10. Rājasikkhāpadavaṇṇanā
Rājato
M0.310 bhoggan ti rājato laddhabhoggaṃ .Rājabhoggoti rājāmatto .
Rājato bhogoti raññā
V0.285 dinnaṃ issariyaṃ .Iminātiādīti ‘‘ iminā cīvaracetāpannena cīvaraṃ cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuṃ cīvarena acchādehī ’’ ti idaṃ .
Āgamanasuddhin ti mūlasuddhiṃ .
Yadi hi iminā kappiyanīhārena apesetvā ‘‘ idaṃ itthannāmassa bhikkhuno dehī ’’ ti peseyya , sopi dūto taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya ‘‘ idaṃ kho , bhante , āyasmantaṃ uddissa cīvaracetāpannaṃ ābhataṃ , paṭiggaṇhātu āyasmā cīvaracetāpannan ’’ ti ( pārā .538), tadā paṭikkhipitvāpi kappiyakārakaṃ puṭṭhena taṃ niddisituṃ na vaṭṭati .
Tenāha ‘‘ sace hī ’’ tiādi .
Akappiyavatthuṃ ārabbhāti hiraññādiṃ ārabbha .
Īdisena dūtavacanenāti ‘‘ paṭiggaṇhātu āyasmā cīvaracetāpannan ’’ ti evarūpena dūtavacanena .
Tasmāti yasmā sampaṭicchituṃ akappiyaṃ hoti , tasmā .
Suvaṇṇan ti jātarūpaṃ .
Rajatan ti rūpiyaṃ .
Kahāpaṇenāti suvaṇṇamayo vā rūpiyamayo vā pākatiko vā kahāpaṇo .
Māsakoti lohamāsako vā hotu , dārumāsako vā hotu , jatumāsako vā hotu , yo yo yattha yattha janapade yadā yadā vohāraṃ gacchati , antamaso aṭṭhimayopi cammamayopi rukkhaphalabījamayopi samuṭṭhāpitarūpopi asamuṭṭhāpitarūpopi sabbo idha māsakoti veditabbo .
Ettha ca yaṃ vattabbaṃ , taṃ rūpiyasikkhāpade vakkhāma .
Muttāti hatthikumbhajādikā aṭṭhavidhā muttā .
Tathā hi hatthikumbhaṃ varāhadāṭhaṃ , bhujaṅgasīsaṃ , valāhakaṃ , veḷu , macchasiro , saṅkho , sippīti aṭṭha muttāyoniyo .
Tattha yā macchasaṅkhasippijātā , sā sāmuddikā , bhujaṅgajāpi kāci sāmuddikā hoti .
Itarā asāmuddikā .
Yasmā pana bahulaṃ sāmuddikāva muttā loke dissanti , tatthāpi sippijāva , itarā kadāci .
Tasmā sammohavinodaniyaṃ ‘‘ muttāti sāmuddikamuttā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .172) vuttaṃ .
Maṇīti ṭhapetvā veḷuriyādike antamaso jātiphalikaṃ upādāya sabbopi nīlapītādivaṇṇabhedo maṇīti veditabbo , pacitvā kato pana kācamaṇiyeveko pattādibhaṇḍamūlatthaṃ sampaṭicchituṃ vaṭṭati .
Veḷuriyo nāma vaṃsavaṇṇamaṇi .
Saṅkhoti dhamanasaṅkho dhotaviddho ratanamisso , pānīyasaṅkho
M0.311 pana ratanāmissakato , so ca añjanādibhesajjatthāya , bhaṇḍamūlatthāya ca sampaṭicchituṃ vaṭṭati .Silāti dhotaviddhā ratanasaṃyuttā muggavaṇṇā silā .
Ratanena pana amissā satthakanisānādiatthāya paṭiggaṇhituṃ vaṭṭati .
Ettha ca ‘‘ ratanasaṃyuttāti suvaṇṇena saddhiṃ yojetvā pacitvā katā ’’ ti vadanti .
Pavāḷan ti dhotampi adhotampi sabbaṃ pavāḷaṃ .
Lohitaṅkoti rattamaṇi .
Masāragallan ti kabaramaṇi .
Yaṃ ‘‘ marakatan ’’ tipi vuccati .
Satta dhaññānīti sānulomāni sāliādīni satta dhaññāni .
Nīvārādiupadhaññassa pana sāliādimūladhaññantogadhattā ‘‘ satta dhaññānī ’’ ti vuttaṃ .
Dāsidāsakhettavatthupupphārāmaphalārāmādayoti
V0.286 ettha dāsī nāma antojātadhanakkītakaramarānītappabhedā .Tathā dāso .
Khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati .
Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati .
Yattha vā ubhayampi ruhati , taṃ khettaṃ .
Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu .
Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva .
Vassikādīnaṃ pupphanako pupphārāmo .
Ambaphalādīnaṃ phalanako phalārāmo .
Na kevalañca attanoyevatthāya sampaṭicchituṃ na vaṭṭati , sacepi koci jātarūparajataṃ ānetvā ‘‘ idaṃ saṅghassa dammi , ārāmaṃ vā karotha , cetiyaṃ vā bhojanasālādīnaṃ vā aññataran ’’ ti vadati , idampi sampaṭicchituṃ na vaṭṭati .
‘‘ Yassa kassaci hi aññassa atthāya sampaṭicchantassa dukkaṭaṃ hotī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .2.538-539) mahāpaccariyaṃ vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ cetiyasaṅghagaṇapuggalānaṃ vā atthāya sampaṭicchituṃ na vaṭṭantī ’’ ti .
Sace pana saṅghaṃ vā gaṇaṃ vā puggalaṃ vā anāmasitvā ‘‘ idaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ cetiyassa dema , vihārassa dema , navakammassa demā ’’ ti vadanti , paṭikkhipituṃ na vaṭṭati .
‘‘ Ime idaṃ bhaṇantī ’’ ti kappiyakārakānaṃ ācikkhitabbaṃ .
‘‘ Cetiyādīnaṃ atthāya tumhe gahetvā ṭhapethā ’’ ti vutte pana ‘‘ amhākaṃ gahetuṃ na vaṭṭatī ’’ ti paṭikkhipitabbaṃ .
Veyyāvaccakaroti kiccakaro .
Idha pana sabbo kiccakarova ‘‘ veyyāvaccakaro ’’ ti adhippetoti āha ‘‘ kappiyakārako ’’ ti .
Eso khoti ‘‘ asukavīthiyaṃ asukaghare asukanāmo ’’ ti parammukhaṃ vadati .
Itarampīti parammukhāniddiṭṭhampi .
‘‘ Attho me , āvuso , cīvarenā ’’ ti etaṃ codanālakkhaṇanidassananti sambandho .
Tattha codanālakkhaṇanidassanan ti vācāya
M0.312 codanālakkhaṇanidassanaṃ .Tenāha ‘‘ sace hī ’’ tiādi .
Idaṃ vā vacanaṃ vattabbanti sambandho .
Etassa vā attho yāya kāyaci bhāsāya vattabboti sambandho .
‘‘ Dehi me cīvaraṃ , āhara me cīvaraṃ , parivattehi me cīvaraṃ , cetāpehi me cīvaran ’’ ti etāni pana vacanāni etesaṃ vā attho yāya kāyaci bhāsāya na vattabbo .
Tenāha ‘‘ dehi me ’’ tiādi .
Sādheyyāti nipphādeyya .
Iccetaṃ kusalan ti evaṃ yāvatatiyaṃ codanena tassa cīvarassa yadetaṃ abhinipphādanaṃ , etaṃ kusalaṃ sādhu suṭṭhūti attho .
Tenāha ‘‘ etaṃ sundaran ’’ ti .
Chakkhattuṃ paramo paricchedo assāti chakkhattuparamaṃ .
Idañhi ‘‘ ṭhātabban ’’ ti imissā kiriyāya visesanaṃ , chakkhattuparamaṃ ṭhānaṃ kātabbanti attho .
Tenāha ‘‘ bhāvanapuṃsakavacanametan ’’ ti , etaṃ bhāve ṭhātabbanti vuttadhātvatthamatte sādhetabbe napuṃsakaliṅgavacananti attho .
Na nisīditabban ti ‘‘ idha , bhante , nisīdathā ’’ ti vuttepi na nisīditabbaṃ
V0.287 .Na āmisaṃ paṭiggahetabban ti yāgukhajjakādibhedaṃ kiñci āmisaṃ ‘‘ gaṇhatha , bhante ’’ ti yāciyamānenāpi na gaṇhitabbaṃ .
Na dhammo bhāsitabboti ( pārā . aṭṭha .2.538-539)‘‘ maṅgalaṃ vā anumodanaṃ vā bhāsathā ’’ ti yāciyamānenāpi na kiñci bhāsitabbaṃ .
Ṭhānaṃ bhañjatīti ṭhitiṃ vināseti .
Ṭhatvā cīvaraṃ gahetuṃ āgatena hi taṃ uddissa tuṇhībhūtena ṭhātabbameva , na nisajjādikaṃ kātabbaṃ .
Iminā pana taṃ katanti ṭhānaṃ vināsitaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ āgatakāraṇaṃ vināsetī ’’ ti .
‘‘ Āgatakāraṇaṃ nāma ṭhānameva , tasmā ‘ na kātabban ’ ti vāritassa katattā nisajjādīsu katesu chasu ṭhānesu ekaṃ ṭhānaṃ bhañjatī ’’ ti ( sārattha . ṭī .2.537-539) ayamettha adhippāyo .
Chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūtena uddissa ṭhātabbaṃ .
‘‘ Na aññaṃ kiñci kātabban ’’ ti hi idaṃ ṭhānalakkhaṇaṃ .
Tenevāha ‘‘ idan ’’ tiādi .
Tattha idan ti ‘‘ catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ , chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūtena uddissa ṭhātabban ’’ ti vacanaṃ .
Ettha ca ‘‘ nisīdanādimhi kate puna cīvaraṃ gahetuṃ na labhatī ’’ ti keci .
‘‘ Dve ṭhānāni parihāyantī ’’ ti aññe .
‘‘ Ekaṃ ṭhānaṃ parihāyatī ’’ ti apare .
Ubhayaṃ karotīti codetipi tiṭṭhatipi .
‘‘ Tatra tatra ṭhāne tiṭṭhatī ’’ ti idaṃ codakassa ṭhitaṭṭhitaṭṭhānato apakkamma tatra tatra cīvaraṃ uddissa ṭhānaṃyeva sandhāya vuttaṃ .
Etthāti etesu dvīsu codanāṭṭhānesu .
Kiṃ
M0.313 pana sabbakappiyakārakesu ( pārā . aṭṭha .2.538-539; vi . saṅga . aṭṭha .65) evaṃ paṭipajjitabbanti ?Na paṭipajjitabbaṃ .
Ayañhi kappiyakārako nāma saṅkhepato duvidho niddiṭṭho ca aniddiṭṭho ca .
Tattha ca niddiṭṭho duvidho bhikkhunā niddiṭṭho , dūtena niddiṭṭhoti .
Aniddiṭṭhopi duvidho mukhavevaṭikakappiyakārako , parammukhakappiyakārakoti .
Tesu bhikkhunā niddiṭṭho sammukhāsammukhavasena catubbidho hoti , tathā dūtena niddiṭṭhopi .
Kathaṃ ?
Idhekacco bhikkhussa cīvaratthāya dūtena akappiyavatthuṃ pahiṇati , dūto ca taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā ‘‘ idaṃ , bhante , itthannāmena tumhākaṃ cīvaratthāya pahitaṃ , gaṇhatha nan ’’ ti vadati .
Bhikkhu ‘‘ idaṃ na kappatī ’’ ti paṭikkhipati .
Dūto ‘‘ atthi pana te , bhante , veyyāvaccakaro ’’ ti pucchati , puññatthikehi ca upāsakehi ‘‘ bhikkhūnaṃ veyyāvaccaṃ karothā ’’ ti āṇattā vā bhikkhūnaṃ vā sandiṭṭhā sambhattā keci veyyāvaccakarā honti , tesaṃ aññataro tasmiṃ khaṇe bhikkhussa santike nisinno hoti , bhikkhu taṃ niddisati ‘‘ ayaṃ bhikkhūnaṃ veyyāvaccakaro ’’ ti
V0.288 .Dūto tassa hatthe akappiyavatthuṃ datvā ‘‘ therassa cīvaraṃ kiṇitvā dehī ’’ ti gacchati , ayaṃ bhikkhunā sammukhāniddiṭṭho .
No ce bhikkhussa ( pārā . aṭṭha .2.537; vi . saṅga . aṭṭha .65) santike nisinno hoti , apica kho bhikkhu niddisati ‘‘ asukasmiṃ nāma gāme itthannāmo bhikkhūnaṃ veyyāvaccakaro ’’ ti .
So gantvā tassa hatthe akappiyavatthuṃ datvā ‘‘ therassa cīvaraṃ kiṇitvā dadeyyāsī ’’ ti āgantvā bhikkhussa ārocetvā gacchati , ayameko bhikkhunā asammukhāniddiṭṭho .
Na heva kho so dūto attanā āgantvā āroceti , apica kho aññaṃ pahiṇati ‘‘ dinnaṃ mayā , bhante , tassa hatthe cīvaracetāpannaṃ , cīvaraṃ gaṇheyyāthā ’’ ti , ayaṃ dutiyo bhikkhunā asammukhāniddiṭṭho .
Na heva kho aññaṃ pahiṇati , apica kho gacchantova bhikkhuṃ vadati ‘‘ ahaṃ tassa hatthe cīvaracetāpannaṃ dassāmi , tumhe cīvaraṃ gaṇheyyāthā ’’ ti , ayaṃ tatiyo bhikkhunā asammukhāniddiṭṭhoti evaṃ eko sammukhāniddiṭṭho tayo asammukhāniddiṭṭhāti ime cattāro bhikkhunā niddiṭṭhaveyyāvaccakarā nāma .
Etesu imasmiṃ rājasikkhāpade vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ .
Aparo
M0.314 bhikkhu purimanayeneva dūtena pucchito natthitāya vā avicāretukāmatāya vā ‘‘ natthamhākaṃ kappiyakārako ’’ ti vadati , tasmiñca khaṇe koci manusso āgacchati , dūto tassa hatthe akappiyavatthuṃ datvā ‘‘ imassa hatthato cīvaraṃ gaṇheyyāthā ’’ ti vatvā gacchati , ayaṃ dūtena sammukhāniddiṭṭho .Aparo dūto gāmaṃ pavisitvā attanā abhirucitassa kassaci hatthe akappiyavatthuṃ datvā purimanayeneva āgantvā vā āroceti , aññaṃ vā pahiṇati ,‘‘ ahaṃ asukassa nāma hatthe cīvaracetāpannaṃ dassāmi , tumhe cīvaraṃ gaṇheyyāthā ’’ ti vatvā vā gacchati , ayaṃ tatiyo dūtena asammukhāniddiṭṭhoti evaṃ eko sammukhāniddiṭṭho , tayo asammukhāniddiṭṭhāti ime cattāro dūtena niddiṭṭhaveyyāvaccakarā nāma .
Etesu meṇḍakasikkhāpade vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ .
Vuttañhetaṃ
V0.289 –‘‘ Santi , bhikkhave , manussā saddhā pasannā , te kappiyakārakānaṃ hatthe hiraññaṃ upanikkhipanti ‘ iminā ayyassa yaṃ kappiyaṃ , taṃ dethā ’ ti .
Anujānāmi , bhikkhave , yaṃ tato kappiyaṃ , taṃ sādituṃ , na tvevāhaṃ , bhikkhave , kenaci pariyāyena jātarūparajataṃ sāditabbaṃ pariyesitabbanti vadāmī ’’ ti ( mahāva .299).
Ettha ca codanāya parimāṇaṃ natthi .
Mūlaṃ asādiyantena sahassakkhattumpi codanāya vā ṭhānena vā kappiyabhaṇḍaṃ sādituṃ vaṭṭati .
No ce deti , aññaṃ kappiyakārakaṃ ṭhapetvāpi āharāpetabbaṃ .
Sace icchati , mūlasāmikānampi kathetabbaṃ .
No ce icchati , na kathetabbaṃ .
Aparo bhikkhu purimanayeneva dūtena pucchito ‘‘ natthamhākaṃ kappiyakārako ’’ ti vadati , tadañño samīpe ṭhito sutvā ‘‘ āhara , bho , ahaṃ ayyassa cīvaraṃ cetāpetvā dassāmī ’’ ti vadati .
Dūto ‘‘ handa , bho , dadeyyāsī ’’ ti tassa hatthe datvā bhikkhussa anārocetvāva gacchati , ayaṃ mukhavevaṭikakappiyakārako .
Aparo ( pārā . aṭṭha .2.538-539; vi . saṅga . aṭṭha .65) bhikkhuno upaṭṭhākassa vā aññassa vā hatthe akappiyavatthuṃ datvā ‘‘ therassa cīvaraṃ dadeyyāsī ’’ ti ettova pakkamati , ayaṃ parammukhakappiyakārakoti
M0.315 ime dve aniddiṭṭhakappiyakārakā nāma .Etesu aññātakaappavāritesu viya paṭipajjitabbaṃ .
Sace sayameva cīvaraṃ ānetvā denti , gahetabbaṃ .
No ce , na kiñci vattabbā .
Tenāha ‘‘ sace ’’ tiādi .
Kappiyakāraketi sammukhāsammukhavasena cattāro kappiyakāraketi attho .
‘‘ Dāyako sayamevā ’’ ti iminā bhikkhuṃ paṭikkhipati , na dūtaṃ .
Tasmā dūtena niddiṭṭhopi yathāruci codetuṃ vaṭṭati .
Mukhaṃ vivaritvā sayameva kappiyakārakattaṃ upagatoti mukhavevaṭikakappiyakārako .
Evan ti ‘‘ eso kho ’’ tiādinā yathāvuttena ākārena .
Dassitā honti saṅkhepatoti adhippāyo .
Vuttacodanāṭṭhānaparimāṇatoti vuttacodanāparimāṇato ca vuttaṭṭhānaparimāṇato ca .
Santikan ti samīpaṃ .
Tatthāti ettha kathamayamattho labbhatīti āha ‘‘ samīpatthe hi idaṃ bhummavacanan ’’ ti
V0.290 .Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ gaṅgāyaṃ goyūthāni caranti , kūpe gaggakūlan ’’ tiādīsu viya yasmā samīpādhāre idaṃ sattamīvibhattivacanaṃ , tasmā ayamattho labbhatīti .
Evaṃ akarontoti sāmaṃ vā agacchanto , dūtaṃ vā apāhento .
Ajjaṇho , bhante , āgamehīti , bhante , ajja ekadivasaṃ amhākaṃ tiṭṭha , adhivāsehīti attho .
Tikapācittiyan ti atirekesu codanāṭṭhānesu atirekasaññivematikaūnakasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni .
Tikkhattuṃ codanāya chakkhattuṃ ṭhānena , ūnakatikkhattuṃ codanāya ūnakacchakkhattuṃ ṭhānena laddhepi anāpatti .
Appitatāti patiṭṭhāpitatā ,‘‘ saññatto so mayā ’’ tiādinā ( pārā .538) kathitatāti vuttaṃ hoti .
Rājasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Cīvaravaggo paṭhamo .