1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā
‘‘ Bhavantī ’’ ti ( sārattha . ṭī . pācittiya 3.90) iminā viruḷhamūle nīlabhāvaṃ āpajjitvā vaḍḍhamānake taruṇagacche dasseti .
‘‘ Ahesun ’’ ti iminā pana vaḍḍhitvā ṭhite mahante rukkhagacchādike dasseti .
Tenāha ‘‘ jāyantī ’’ tiādi .
Ettha ca ‘‘ bhavantī ’’ ti imassa vivaraṇaṃ ‘‘ jāyanti vaḍḍhantī ’’ ti ,‘‘ ahesun ’’ ti imassa ‘‘ jātā vaḍḍhitā ’’ ti .
Gāmoti samūho .
Patiṭṭhitaharitatiṇarukkhādīnan ti bhūmiyaṃ patiṭṭhitassa haritatiṇassa ceva haritarukkhādīnañca .
Ādi saddena osadhigacchalatādayo veditabbā .
Nimittatthe ca bhummaṃ .
Yo attho sampajjati , tamāha ‘‘ bhūtagāmapātabyatāyā ’’ tiādinā .
Nanu
M0.358 ca rukkhādayo cittarahitatāya na jīvā , cittarahitatā ca pariphandābhāvato , chinnepi viruhanato , visadisajātikabhāvato , catuyoniyaṃ apariyāpannato ca veditabbā , vuḍḍhi pana pavāḷasilālavaṇānampi vijjatīti na tesaṃ jīvabhāve kāraṇaṃ , visayaggahaṇañca nesaṃ parikappanāmattaṃV0.328 supanaṃ viya ciñcādīnaṃ , tathā dohaḷādayo , atha kasmā bhūtagāmassa pātabyatāya pācittiyaṃ icchitanti ?Samaṇaasāruppato , tannissitasattānurakkhaṇato ca .
Tenevāha ‘‘ jīvasaññino hi moghapurisā manussā rukkhasmin ’’ tiādi ( pāci .89).
Sāsapabījakasevālampīti sāsapabījakasaṅkhātaṃ sevālampi , sāsapasevālaṃ , bījakasevālampīti attho .
Tattha sāsapasevālo nāma sāsapamatto khuddakasevālo .
Bījakasevālo nāma upari khuddakapatto heṭṭhā khuddakamūlo sevālo .
Mūlabījakhandhabījaphaḷubījaaggabījabījabījānan ti ettha mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ .
Evaṃ sesesupi .
Tattha mūlabījaṃ haliddiādikaṃ .
Khandhabījaṃ assatthādikaṃ .
Phaḷubījaṃ ucchuādikaṃ .
Aggabījaṃ hiriverādikaṃ .
Bījaṃbījaṃ pubbaṇṇādikaṃ .
Bhājanagatan ti sarāvādibhājanagataṃ .
Nikkhantaṃ mūlamattaṃ etasmāti nikkhantamūlamattaṃ .
Matta saddena cettha paṇṇassa nikkhamanaṃ paṭikkhipati .
Esa nayo nikkhantaaṅkuramattan ti etthāpi .
Sace pana mūlañca paṇṇañca niggataṃ , bhūtagāmasaṅkhaṃ gacchati .
Vidatthimattā pattavaṭṭi niggacchatīti vidatthimattā anīlavaṇṇā pattavaṭṭi nikkhamati .
Tenāha ‘‘ nikkhante ’’ tiādi .
Harito na hotīti nīlavaṇṇo na hoti .
Muggādīnaṃ pana paṇṇesu uṭṭhitesu , vīhiādīnaṃ vā aṅkure harite bhūtagāmasaṅgahaṃ gacchanti .
Esa nayo ambaṭṭhiādīsu .
Bhūtagāmabījagāmeti ettha bhūtagāmato viyojitaṃ viruhanasamatthameva mūlabījādikaṃ bījagāmo nāmāti veditabbaṃ .
Ubhayatthāti bhūtagāmabījagāmesu .
Atathāsaññissāti abhūtagāmābījagāmasaññissa .
Ko pana vādo abhūtagāmābījagāmesu abhūtagāmābījagāmasaññissa .
Asañciccāti pāsāṇarukkhādīni vā pavaṭṭentassa , sākhaṃ vā kaḍḍhantassa , kattaradaṇḍena vā bhūmiṃ paharitvā gacchantassa tiṇāni kuppanti .
Tāni tena ‘‘ vikopessāmī ’’ ti evaṃ sañcicca avikopitattā asañcicca vikopitāni nāma honti .
Iti asañcicca vikopentassa anāpatti .
Asatiyāti
M0.359 aññavihito kenaci saddhiṃ kiñci kathento pādaṅguṭṭhakena vā hatthena vā tiṇaṃ vā lataṃ vā vikopento tiṭṭhati , evaṃ asatiyā vikopentassa anāpatti .Ajānitvāti ettha abbhantare ‘‘ bījagāmo ’’ ti vā ‘‘ bhūtagāmo ’’ ti vā na jānāti ,‘‘ vikopemī ’’ ti pana jānāti .
Evaṃ tiṇe vā palālapuñje vā khaṇittiṃ vā kudālaṃ vā saṅgopanatthāya
V0.329 ṭhapeti , ḍayhamānahattho vā aggiṃ pāteti .Tatra ce tiṇāni chijjanti vā ḍayhanti vā , evaṃ ajānitvā vikopentassa anāpatti .
Yena kenaci aggināti kaṭṭhaggigomayaggiādīsu yena kenaci agginā , antamaso lohakhaṇḍenapi ādittena .
‘‘ Kappiyan ’’ ti vatvāvāti yāya kāyaci bhāsāya ‘‘ kappiyan ’’ ti vatvāva .
Eva -saddena paṭhamaṃ agginā phusitvā pacchā ‘‘ kappiyan ’’ ti vattuṃ na vaṭṭatī ’’ ti dasseti .
‘‘ Paṭhamaṃ aggiṃ nikkhipitvā taṃ anuddharitvāva ‘ kappiyan ’ ti vutte pana vaṭṭatī ’’ ti ( sārattha . ṭī . pācittiya 3.93) vadanti .
Esa nayo sesesupi .
Tathevāti ‘ kappiyan ’ ti vatvāva .
Assamahiṃsasūkaramigagorūpānaṃ pana khurā atikhiṇā , tasmā tehi na kātabbaṃ , katampi akataṃ hotīti āha ‘‘ ṭhapetvā gomahiṃsādīnaṃ khure ’’ ti .
Hatthinakhā pana khurā na honti , tasmā tehi vaṭṭati .
Tiracchānānan ti sīhabyagghadīpimakkaṭānaṃ , sakuntānañca .
Tesañhi nakhā tikhiṇā honti , tasmā tehi kātabbaṃ .
‘‘ Antamaso chinditvā āhaṭenapī ’’ ti iminā yehi kātuṃ vaṭṭati , tehi tatthajātakehi kātabbanti ettha vattabbameva natthīti dasseti .
‘‘ Satthe vuttanayenevā ’’ ti iminā chedaṃ vā vedhaṃ vā dassentena ‘‘ kappiyanti vatvāvā ’’ ti vuttamatidisati .
Ettha ca kiñcāpi ‘‘ kappiyanti vatvāva kātabban ’’ tiādinā kappiyaṃ karontena kattabbākārameva dassitaṃ , tathāpi bhikkhunā ‘‘ kappiyaṃ karohī ’’ ti vutteyeva anupasampannena ‘‘ kappiyan ’’ ti vatvā aggiparijitādi kātabbanti gahetabbaṃ .
Avacanaṃ pana ‘‘ punapi kappiyaṃ karohīti kāretvāva paribhuñjitabban ’’ ti paṭhamameva vuttattā .
Ekasmiṃ … pe … kappiye kate sabbaṃ kataṃ hotīti ekaṃyeva ‘‘ kappiyaṃ karomī ’’ ti adhippāyenapi kappiye kate ekābaddhattā sabbaṃ kataṃ
M0.360 hoti .Dārukaṃ vijjhatīti jānitvā vā ajānitvā vā vijjhati vā vijjhāpeti vā , vaṭṭatiyeva .
Bhattasitthe vijjhatīti etthāpi eseva nayo .
Taṃ vijjhati , na vaṭṭatīti valliādīnaṃ bhājanagatikattāti adhippāyo .
Bhindāpetvā kappiyaṃ kāretabban ti bījato muttassa kaṭāhassa bhājanagatikattā vuttaṃ .
Abījan ti aṅkurajananasamatthabījarahitataruṇambaphalādi .
Tenāha ‘‘ yaṃ pana phalaṃ taruṇaṃ hoti , abījan ’’ ti .
Nibbattabījaṃ nāma bījaṃ nibbattetvā visuṃ katvā paribhuñjituṃ sakkuṇeyyaṃ ambapanasādiphalaṃ .
Tenāha ‘‘ bījaṃ apanetvā paribhuñjitabban ’’ ti .
Tattha kappiyakaraṇakiccaṃ natthi , sayameva kappiyānīti adhippāyo .
Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .