3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā
Uggahetvāti uggahitakaṃ katvā , appaṭiggahitaṃ sayameva gahetvāti attho .
Sattāhātikkamepi anāpattikatā cettha anajjhoharaṇīyataṃ āpannattāti veditabbaṃ .
Kasmā etena idaṃ dassitaṃ hotīti āha ‘‘ tāni hī ’’ tiādi .
Bhisakkassa imāni tena anuññātattāti bhesajjāni , yesaṃ
M0.329 kesañci sappāyānametaṃ adhivacanaṃ .Tenāha ‘‘ bhesajjakiccaṃ karontu vā , mā vā , evaṃ laddhavohārānī ’’ ti .
Idāni sattāhakālikaṃ nissaggiyavatthubhūtaṃ sappinavanītaṃ dassetuṃ ‘‘ sappi nāma gavādīnan ’’ tiādi vuttaṃ .
Ādi saddena ajikādīnaṃ gahaṇaṃ .
‘‘ Yesaṃ maṃsaṃ kappatī ’’ ti iminā pākaṭehi goajikādīhi aññānipi migarohitādīni saṅgaṇhāti .
Yesañhi khīraṃ atthi , sappipi tesaṃ atthiyeva .
Taṃ pana sulabhaṃ vā hotu , dullabhaṃ vā , asaṃmohatthaṃ vuttaṃ .
Makkhikāmadhumevāti khuddakabhamaramadhukarīhi tīhi makkhikāhi kataṃ madhumeva .
Ucchurasan ti suddhodakasambhinnānaṃ vasena duvidhampi ucchurasaṃ .
‘‘ Agilānassa guḷodakan ’’ ti ( mahāva .284) pana uddissa anuññātattā udakasambhinno agilānassa vaṭṭati .
‘‘ Avatthukapakkā vā ’’ ti iminā savatthukapakkā na vaṭṭatīti dasseti .
Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘ etaṃ savatthukapakkaṃ vaṭṭati , no vaṭṭatīti pucchaṃ katvā ucchuphāṇitaṃ pacchābhattaṃ novaṭṭanakaṃ nāma natthī ’’ ti vuttaṃ , taṃ yuttanti samantapāsādikāyaṃ ( pārā . aṭṭha .2.623) vuttaṃ .
Ucchuvikatīti ucchumhā nibbattā rasalasikādikā .
Pakatattānaṃ paṭiniddesattā taṃ -saddassa tena pakatānaṃ bhesajjānaṃ eva gahaṇaṃ , na tesaṃ vatthūnanti āha ‘‘ tāni bhesajjānī ’’ tiādi .
Na tesaṃ vatthūnīti tesaṃ sappiādīnaṃ kāraṇāni khīrādīni appaṭiggahetvāti attho .
Vasātelan ti ( pārā . aṭṭha .2.623)‘‘ anujānāmi , bhikkhave , vasāni bhesajjāni acchavasaṃ macchavasaṃ susukāvasaṃ sūkaravasaṃ gadrabhavasan ’’ ti ( mahāva .262) evaṃ anuññātavasānaṃ telaṃ .
Yānīti yāni bhesajjāni .
‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , vasāni bhesajjāni acchavasaṃ macchavasaṃ susukāvasaṃ sūkaravasaṃ gadrabhavasaṃ kāle paṭiggahitaṃ kāle nippakkaṃ
V0.303 kāle saṃsaṭṭhaṃ telaparibhogena paribhuñjitun ’’ ti evaṃ telatthaṃ vasāpaṭiggahaṇassa anuññātattā ‘‘ vasātelaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .Kāleti purebhattaṃ .
Saṃsaṭṭhan ti parissāvitaṃ .
Tasmāti yasmā anuññātaṃ , tasmā .
‘‘ Acchavasan ’’ ti vacanena ṭhapetvā manussavasaṃ sabbesaṃ akappiyamaṃsānaṃ vasāya anuññātattā ‘‘ ṭhapetvā manussavasan ’’ ti vuttaṃ .
Sāmaṃ pacitvāti kāleyeva sāmaṃ pacitvā .
Nibbattitatelampīti kāleyeva attanā vivecitatelampi .
Tividhampi cetaṃ kāleyeva vaṭṭati .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ kāle ce , bhikkhave , paṭiggahitaṃ kāle nippakkaṃ kāle
M0.330 saṃsaṭṭhaṃ , taṃ ce paribhuñjeyya , anāpattī ’’ ti .Pacchābhattaṃ pana paṭiggahetuṃ vā kātuṃ vā na vaṭṭatiyeva .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ vikāle ce , bhikkhave , paṭiggahitaṃ vikāle nippakkaṃ vikāle saṃsaṭṭhaṃ , taṃ ce paribhuñjeyya , āpatti tiṇṇaṃ dukkaṭānaṃ .
Kāle ce , bhikkhave , paṭiggahitaṃ vikāle nippakkaṃ vikāle saṃsaṭṭhaṃ , taṃ ce paribhuñjeyya , āpatti dvinnaṃ dukkaṭānaṃ .
Kāle ce , bhikkhave , paṭiggahitaṃ kāle nippakkaṃ vikāle saṃsaṭṭhaṃ , taṃ ce paribhuñjeyya , āpatti dukkaṭassā ’’ ti ( mahāva .262).
‘‘ Sattāhaṃ nirāmisaparibhogena vaṭṭatī ’’ ti iminā pana ‘‘ kāle paṭiggahitaṃ kāle nippakkaṃ kāle saṃsaṭṭhaṃ telaparibhogena paribhuñjitun ’’ ti idaṃ nirāmisaparibhogaṃ sandhāya vuttanti dasseti .
Yaṃ panettha ( pārā . aṭṭha .2.623) sukhumarajasadisaṃ maṃsaṃ vā nhāru vā aṭṭhi vā lohitaṃ vā hoti , taṃ abbohārikaṃ .
Sace pana anupasampanno tāya paṭiggahitavasāya telaṃ katvā deti , taṃ kathanti āha ‘‘ anupasampannenā ’’ tiādi .
Tadahūti yasmiṃ ahani paṭiggahitaṃ , tadahu .
Pacchābhattato paṭṭhāya pana sattāhaṃ nirāmisameva vaṭṭati .
Tatrāpi abbohārikaṃ abbohārikameva .
Yāvakālikavatthūnaṃ aññesaṃ vatthuṃ pacituṃ na vaṭṭatīti sambandho .
Tattha yāvakālikavatthūnan ti yāvakālikaṃ vatthu etesanti yāvakālikavatthūni , tesaṃ , yāvakālikavatthumantānanti attho .
Aññesan ti vasātelato aññesaṃ sappiādīnaṃ .
Vatthun ti khīrādikaṃ yāvakālikabhūtaṃ vatthuṃ , pacituṃ na vaṭṭatiyeva , sāmaṃpākattāti adhippāyo .
Nibbattitasappiṃ vāti yāvakālikavatthuto vivecitasappiṃ vā .
Yathā tattha dadhigataṃ vā takkagataṃ vā khayaṃ gamissati , evaṃ jhāpitaṃ vāti attho .
Navanītaṃ vāti takkabindūnipi dadhiguḷikāyopi apanetvā sudhotanavanītaṃ pacituṃ vaṭṭati sāmaṃpakkābhāvatoti adhippāyo .
Yadi sayaṃpacitasattāhakālikena saddhiṃ āmisaṃ bhuñjati , taṃ āmisaṃ sayaṃpacitasattāhakālikena missitaṃ attano yāvakālikabhāvaṃ sattāhakālikena gaṇhāpeti .
Tathā
V0.304 ca yāvakālikaṃ apakkampi sayaṃpakkabhāvaṃ upagacchatīti ‘‘ taṃ pana tadahupurebhattampi sāmisaṃ paribhuñjituṃ na vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .Yathā sayaṃpakkasattāhakālikaṃ vasātelaṃ , sayaṃbhajjitasāsapādiyāvajīvikavatthūnaṃ telañca sāmisaṃ tadahupurebhattampi na vaṭṭati , tathā navanītasappīti veditabbaṃ .
Vuttañca –
‘‘ Yāvakālikaādīni
M0.331 , saṃsaṭṭhāni sahattanā ;Gāhāpayanti sabbhāvan ’’ ti ca ;
‘‘ Teheva bhikkhunā pattaṃ , kappate yāvajīvikaṃ ;
Nirāmisaṃva sattāhaṃ , sāmise sāmapākatā ’’ ti ca .
Khīrāditoti ettha ādi saddena tilādīnaṃ gahaṇaṃ .
Sāmisānipīti na kevalaṃ nirāmisānevāti attho .
Pacchābhattato pana paṭṭhāya na vaṭṭantiyeva .
Sattāhātikkamepi anāpatti savatthukānaṃ paṭiggahitattā .
‘‘ Tāni paṭiggahetvā ’’ ti ( pārā .622) hi vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ pacchābhattato paṭṭhāyā ’’ tiādi .
Pacchābhattaṃ paṭiggahitakehi kataṃ pana abbhañjanādīsu upanetabbaṃ , purebhattampi ca uggahitakehi kataṃ .
Ubhayesampi sattāhātikkamepi anāpatti .
Antosattāheti sattāhabbhantare .
Abbhañjanādīnan ti ettha ādi saddena muddhanitelaarumakkhanagharadhūpanādīnaṃ gahaṇaṃ .
Adhiṭṭhahitvāti ‘‘ idāni na mayhaṃ ajjhoharaṇatthāya bhavissati , idaṃ sappi ca telañca vasā ca muddhanitelatthaṃ vā abbhañjanatthaṃ vā bhavissati , madhu arumakkhanatthaṃ vā phāṇitaṃ gharadhūpanatthaṃ vā bhavissatī ’’ ti evaṃ cittaṃ uppādetvā .
Ko panettha yāvakālikayāvajīvikavatthūsu visesoti āha ‘‘ yāvajīvikānī ’’ tiādi .
Yāva aruṇassa uggamanā tiṭṭhatīti sattamadivase katatelaṃ sace yāva aruṇuggamanā tiṭṭhatīti attho .
Pāḷiyaṃ anāgatasappiādīnan ti ettha tāva migarohitādīnaṃ sappi pāḷiyaṃ anāgatasappi , tathā navanītaṃ , nāḷikeranimbakosambakaramandasāsapaādīnaṃ telaṃ pana pāḷiyaṃ anāgatatelaṃ , tathā madhukapupphaphāṇitaṃ pāḷiyaṃ anāgataphāṇitanti veditabbaṃ .
Na sabbaṃ madhukapupphaphāṇitaṃ phāṇitagatikanti āha ‘‘ sītudakenā ’’ tiādi .
Sītudakena katan ti madhukapupphāni sītudake pakkhipitvā amadditvā puppharase udakagate sati taṃ udakaṃ gahetvā pacitvā kataṃ .
‘‘ Phāṇitagatikamevā ’’ ti iminā sattāhakālikanti dasseti , na pana nissaggiyavatthunti .
Tasmā sattāhaṃ atikkāmayato dukkaṭanti veditabbaṃ .
Vuttampi cetaṃ samantapāsādikāyaṃ sītudakena kataṃ madhukapupphaphāṇitaṃ purebhattaṃ sāmisaṃ vaṭṭati
M0.332 , pacchābhattato paṭṭhāyaV0.305 sattāhaṃ nirāmisameva , sattāhātikkame vatthugaṇanāya dukkaṭan ’’ ti .Sace pana khīraṃ pakkhipitvā kataṃ , yāvakālikaṃ .
Khaṇḍasakkharaṃ pana khīrajallikaṃ apanetvā sodhenti , tasmā vaṭṭati , ambajambupanasakadalikhajjuriciñcādīnaṃ sabbesaṃ yāvakālikaphalānaṃ phāṇitaṃ yāvakālikamevāti āha ‘‘ ambaphāṇitādīni yāvakālikānī ’’ ti .
Kāyikaparibhogaṃ vaṭṭatīti kāyassa vā kāye aruno vā makkhanaṃ vaṭṭati , ajjhoharituṃ pana na vaṭṭati .
Yan ti sattāhātikkantaṃ bhesajjaṃ .
Nirapekkho pariccajitvāti anapekkho sāmaṇerassa datvā .
Tan ti evaṃ pariccajitvā puna laddhabhesajjaṃ .
Evañhi dinnaṃ bhesajjaṃ sace so sāmaṇero abhisaṅkharitvā vā anabhisaṅkharitvā vā tassa bhikkhuno dadeyya , gahetvā natthukammaṃ vā kātabbaṃ , aññaṃ vā kañci paribhogaṃ .
Tenāha ‘‘ ajjhoharitumpi vaṭṭatī ’’ ti .
Sace so bālo hoti , dātuṃ na jānāti , aññena bhikkhunā vattabbo ‘‘ atthi te , sāmaṇera , bhesajjan ’’ ti ,‘‘ āma , bhante , atthī ’’ ti .
‘‘ Āhara , therassa bhesajjaṃ karissāmā ’’ ti , evampi vaṭṭati .
Vatthugaṇanāyāti sappiādivatthugaṇanāya ceva sappipiṇḍādivatthugaṇanāya ca .
Missitesu pana ekaṃ nissaggiyaṃ pācittiyaṃ .
Ettha ca ‘‘ idaṃ me , bhante , bhesajjaṃ sattāhātikkantaṃ nissaggiyaṃ , imāhaṃ saṅghassa nissajjāmī ’’ ti ( pārā .623) nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ .
Sādhāraṇapaññatti .
Sattāhaṃ anatikkantepi atikkantasaññino ceva vematikassa ca dukkaṭaṃ .
Atikkante anatikkantasaññinopi vematikassapi nissaggiyaṃ pācittiyameva , tathā anadhiṭṭhitāvissajjitānaṭṭhāvinaṭṭhādaḍḍhāviluttesu adhiṭṭhitādisaññino .
Antosattāhaṃ adhiṭṭhite , vissajjite , naṭṭhe , vinaṭṭhe , daḍḍhe , acchinne , vissāsena gahite ummattakādīnañca anāpatti .
Ācāravipatti .
Sappiādīnaṃ attano santakatā , gaṇanupagatā , sattāhātikkamoti imānettha tīṇi aṅgāni .
Kathinasamuṭṭhānaṃ , akiriyaṃ , nosaññāvimokkhaṃ , acittakaṃ , paṇṇattivajjaṃ , kāyakammaṃ , vacīkammaṃ , ticittaṃ , tivedanaṃ .
Tenāha ‘‘ sesaṃ cīvaravaggassa paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva veditabban ’’ ti ( kaṅkhā . aṭṭha . kathinasikkhāpadavaṇṇanā ).
Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .