opāte vināsetvā bhūmisame katepi paṃsuhārakā vā paṃsuṃ gaṇhantā , mūlakhaṇakā vā mūlāni khaṇantā āvāṭaṃ karonti , deve vā vassante kaddamo jāyati , tattha ca koci otaritvā vā laggitvā vā marati , mūlaṭṭhasseva kammabaddho .

Yadi pana yena laddhaṃ , so vā añño vā vitthatataraṃ vā gambhīrataraṃ vā karoti , tappaccayā ca koci marati , ubhayesampi kammabaddho .

Yathā tu mūlāni mūlehi saṃsandanti , tathā tattha thale kate muccati .

Evaṃ apassenasaṃvidhānādīsupi yāva tesaṃ pavatti , tāva yathāsambhavaṃ kammabaddho veditabbo .

Vijjāparijappanan ti āthabbaṇikehi , vijjādharehi ca mantaparijappanaṃ .

Kammavipākajāya iddhiyāti sātisayakammanibbattāya kammavipākena sahajātāya iddhiyā , kammassa vā vipākabhāvena jātāya iddhiyā .

Payojanan ti pavattanaṃ , karaṇanti attho , dāṭhāvudhādīnaṃ dāṭhākoṭanādīnamiva māraṇatthaṃ kammavipākajiddhivikārakaraṇanti vuttaṃ hoti .

Kammasādhano vāyaṃ hārakasaddo bahulaṃvidhānena tatthāpi ṇvu paccayassa sijjhanatoti āha ‘‘ atha vā ’’ tiādi .

Jīvitaharaṇakaṃ , upanikkhipitabbaṃ vā satthameva hārakanti ( sārattha . ṭī .2.172) vikappadvayenaV0.201 vuttanti āha ‘‘ satthañca taṃ hārakañcāti satthahārakan ’’ ti .

‘‘ Hārakasatthan ’’ ti vattabbe visesanassa paranipātaṃ katvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Pariyeseyyāti gaveseyya .

‘‘ Yathā labhati , tathā kareyyā ’’ ti iminā pana adhippāyatthamāha ,‘‘ upanikkhipeyyā ’’ ti iminā sikhāpattamatthaṃ .

Itarathā hi ‘‘ pariyeseyyā ’’ ti imassa ‘‘ upanikkhipeyyā ’’ ti ayamattho adhippeto na siyā .

Pariyiṭṭhamatteyevāti pariyesitamatteyeva .

Yadi evaṃ atha kasmā pāḷiyaṃ ‘‘ satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyāti asiṃ vā sattiṃ vā bheṇḍiṃ vā laguḷaṃ vā pāsāṇaṃ vā satthaṃ vā visaṃ vā rajjuṃ vā ’’ ti ( pārā .172) vuttanti āha ‘‘ padabhājane panā ’’ tiādi .

Assāti ‘‘ satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyā ’’ ti imassa padassa .

Byañjanānurūpato paripuṇṇaṃ katvā atthassa avuttattāM0.216 ‘‘ byañjanaṃ anādiyitvā ’’ ti vuttaṃ .

Sasati hiṃsatīti satthaṃ , sasanti hiṃsanti etenāti vā satthaṃ .

Ādi saddena ‘‘ sattiṃ vā ’’ tiādipāḷisesaṃ saṅgaṇhāti .

Tattha laguḷan ti muggaro .

Satthan ti vuttāvasesaṃ yaṃ kiñci samukhaṃ veditabbaṃ .

Yo evaṃ maratīti yo satthaṃ vā āharitvā , visaṃ vā khāditvā , rajjuyā vā ubbandhitvā , sobbhādīsu vā patitvā , aññehi vā aggipavesanaudakapavesanādīhi upāyehi marati .

‘‘ So dhanaṃ vā labhatī ’’ tiādinā nayenāti so dhanaṃ vā labhati , yasaṃ vā labhati , saggaṃ vā gacchati , dhammo vāssa hotīti iminā nayena .

Kimanena veditabbanti āha ‘‘ etenā ’’ tiādi .

Tattha etenāti ‘‘ maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyā ’’ ti etena vacanena .

Nayidha evan ti idha manussaviggahapārājike na evaṃ , na pariyāyakathāya muccatīti attho .

Tenāha ‘‘ saṃvaṇṇeyyā ’’ tiādi .

‘‘ Satthaṃ vā āharā ’’ tiādināti ettha ādi saddena ‘‘ visaṃ vā khāda , rajjuyā vā ubbandhitvā kālaṃ karohi , sobbhe vā narake vā papāte vā papatā ’’ tiādiṃ ( pārā .172) sabbaṃ maraṇūpāyaṃ saṅgaṇhāti .

Ettha ca narako ( pārā . aṭṭha .2.172) nāma tattha tattha phalantiyā bhūmiyā sayameva nibbattā mahādarī , yattha hatthīpi patanti , corāpi nilīyitvā tiṭṭhanti .

Papātoti pabbatantare vā thalantare vā ekato chinno .

Pāpakenāti lāmakena .

Dujjīvitenāti dukkhabahulattā dukkhena jīvitena .

Mataṃ te jīvitā seyyāti tava maraṇaṃ jīvitā sundarataraṃ .

Cittamassa atthīti citto .

Tathā mano .

Iti -saddo ‘‘ sabbamatthīti kho , kaccāna , ayameko anto , sabbaṃ natthīti kho , kaccāna , ayaṃ dutiyo anto ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.15;3.90) viyaV0.202 nidassane daṭṭhabbo yathāvuttassa buddhiyaṃ viparivattamānassa maraṇassa nidassanato .

Tenevāha ‘‘ mataṃ te jīvitā seyyo ’’ tiādi .

Nanu cettha ‘‘ mano ’’ ti idampi atthato cittameva , atha kasmā vuttanti āha ‘‘ ettha cā ’’ tiādi .

Cittassa atthadīpanatthaṃ vuttan ti nāyaṃ cittasaddo ‘‘ cittasaṅkappo ’’ tiādīsu ( pārā .171) viya vicittādiattho , atha kho viññāṇavacanoti tassa atthadīpanatthaṃ vuttaṃ .

Iminā punaruttidosābhāvaṃ dasseti .

Kathametaṃ viññāyatīti āha ‘‘ tenevassā ’’ tiādi .

CittoM0.217 nānāppakārako saṅkappo assāti cittasaṅkappo .

Vicittattho hettha cittasaddo ‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ , yathayidaṃ , bhikkhave , tiracchānagatā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.100) viya .

Tenāha ‘‘ vicittasaṅkappo ’’ ti .

Etthāpi itisaddo āharitabboti ‘‘ cittasaṅkappo ’’ ti imasmiṃ padepi adhikāravasena itisaddo āharitabbo .

Idañhi ‘‘ iti cittasaṅkappo ’’ ti evaṃ avuttampi adhikārato vuttameva hotīti .

Saṅkappoti cettha ‘‘ takko vitakko saṅkappo ’’ tiādīsu ( dha . sa .7) viya na vitakkasseva nāmaṃ , atha kho tassa ca aññesañcāti dassetuṃ ‘‘ saṅkappoti cā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Saṃvidahanamattassāti saññācetanāvitakkasaṅkhātassa sabbassa saṃvidahanassa .

Sāmaññattho hettha mattasaddo ‘‘ brāhmaṇamattaṃ bhojetī ’’ tiādīsu viya .

Tenāha ‘‘ tañca saṃvidahanan ’’ tiādi .

Iminā saṃvidahanaṃ nāmettha na vidhānanti dasseti .

Adhippāyo nāma vitakko .

Uccāvacena kāraṇenāti ( pārā . aṭṭha .2.172) mahantāmahantena upāyena .

Tattha maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇane tāva jīvite ādīnavadassanavasena avacākāratā , maraṇe vaṇṇabhaṇanavasena uccākāratā veditabbā .

Samādapane pana muṭṭhijāṇunippothanādīhi maraṇasamādapanavasena uccākāratā , ekato bhuñjantassa nakhe visaṃ pakkhipitvā maraṇādisamādapanavasena avacākāratā veditabbā .

Evaṃ asādhāraṇavinicchayaṃ vatvā idāni sādhāraṇavinicchayaṃ dassetuṃ ‘‘ vesāliyan ’’ tiādimāha .

Opātakkhaṇanādīsu dukkaṭan ti ettha sacepi jātapathaviṃ khaṇati , pāṇātipātassa pubbapayogattā payoge payoge dukkaṭaṃ .

Manussaviggaho nāgasupaṇṇādisadiso tiracchānagato tiracchānagatamanussaviggaho , yakkho ca peto ca tiracchānagatamanussaviggaho ca yakkhapetatiracchānagatamanussaviggahā , tesaṃ .

‘‘ Tathā ’’ ti iminā thullaccayaṃ atidisati .

Idāni ‘‘ imināV0.203 nayenā ’’ tiādinā apassenasaṃvidhānādīsupi yathāvuttaāpattibhedaṃ atidisati .

Sabbatthāti apassenasaṃvidhānādīsu sabbesu payogesu .

Idāni anāpattiṃ dassetuṃ ‘‘ asañciccā ’’ tiādimāha .

Ettha ca ‘‘ asañciccā ’’ ti ( sārattha . ṭī .2.179) idaṃ maraṇasaṃvattanikaupakkamassa asallakkhaṇaṃ sandhāya vuttaṃM0.218 ,‘‘ ajānantassā ’’ ti idaṃ pana maraṇasaṃvattanikaupakaraṇassa ajānanaṃ sandhāya ,‘‘ namaraṇādhippāyassā ’’ ti idaṃ upakkamaṃ jānantassāpi maraṇādhippāyassa abhāvaṃ .

Tenāha ‘‘ asañciccā ’’ tiādi .

Acetetvāti asallakkhetvā , virajjhitvāti vuttaṃ hoti .

Musalussāpanavatthusmiṃ viyāti ‘‘ tena kho pana samayena aññataro bhikkhu bhattagge antaraghare āsanaṃ paññapento musale ussite ekaṃ musalaṃ aggahesi .

Dutiyo musalo paripatitvā aññatarassa dārakassa matthake avatthāsi .

So kālamakāsi .

Tassa kukkuccaṃ ahosi … pe … kiṃcitto tvaṃ bhikkhūti .

Asañcicca ahaṃ bhagavāti .

Anāpatti bhikkhu asañciccā ’’ ti ( pārā .180) imasmiṃ vatthusmiṃ viya .

Visagatapiṇḍapātavatthusmiṃ viyāti ‘‘ tena kho pana samayena aññataro piṇḍacāriko bhikkhu visagataṃ piṇḍapātaṃ labhitvā paṭikkamanaṃ haritvā bhikkhūnaṃ aggakārikaṃ adāsi .

Te bhikkhū kālamakaṃsu .

Tassa kukkuccaṃ ahosi … pe … kiṃcitto tvaṃ bhikkhūti .

Nāhaṃ bhagavā jānāmīti .

Anāpatti bhikkhu ajānantassā ’’ ti ( pārā .181) imasmiṃ vatthusmiṃ viya .

Bhesajjavatthusmiṃ viyāti ‘‘ tena kho pana samayena aññatarā vañjhā itthī kulūpakaṃ bhikkhuṃ etadavoca ‘‘ iṅghāyya bhesajjaṃ jānāhi , yenāhaṃ vijāyeyyan ’ ti .

‘ Suṭṭhu bhaginī ’ ti tassā bhesajjaṃ adāsi .

Sā kālamakāsi .

Tassa kukkuccaṃ ahosi … pe … anāpatti bhikkhu pārājikassa , āpatti dukkaṭassā ’’ ti ( pārā .187) imasmiṃ vatthusmiṃ viya .

Idha ādikammikā aññamaññaṃ jīvitā voropitabhikkhū , tesaṃ anāpatti .

Avasesānaṃ maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇanakādīnaṃ āpattiyeva .

Atha kathaṃ dukkhavedananti , nanu rājāno coraṃ disvā hasamānāpi ‘‘ gacchatha , naṃ ghātethā ’’ ti vadantīti ?

Saccaṃ hasamānā vadanti , so pana hāso tesaṃ aññavisayo , sanniṭṭhāpakacetanāV0.204 dukkhasampayuttāva .

Vuttañhetaṃ samantapāsādikāyaṃ ‘‘ sacepi hi sirisayanaṃ āruḷho rajjasampattisukhamanubhavanto rājā ‘ coro deva ānīto ’ ti vutte ‘ gacchatha naṃ mārethā ’ ti hasamāno bhaṇati , domanassacitteneva bhaṇatītiM0.219 veditabbo .

Sukhavokiṇṇattā , pana anuppabandhābhāvā ca dujjānametaṃ puthujjanehī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .2.179).

Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā .