9. Aññabhāgiyasikkhāpadavaṇṇanā
Aññabhāgassāti aññakoṭṭhāsassa , yaṃ codetukāmo , tassa jātiādito aññassa tiracchānajātiādikoṭṭhāsassāti vuttaṃ hoti .
Idan ti napuṃsakaniddesena chagalakādiṃ niddisati , ayaṃ chagalakādikoti attho , adhikaraṇasaddāpekkhāya vā napuṃsakaniddeso , idaṃ chagalakādisaṅkhātaṃ adhikaraṇanti vuttaṃ hoti .
Aññabhāgo vāti tiracchānajātiādibhedo añño koṭṭhāso vā .
Assāti chagalakādikassa
M0.246 .Aññabhāgiyaṃ chagalakādi .
Ettha ca ‘‘ aññabhāgasambandhi aññabhāgiyan ’’ ti paṭhamaviggahassa attho ,‘‘ aññabhāgavantaṃ aññabhāgiyan ’’ ti dutiyaviggahassa .
Ṭhapetvā pana tiracchānajātiādikaṃ paramatthato visuṃ chagalakādike asatipi ‘‘ paṭimāya sarīran ’’ tiādīsu viya abhedepi bhedakappanāya pavattalokavohāravasena ‘‘ aññabhāgassa idaṃ , aññabhāgo vā assa atthī ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Adhikarīyati etthāti adhikaraṇaṃ .
Tenāha ‘‘ ādhāro veditabbo ’’ ti .
Ādharīyati asminti ādhāro , patiṭṭhānaṃ .
Tenāha ‘‘ vatthu adhiṭṭhānanti vuttaṃ hotī ’’ ti .
Idāni ‘‘ aññabhāgassa idan ’’ tiādinā saṅkhepena vuttamevatthaṃ kevalaṃ nayadassanatthaṃ aṭṭhuppattiyaṃ āgatameva gahetvā vibhajanto ‘‘ yo hi so ’’ tiādimāha .
Tena nanu anāgate evaṃ codentānaṃ pāpabhikkhūnaṃ lesokāsapidahanatthaṃ idaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ , na pana mettiyabhūmajakānaṃ .
Tesañhi ādikammikattā anāpatti , tasmā sāmaññena attho vibhajitabbo .
Na pana ‘‘ yo hi so aṭṭhuppattiyaṃ dabbo mallaputto ’’ tiādinā visesenāti edisī codanā anavakāsāti daṭṭhabbaṃ .
Hīti kāraṇatthe nipāto , yasmāti vuttaṃ hoti .
Aṭṭhuppattiyan ti
V0.228 atthassa uppatti atthuppatti , atthuppattiyeva aṭṭhuppatti , tassaṃ aṭṭhuppattiyaṃ , sikkhāpadassa nidāneti vuttaṃ hoti .Chagalakoti setachagalako .
Soti chagalako .
Imassa pana ‘‘ hotī ’’ ti iminā sambandho .
Aññassa … pe … chagalakabhāvassa cāti ‘‘ tiracchānajātiyā ceva chagalakabhāvassa cā ’’ ti saṅkhātassa aññassa bhāgassa koṭṭhāsassa , pakkhassāti attho .
Kutoyamañño , yato ‘‘ aññassa bhāgassā ’’ ti vuttanti āha ‘‘ yvāyaṃ … pe … tato ’’ ti .
Tattha manussajāti ceva bhikkhubhāvo cāti yo ayaṃ bhāgo koṭṭhāso pakkhoti sambandho ,‘‘ manussajāti ceva bhikkhubhāvo cā ’’ ti saṅkhāto yo ayaṃ bhāgo koṭṭhāso pakkhoti attho .
Tatoti ‘‘ manussajāti ceva bhikkhubhāvo cā ’’ ti bhāgato .
So vā aññabhāgoti yathāvuttatiracchānajātichagalakabhāvasaṅkhāto so aññabhāgo vā .
Assāti chagalakassa .
Atthīti upalabbhati .
Tasmāti yasmā aññabhāgassa chagalako hoti , yasmā ca so vā aññabhāgo assa
M0.247 atthi , tasmā .Aññabhāgiyasaṅkhyaṃ labhatīti ettha ‘‘ so yvāyan ’’ ti idha so-saddameva ānetvā so aññabhāgiyasaṅkhaṃ labhatīti yojetabbaṃ ,‘‘ so ’’ ti vā pāṭhaseso daṭṭhabbo .
Ca -saddo samuccayattho .
So pana adhikaraṇasaddato paraṃ daṭṭhabbo ,‘‘ adhikaraṇan ’’ ti ca veditabboti .
Tesan ti mettiyabhūmajakānaṃ .
Imaṃ mayaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ nāma karomāti chagalakaṃ ajikāya vippaṭipajjantaṃ disvā ‘‘ mayaṃ , āvuso , imaṃ chagalakaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ nāma karomā ’’ ti vadantānaṃ .
Nāmakaraṇasaññāyāti nāmakaraṇasaṅkhātāya saññāya .
Etthāpi ‘‘ yo so ’’ tiādikaṃ ānetvā tassā nāmakaraṇasaññāya yo so aṭṭhuppattiyaṃ ‘‘ dabbo mallaputto nāmā ’’ ti chagalako vutto , so yasmā ādhāro vatthu adhiṭṭhānanti yojetabbaṃ .
Idāni kathametaṃ viññāyati ‘‘ adhikaraṇan ’’ ti cettha ādhāro veditabbo , na vivādādhikaraṇādīsu aññataranti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘ tañhi sandhāyā ’’ tiādi .
Tattha tan ti tassā nāmakaraṇasaññāya adhiṭṭhānabhūtaṃ chagalakaṃ paccāmasati .
Vivādādhikaraṇādīsu aññataraṃ sandhāya na vuttanti sambandho .
Tattha kāraṇaṃ pucchati ‘‘ kasmā ’’ ti .
Kāraṇamāha ‘‘ asambhavato ’’ ti .
Idāni tameva asambhavaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ na hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Na hi upādiyiṃsūti sambandho .
Upādiyiṃsūti gaṇhiṃsu .
Kiṃ catunnaṃ adhikaraṇānampi leso atthi , yenevaṃ vuttanti āha ‘‘ na ca catunnaṃ adhikaraṇānan ’’ tiādi .
Idāni tameva samatthetuṃ ‘‘ jātilesādayo hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha jātiyeva leso jātileso .
Ādi saddena nāmalesādīnaṃ gahaṇaṃ .
Hoti cettha –
‘‘ Lesā
V0.229 jātināmagotta-liṅgāpattivasāpi ca ;Pattacīvarupajjhāyā-cariyāvāsavasā dasā ’’ ti .
Āpattileso nāma lahukaṃ āpattiṃ āpajjanto diṭṭho hoti .
Tañce pārājikena codeti ‘‘ assamaṇosi , asakyaputtiyosī ’’ ti , āpatti vācāya vācāya saṅghādisesassāti ( pārā .396) evaṃ āpattilesampi puggalasmiṃyeva āropetvā vuttattā ‘‘ puggalānaṃyeva lesā vuttā ’’ ti vuttaṃ
M0.248 .Tañca ‘‘ dabbo mallaputto ’’ ti nāman ti mettiyabhūmajakehi chagalakassa kataṃ taṃ ‘‘ dabbo mallaputto ’’ ti nāmañca .
Evaṃ asambhavaṃ dassetvā idāni imināva pasaṅgena desalesasaddānaṃ atthaṃ saṃvaṇṇetuṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādimāha .
Etthāti etesu dvīsu desalesesu .
Deso nāma jātiādibhedo vohāro .
Tenāha ‘‘ jātiādīsū ’’ tiādi .
Aññampi vatthun ti yasmiṃ vatthusmiṃ patiṭṭhitaṃ , taṃ muñcitvā aññampi vatthuṃ .
Kathaṃ silissatīti āha ‘‘ vohāramattenevā ’’ tiādi , vohāramatteneva , na tu atthatoti adhippāyo .
‘‘ Īsakaṃ allīyatī ’’ ti iminā ‘‘ leso ’’ ti lisa allībhāveti imassa rūpanti dasseti .
Kiñcāpi desalesānaṃ vuttanayena byañjanato nānākaraṇaṃ atthi , atthato pana natthīti āha ‘‘ jātiādīnaṃyeva aññatarakoṭṭhāsassetaṃ adhivacanan ’’ ti .
Yadi pana nāmakaraṇasaññāya ādhārabhūtaṃ chagalakaṃ sandhāya ‘‘ aññabhāgiyassa adhikaraṇassā ’’ ti vuttaṃ , atha kasmā padabhājane taṃ avibhajitvā ‘‘ aññabhāgiyassa adhikaraṇassāti āpattaññabhāgiyaṃ vā hoti adhikaraṇaññabhāgiyaṃ vā ’’ tiādi ( pārā .393) vuttanti āha ‘‘ padabhājane panā ’’ tiādi .
Tan ti ādhārasaṅkhātaṃ adhikaraṇaṃ .
Āvibhūtaṃ pākaṭaṃ .
Atthuddhāravasenāti tena vattabbaatthānaṃ uddharaṇavasena .
Nanu ca ‘‘ atthamattaṃ pati saddā abhinivisantī ’’ ti na ekena saddena anekatthā abhidhīyantīti ?
Saccametaṃ saddavisese apekkhite , tesaṃ tesaṃ pana atthānaṃ adhikaraṇasaddavacanīyatāsāmaññaṃ upādāya vuccamāno ayaṃ vicāro adhikaraṇasaddassa atthuddhāroti vutto .
Tenevāha ‘‘ adhikaraṇanti vacanasāmaññato atthuddhāravasena pavattāni cattāri adhikaraṇānī ’’ ti .
Aññabhāgiyatāti aññapakkhiyatā .
Tabbhāgiyatāti tappakkhiyatā .
Apākaṭā padabhājanato aññatra dassitaṭṭhānābhāvato .
Avasāne āpattaññabhāgiyena codanañcāti ‘‘ bhikkhu saṅghādisesaṃ ajjhāpajjanto diṭṭho hoti , saṅghādisese saṅghādisesadiṭṭhi hoti , tañce pārājikena codetī ’’ tiādicodanaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ adhikaraṇaññabhāgiyan ’’ ti .
Ekamekañhi adhikaraṇaṃ itaresaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ aññabhāgiyaṃ aññapakkhiyaṃ
V0.230 aññakoṭṭhāsiyaṃ hoti vatthuvisabhāgattā .Ādi saddena
M0.249 ‘‘ kathaṃ adhikaraṇaṃ adhikaraṇassa aññabhāgiyan ’’ tiādiko padavibhāgo saṅgahito .Kiñci desaṃ lesamattaṃ upādāyāti ettha yaṃ vattabbaṃ , tassāpi asambhavadassanappasaṅgena heṭṭhā vuttattā ‘‘ sesā vinicchayakathā aṭṭhame vuttasadisāyevā ’’ ti vuttaṃ .
Tattha sesā vinicchayakathāti ‘‘ pārājikenāti bhikkhuno anurūpesu ekūnavisatiyā aññatarenā ’’ tiādikā ( kaṅkhā . aṭṭha . duṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā ) vinicchayakathā .
Vuttasadisāyevāti ettha imasmiṃ sikkhāpade yā vattabbā , tena sikkhāpadena sādhāraṇabhūtā sā vuttasadisāyevāti adhippetā , na asādhāraṇabhūtā apubbavaṇṇanāya adhippetattā .
Tenevāha ‘‘ ayaṃ panā ’’ tiādi .
Purimasmiṃ sikkhāpadepi tathāsaññino anāpattikattā ‘‘ idha cā ’’ ti vuttaṃ .
Tathāsaññinopīti ‘‘ pārājikaṃyeva ayaṃ āpanno ’’ ti evaṃsaññinopi .
Iti saddo ādiattho vā pakārattho vā .
Tena kenaci bhikkhunā añño koci khattiyajātiko pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjanto diṭṭho hoti , atha so aññaṃ attano veriṃ khattiyajātikaṃ bhikkhuṃ passitvā taṃ khattiyajātilesaṃ gahetvā evaṃ codeti ‘‘ khattiyo mayā diṭṭho pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjanto , tvaṃ khattiyo pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosi , atha vā tvaṃ kho khattiyo , na añño , pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosi , assamaṇosi , asakyaputtiyosi , natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā ’’ ti , āpatti vācāya vācāya saṅghādisesassa .
Ettha ca tesaṃ khattiyānaṃ aññamaññaṃ asadisassa tassa tassa dīghādino vā diṭṭhādino vā vasena aññabhāgiyatā , khattiyajātipaññattiyā ādhāravasena adhikaraṇatā ca veditabbā .
Esa nayo nāmalesādīsupi .
Āpattilese pana kenaci bhikkhunā koci bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ āpajjanto diṭṭho hoti , so cetaṃ bhikkhuṃ pārājikena codeti , āpatti vācāya vācāya saṅghādisesassa .
Yadi evaṃ kathaṃ aññabhāgiyaṃ adhikaraṇaṃ hotīti ?
Yañhi so lahukaṃ āpattiṃ āpanno , taṃ pārājikassa aññabhāgiyaṃ adhikaraṇaṃ , tassa pana aññabhāgiyassa adhikaraṇassa leso nāma .
Yo so sabbakhattiyānaṃ sādhāraṇo khattiyabhāvo viya sabbāpattīnaṃ sādhāraṇo āpattibhāvo .
Eteneva upāyena
M0.250 ‘‘ kenaci bhikkhunā koci bhikkhu saṅghādisesaṃ ajjhāpajjanto diṭṭho hotī ’’ tiādikaṃ visesaṃ saṅgaṇhāti .Aññabhāgiyasikkhaṃ
V0.231 yo , neva sikkhati yuttito ;Gacche vinayaviññūhi , aññabhāgiyataṃva so .( vajira . ṭī . pārājika 408);
Aññabhāgiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .