Pācittiyakaṇḍaṃ
1. Musāvādavaggo
1. Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā
Sampajānamusāvādeti
M0.346V0.317 ettha musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu , vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ , sampajānassa musāvādo sampajānamusāvādo , tasmiṃ sampajānamusāvādeti attho .Tenāha ‘‘ pubbe ’’ tiādi .
So ca pana musāvādo pubbabhāgakkhaṇe , taṅkhaṇe ca vijānantassa hoti ‘‘ pubbevassa hoti ‘ musā bhaṇissan ’ ti , bhaṇantassa hoti ‘ musā bhaṇāmī ’’’ ti ( pāci .4) vuttattāti āha ‘‘ pubbepi jānitvā vacanakkhaṇepi jānantassā ’’ ti .
Etañhi dvayaṃ aṅgabhūtaṃ , itaraṃ pana hotu vā , mā vā , akāraṇametaṃ .
Nanu cetaṃ bhaṇanameva ñāyatīti āha ‘‘ bhaṇanañca nāmā ’’ tiādi .
Abhūtassāti atacchassa .
Hatthakaṃ sakyaputtan ti ettha hatthakoti tassa therassa nāmaṃ .
Sakyānaṃ puttoti sakyaputto .
Buddhakāle kira sakyakulato asīti purisasahassāni pabbajiṃsu , tesaṃ so aññataro .
Avajānitvā paṭijānanādivatthusmin ti ettha avajānitvā paṭijānanaṃ nāma titthiyehi saddhiṃ kathento attano vāde kañci dosaṃ sallakkhento ‘‘ nāyaṃ mama vādo ’’ ti avajānitvā puna kathento kathento niddosataṃ sallakkhetvā ‘‘ mameva ayaṃ vādo ’’ ti paṭijānāti .
Ādi saddena paṭijānitvā avajānanaṃ , aññenaññaṃ paṭicaraṇaṃ , sampajānamusābhāsanaṃ , saṅketaṃ katvā visaṃvādakaraṇañca saṅgaṇhāti .
Idāni āpattibhedadassanatthaṃ ‘‘ uttarimanussadhammārocanatthan ’’ tiādi vuttaṃ .
Anupadhāretvā sahasā bhaṇantassāti avīmaṃsitvā vegena diṭṭhampi ‘‘ adiṭṭhaṃ me ’’ tiādinā bhaṇantassa
V0.318 .‘‘ Aññaṃ bhaṇissāmī ’’ ti aññaṃ bhaṇantassāti yo mandattā momūhattā pakkhalanto ‘‘ cīvaran ’’ ti vattabbe ‘‘ cīran ’’ tiādīni bhaṇati , ayaṃ ‘‘ aññaṃ bhaṇissāmī ’’ ti aññaṃ bhaṇati nāma .
Yo pana sāmaṇerena ‘‘ api , bhante , mayhaṃ upajjhāyaṃ passitthā ’’ ti
M0.347 vutto keḷiṃ kurumāno ‘‘ tava upajjhāyo dārusakaṭaṃ yojetvā gato bhavissatī ’’ ti vā siṅgālasaddaṃ sutvā ‘‘ kassāyaṃ saddo ’’ ti vutto ‘‘ mātuyā te yānena gacchantiyā kaddame laggacakkaṃ uddharantānaṃ ayaṃ saddo ’’ ti vā evaṃ neva davā , na ravā aññaṃ bhaṇati , so āpattiṃ āpajjatiyeva .Aññā pūraṇakathā nāma hoti – eko gāme thokaṃ telaṃ labhitvā vihāraṃ āgato sāmaṇeraṃ bhaṇati ‘‘ tvaṃ ajja kuhiṃ gato , gāmo ekatelo ahosī ’’ ti vā , pacchikāya ṭhapitaṃ pūvakhaṇḍaṃ labhitvā ‘‘ ajja gāme pacchikāhi pūve cāresun ’’ ti vā , ayaṃ musāvādova hoti .
Visaṃvādanapurekkhāratāti visaṃ vādenti etenāti visaṃvādanaṃ , vañcanādhippāyavasappavattaṃ cittaṃ , tassa purekkhāratā visaṃvādanapurekkhāratā , visaṃvādanacittassa purato karaṇanti attho .
Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā
Omasavādeti khuṃsanagarahaṇavacane .
Yasmā pana taṃ neva kaṇṇasukhaṃ , na hadayasukhaṃ , tasmā tena kaṇṇañceva hadayañca vijjhatīti āha ‘‘ ovijjhanavacane ’’ ti , jātiādīhi ghaṭetvā vacaneti vuttaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ jātināmā ’’ tiādi .
Tattha jāti nāma brāhmaṇādi ukkaṭṭhā ceva caṇḍālādi hīnā ca jāti .
Nāmaṃ nāma avakaṇṇakādi hīnañceva buddharakkhitādi ukkaṭṭhañca nāmaṃ .
Gottaṃ nāma kosiyādi hīnañceva gotamādi ukkaṭṭhañca gottaṃ .
Kammaṃ nāma pupphachaḍḍakādi hīnañceva kasivaṇijjādi ukkaṭṭhañca kammaṃ .
Sippaṃ nāma naḷakārādi hīnañceva muddāgaṇanādi ukkaṭṭhañca sippaṃ .
Ābādho nāma sabbopi rogo hīnoyeva .
Atha vā madhumeho ukkaṭṭho , seso hīnoti veditabbo .
Liṅgaṃ nāma atidīghādi hīnañceva nātidīghādi ukkaṭṭhañca liṅgaṃ .
Kileso nāma rāgādiko sabbopi kileso .
Āpatti nāma sotāpattādikā ukkaṭṭhā ceva pārājikādi anukkaṭṭhā ca āpatti .
Akkoso nāma ‘‘ oṭṭhosī ’’ tiādiko hīno ceva ‘‘ paṇḍitosī ’’ tiādiko ( pāci .15) ukkaṭṭho ca akkoso .
Yathā
M0.348V0.319 tathāti pāḷiāgatānāgatapadānaṃ yena kenaci ākārena .Imasmiṃ sikkhāpade ṭhapetvā bhikkhuṃ bhikkhuniādayo sabbe sattā anupasampannaṭṭhāne ṭhitāti āha ‘‘ idha cā ’’ tiādi .
Davakamyatā nāma keḷihasādhippāyatā .
Sabbatthāti upasampannānupasampannesu ceva pāḷiāgatānāgatapadesu cāti sabbattha .
Atthadhammaanusāsanipurekkhārānan ti ettha ‘‘ caṇḍālosī ’’ tiādikāya pāḷiyā atthaṃ vaṇṇento atthapurekkhāro nāma .
Pāḷiṃ vācento dhammapurekkhāro nāma .
Anusiṭṭhiyaṃ ṭhatvā ‘‘ idānipi caṇḍālosi , pāpaṃ mā akāsi .
Mā tamotamaparāyaṇo ahosī ’’ tiādinā ( pāci . aṭṭha .35) nayena kathento anusāsanipurekkhāro nāmāti veditabbo .
Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā
Bhikkhupesuññeti pisatīti pisuṇā , yāya vācāya samagge satte avayavabhūte vagge bhinne karoti , sā vācā pisuṇā , pisuṇā eva pesuññaṃ , tāya vācāya samannāgato pisuṇo , tassa kammaṃ pesuññaṃ , bhikkhussa pesuññaṃ bhikkhupesuññaṃ , tasmiṃ bhikkhupesuññe , bhikkhuto sutvā bhikkhunā , bhikkhussa vā upasaṃhaṭapesuññeti attho .
Tenāha ‘‘ jātiādīhī ’’ tiādi .
Tañca kho dvīhi kāraṇehi upasaṃharatīti āha ‘‘ bhikkhuno piyakamyatāya vā ’’ tiādi .
Tattha bhikkhuno piyakamyatāyāti yassa taṃ bhāsati , tassa bhikkhuno ‘‘ evamahaṃ etassa piyo bhavissāmī ’’ ti attano piyabhāvaṃ patthayamānatāya .
Bhedādhippāyenāti ‘‘ evamayaṃ tena saddhiṃ bhijjissatī ’’ ti parassa parena bhedaṃ icchantena .
Atha vā piyasuññakaraṇato pesuññaṃ ( sārattha . ṭī . pācittiya 3.36) niruttinayena , yāya vācāya yassa taṃ bhāsati , tassa hadaye attano piyabhāvaṃ , parassa ca suññabhāvaṃ karoti , sā vācā ,‘‘ bhikkhussa pesuññaṃ bhikkhupesuññan ’’ tiādinā evampettha attho daṭṭhabbo .
‘‘ Vuttanayenevāti ‘‘ jātiādīhi akkosavatthūhī ’’ tiādinā vuttanayena .
Pāḷimuttakaakkosūpasaṃhāreti
M0.349 ‘‘ corosī ’’ tiādinā akkosassa upasaṃhāre .‘‘ Anakkosavatthubhūtaṃ pana pesuññakaraṃ tassa kiriyaṃ , vacanaṃ vā piyakamyatāya upasaṃharantassa kiñcāpi iminā sikkhāpadena āpatti na dissati , tathāpi dukkaṭena bhavitabban ’’ ti ( sārattha . ṭī . pācittiya 3.36) vadanti .
Pāpagarahitāya vadantassāti ekaṃ akkosantaṃ , ekañca
V0.320 khamantaṃ disvā ‘‘ aho nillajjo , īdisampi nāma bhavantaṃ puna vattabbaṃ maññissatī ’’ ti evaṃ kevalaṃ pāpagarahitāya bhaṇantassa .Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā
Padaso dhammaṃ vāceyyāti ekato padaṃ padaṃ dhammaṃ vāceyya , koṭṭhāsaṃ koṭṭhāsaṃ vāceyyāti attho .
Yasmā na kevalaṃ tisso saṅgītiyo āruḷhadhammaṃyeva padaso vācentassa āpatti , tasmā ‘‘ saṅgītittayaṃ anāruḷhampī ’’ tiādi vuttaṃ .
Ādi -saddena ( pāci . aṭṭha .45) sīlūpadesa dhutaṅgapañhaārammaṇakathā buddhikadaṇḍakaññāṇavatthuasubhakathādīnaṃ gahaṇaṃ .
Meṇḍakamilindapañhesu therassa sakappaṭibhāne anāpatti .
Yaṃ rañño saññāpanatthaṃ āharitvā vuttaṃ , tattha āpatti .
Vaṇṇapiṭakaaṅgulimālapiṭakaraṭṭhapālagajjitaāḷavakagajjitagūḷhamaggagūḷhavessantaragūḷhavinayavedallapiṭakādīni pana abuddhavacanāniyeva .
Yasmā pana taṃ padaṃ catubbidhaṃ hoti , tasmā taṃ dassetuṃ ‘‘ padānupadaanvakkharānubyañjanesū ’’ ti vuttaṃ .
Tattha padan ti eko gāthāpādo adhippeto .
Anupadan ti dutiyapādo .
Anvakkharan ti ekekaṃ akkharaṃ .
Anubyañjanan ti purimabyañjanena sadisaṃ pacchābyañjanaṃ .
Yaṃ kiñci vā ekaṃ akkharaṃ anvakkharaṃ .
Akkharasamūho anubyañjanaṃ .
Akkharānubyañjanasamūho padaṃ .
Paṭhamaṃ padaṃ padameva , dutiyaṃ anupadan ti evamettha nānākaraṇaṃ veditabbaṃ .
Etesu padādīsu yaṃ kañci koṭṭhāsaṃ bhikkhuñca bhikkhuniñca ṭhapetvā avasesapuggalehi saddhiṃ ekato bhaṇantassa padādigaṇanāya pācittiyanti sambandho .
Ettha
M0.350 gāthābandhesu ( pāci . aṭṭha .45) tāva ‘‘ manopubbaṅgamā dhammā ’’ ti ( dha . pa .1,2) ekamekaṃ padaṃ sāmaṇerena saddhiṃ ekato ārabhitvā ekatoyeva niṭṭhāpentassa padagaṇanāya pācittiyaṃ .Therena ‘‘ manopubbaṅgamā dhammā ’’ ti vutte taṃ padaṃ apāpuṇitvā ‘‘ manoseṭṭhā manomayā ’’ ti vacanakāle pattena sāmaṇerena ekato bhaṇantassa anupadagaṇanāya .
‘‘ Rūpaṃ aniccan ’’ tiādi ( ma . ni .1.353,356) vacanakāle tena saddhiṃ ‘‘ rū ’’ kāramattameva vācentassa anvakkharagaṇanāya .
Esa nayo gāthābandhepi .
‘‘ Rūpaṃ , bhikkhave , aniccaṃ , vedanā aniccā ’’ ti ( ma . ni .1.353,356) imaṃ suttaṃ vācayamāno therena ‘‘ rūpaṃ
V0.321 aniccan ’’ ti vuccamāne sāmaṇero sīghapaññatāya ‘‘ vedanā aniccā ’’ ti imaṃ aniccapadaṃ therassa ‘‘ rūpaṃ aniccan ’’ ti etena aniccapadena saddhiṃ ekato bhaṇanto vācaṃ nicchāreti , evaṃ vācentassa anubyañjanagaṇanāya pācittiyanti veditabbaṃ .Tikapācittiyan ti anupasampanne anupasampannasaññivematikaupasampannasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni .
Anupasampannena saddhiṃ ekato uddesaggahaṇe ekato bhaṇantassa anāpattīti sambandho .
Esa nayo ‘‘ sajjhāyakaraṇe , tassa santike uddesaggahaṇe ’’ ti etthāpi .
Tatrāyaṃ vinicchayo – upasampanno ca anupasampanno ca nisīditvā uddisāpenti .
Ācariyo ‘‘ nisinnānaṃ bhaṇāmī ’’ ti tehi saddhiṃ ekato vadati , ācariyasseva āpatti .
Anupasampannena saddhiṃ gaṇhantassa anāpatti .
Dvepi ṭhitā gaṇhanti , eseva nayo .
Daharabhikkhu nisinno , sāmaṇero ṭhito ,‘‘ nisinnassa bhaṇāmī ’’ ti bhaṇato anāpatti .
Sace daharo tiṭṭhati , itaro nisīdati ,‘‘ ṭhitassa bhaṇāmī ’’ ti bhaṇatopi anāpatti .
Sace bahūnaṃ bhikkhūnaṃ antare eko sāmaṇero nisinno hoti , tasmiṃ nisinne padaso dhammaṃ vācentassa acittakā āpatti .
Sace sāmaṇero upacāraṃ muñcitvā ṭhito vā nisinno vā hoti , yesaṃ vāceti , tesu apariyāpannattā ekena disābhāgena palāyanakaganthaṃ nāma gaṇhātīti saṅkhaṃ gacchati , tasmā anāpatti .
Sajjhāyakaraṇeti anupasampannena saddhiṃ ekato sajjhāyakaraṇe .
Tassa santike uddesaggahaṇeti anupasampannassa santike uddesaggahaṇe .
Yebhuyyena paguṇaganthaṃ bhaṇantassāti sace ekagāthāya eko
M0.351 pādo nāgacchati , avasesā āgacchanti , ayaṃ yebhuyyena paguṇagantho nāma .Etena nayena suttepi veditabbo , taṃ bhaṇantassa .
Osārentassa cāti parisāmajjhe suttaṃ uccārentassa ca .
Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Paṭhamasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā
Idha ‘‘ bhikkhuṃ ṭhapetvā avaseso anupasampanno nāmā ’’ ti ( pāci .52) vacanato tiracchānagatopi anupasampannoyeva , so ca kho na sabbo , methunadhammāpattiyā vatthubhūtovāti āha ‘‘ antamaso ’’ tiādi .
Tassa ca paricchedo methunadhammāpattiyā vuttanayeneva veditabbo .
Dirattatirattan ti
V0.322 ettha dirattavacanena na koci visesattho labbhati , kevalaṃ lokavohāravasena byañjanasiliṭṭhatāya , mukhāruḷhatāya evaṃ vuttanti veditabbaṃ .Dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vā rattīnan ti pana vacanatthamattadassanatthaṃ vuttaṃ , nirantaratirattadassanatthaṃ vā dirattaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ .
Sahaseyyan ti ekato seyyaṃ .
Seyyāti ca kāyappasāraṇasaṅkhātaṃ sayanampi vuccati ‘‘ sayanaṃ seyyā ’’ ti katvā , yasmiṃ senāsane sayanti , tampi ‘‘ sayanti etthāti seyyā ’’ ti katvā .
Tadubhayampi idha sāmaññena , ekasesanayena vā gahitanti āha ‘‘ sabbacchannaparicchanne ’’ tiādi .
Tattha yaṃ senāsanaṃ upari pañcahi chadanehi ( pāci . aṭṭha .51), aññena vā kenaci antamaso vatthenāpi sabbameva paricchannaṃ , bhūmito paṭṭhāya yāva chadanaṃ āhacca , anāhaccāpi vā sabbantimena pariyāyena diyaḍḍhahatthubbedhena pākārena vā aññena vā kenaci antamaso vatthenāpi parikkhittaṃ , idaṃ sabbacchannasabbaparicchannaṃ nāma .
Yassa pana upari bahutaraṃ ṭhānaṃ channaṃ , appaṃ acchannaṃ , samantato ca bahutaraṃ parikkhittaṃ , appaṃ aparikkhittaṃ , idaṃ yebhuyyena channaṃ yebhuyyena paricchannaṃ nāma .
Tasmiṃ sabbacchannaparicchanne , yebhuyyena channaparicchanne vā .
Vidaheyyāti kareyya , tañca kho atthato sampādananti āha ‘‘ sampādeyyā ’’ ti .
Ayañhettha saṅkhepattho ‘‘ senāsanasaṅkhātaṃ seyyaṃ pavisitvā kāyappasāraṇasaṅkhātaṃ
M0.352 seyyaṃ kappeyya vidaheyya sampādeyyā ’’ ti .Diyaḍḍhahatthubbedho vaḍḍhakihatthena gahetabbo .
Ekūpacāroti valañjanadvārassa ekattaṃ sandhāya vuttaṃ .
Satagabbhaṃ vā catusālaṃ ekūpacāraṃ hotīti sambandho .
Tattha vāti purimapurimadivase yattha vuṭṭhaṃ , tasmiṃyeva senāsane vā .
Aññattha vā tādiseti yathāvuttalakkhaṇena samannāgate aññasmiṃ pubbe avuṭṭhasenāsane vā .
Tena vāti yena saha purimapurimadivase vuṭṭhaṃ , tena vā .
Aññena vāti yena saha purimapurimasmiṃ divase vuṭṭhaṃ , tato aññena vā .
Saṅkhepoti saṅkhepavaṇṇanā .
Yadi evaṃ vitthāro kathaṃ veditabboti āha ‘‘ vitthāro panā ’’ tiādi .
Upaḍḍhacchannaparicchannādīsūti ādi saddena ‘‘ sabbacchanne cūḷakaparicchanne dukkaṭaṃ , yebhuyyena channe cūḷakaparicchanne dukkaṭaṃ , sabbaparicchanne cūḷakacchanne dukkaṭaṃ , yebhuyyena paricchanne cūḷakacchanne dukkaṭan ’’ ti ( pāci . aṭṭha .53) aṭṭhakathāyaṃ vuttānaṃ gahaṇaṃ .
Tatiyāya rattiyā purāruṇā nikkhamitvā puna vasantassāti tatiyāya rattiyā aruṇato puretarameva nikkhamitvā aruṇaṃ bahi uṭṭhāpetvā catutthadivase atthaṅgate sūriye puna vasantassa .
Sabbacchannasabbāparicchannādīsūti
V0.323 ettha pana ādi saddena ‘‘ sabbaparicchanne sabbaacchanne , yebhuyyena acchanne yebhuyyena aparicchanne ’’ ti ( pāci .54) pāḷiyaṃ āgatānaṃ ,‘‘ upaḍḍhacchanne cūḷakaparicchanne anāpatti , upaḍḍhaparicchanne cūḷakacchanne anāpatti , cūḷakacchanne cūḷakaparicchanne anāpattī ’’ ti ( pāci . aṭṭha .53) aṭṭhakathāyaṃ āgatānañca gahaṇaṃ .Paṭhamasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā
Manussitthiyāti jīvamānakamanussitthiyā .
‘‘ Matitthī pana kiñcāpi pārājikavatthubhūtā , anupādinnapakkhe pana ṭhitattā sahaseyyāpattiṃ na karotī ’’ ti ( vajira . ṭī . pācittiya 55) vadanti .
Adissamānarūpāhi pana yakkhipetīhi , methunassa avatthubhūtāya
M0.353 ca tiracchānagatitthiyā anāpatti .Paṭhamadivasepīti paṭhamasmiṃ viya sikkhāpade na catuttheyeva divase , atha kho idha paṭhamadivasepīti attho .
Iminā idha divasaparicchedo natthīti dasseti .
Aṅgesu pana pācittiyavatthukasenāsanaṃ , tattha mātugāmena saha nipajjanaṃ , sūriyatthaṅgamananti tīṇi aṅgānīti ayampi viseso daṭṭhabbo .
Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā
Chappañcavācāhīti chahi pañcahi vācāhi .
Vācāparicchedo panettha kathaṃ veditabboti āha ‘‘ uttari chappañcavācāhī ’’ tiādi .
Sabbatthāti sutte , aṭṭhakathāyañca .
Sace aṭṭhakathaṃ , dhammapadaṃ , jātakādivatthuṃ vā kathetukāmo hoti , chappadamattameva kathetuṃ vaṭṭati .
Pāḷiyā saddhiṃ kathentena ekaṃ padaṃ pāḷito , pañca aṭṭhakathātoti evaṃ cha padāni anatikkamitvāva kathetabbo .
Purisenāti manussapurisena .
Tenāha ‘‘ manussaviggahaṃ gahetvā panā ’’ tiādi .
Tikapācittiyan ti mātugāme mātugāmasaññivematikaamātugāmasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni .
Aññassa vā mātugāmassāti ekassa mātugāmassa desetvā nisinne puna āgatassa aññassa mātugāmassa , evaṃ pana ekāsane nisinnena mātugāmasatassāpi desetuṃ vaṭṭati
V0.324 .‘‘ Viññumanussitthiyā ’’ ti vacanato aviññitthiyāpi desayato anāpatti .
Iriyāpathaparivattābhāvoti attano vā mātugāmassa vā iriyāpathaparivattābhāvo .
Kappiyakārakassābhāvoti viññussa kappiyakārakassābhāvo , dutiyāniyate vuttalakkhaṇassa manussassa abhāvoti vuttaṃ hoti .
Kiriyākiriyan ti ettha uttari chappañcavācāhi dhammadesanā kiriyā , kappiyakārakassa aggahaṇaṃ akiriyāti daṭṭhabbaṃ .
Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā
Nippariyāyenāti
M0.354 ‘‘ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjin ’’ tiādinā ( pāci .71) ujukameva .Pariyāyena ārocitan ti ‘‘ yo te vihāre vasi , so bhikkhu paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji , samāpajjati , samāpanno ’’ tiādinā ( pāci .75) aññāpadesena bhaṇitaṃ .
Parinibbānakāle ( pāci . aṭṭha .77), pana antarā vā atikaḍḍhiyamānena upasampannassa bhūtaṃ ārocetuṃ vaṭṭati .
Anatikaḍḍhiyamānenāpi ( sārattha . ṭī . pācittiya 3.77) tathārūpe kāraṇe sati ārocetuṃ vaṭṭatiyeva .
Teneva aññatarena daharabhikkhunā upavadito aññataro thero ‘‘ āvuso , uparimaggatthāya vāyāmaṃ mā akāsi , khīṇāsavo tayā upavadito ’’ ti āha .
Therena ca ‘‘ atthi te , āvuso , imasmiṃ sāsane patiṭṭhā ’’ ti puṭṭho daharabhikkhu ‘‘ āma , bhante , sotāpanno āhan ’’ ti avoca .
‘‘ Kārako ayan ’’ ti ñatvāpi paṭipattiyā amoghabhāvadassanena samuttejanāya , sampahaṃsanāya ca ariyā attānaṃ pakāsentiyeva .
Tenāha ‘‘ tathārūpe kāraṇe sati upasampannassa ārocayato ’’ ti .
Sutapariyattisīlaguṇaṃ pana anupasampannassapi ārocetuṃ vaṭṭati .
Kasmā na idha ummattakādayo gahitāti āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .
Ādi saddena khittacittavedanāṭṭānaṃ gahaṇaṃ .
Tasmiṃ satīti ummattakādibhāve sati .
Idha na gahitāti imasmiṃ sikkhāpade padabhājaniyaṃ na gahitā .
Acittakan ti paṇṇattijānanacittābhāvena acittakaṃ .
Kusalābyākatacittehi dvicittan ’’ ti idaṃ ukkaṭṭhaparicchedena ariyapuggaleyeva sandhāya vuttaṃ .
Na hi paṇṇattiṃ ajānantā jhānalābhino puthujjanā vatthumhi lobhavasena akusalacittenāpi na ārocentīti .
Dukkhavedanāya vā abhāvato ‘‘ dvivedanan ’’ ti imassa anurūpaṃ katvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā
Dvinnaṃ
V0.325 ‘ āpattikkhandhānan ti pārājikasaṅghādisesasaṅkhātānaṃ dvinnaṃ āpattikkhandhānaṃ .Āyatiṃ saṃvaratthāyāti ‘‘ evamesa paresu hirottappenāpi āyatiṃ
M0.355 saṃvaraṃ āpajjissatī ’’ ti āyatiṃ saṃvaratthāya .Āpattīnañca kulānañca pariyantaṃ katvā vā akatvā vāti ‘‘ ettakā āpattiyo ārocetabbā , ettakesu kulesu ārocetabbā ’’ ti evaṃ āpattīnañca kulānañca pariyantaṃ katvā vā akatvā vā .
Aduṭṭhullāyāti pārājikasaṅghādisesaṃ ṭhapetvā avasesapañcāpattikkhandhasaṅkhātāya aduṭṭhullāya āpattiyā .
Avasese cha āpattikkhandheti saṅghādisesavajjite sese cha āpattikkhandhe .
Purimapañcasikkhāpadavītikkamasaṅkhātaṃ duṭṭhullan ti pāṇātipātaveramaṇiādikassa ādito pañcasikkhāpadassa vītikkamasaṅkhātaṃ duṭṭhullaṃ .
Itaraṃ aduṭṭhullaṃ vā ajjhācāran ti tato aññaṃ vikālabhojanādikapañcakaṃ , sukkavisaṭṭhikāyasaṃsaggaduṭṭhullaattakāmañceti aduṭṭhullaṃ vā ajjhācāraṃ .
Vatthumattan ti ‘‘ ayaṃ sukkavissaṭṭhiṃ āpanno , duṭṭhullaṃ , attakāmaṃ , kāyasaṃsaggaṃ āpanno ’’ ti evaṃ vatthumattaṃ vā ārocentassa .
Āpattimattan ti ‘‘ ayaṃ pārājikaṃ āpanno , saṅghādisesaṃ , thullaccayaṃ , pācittiyaṃ , pāṭidesanīyaṃ , dukkaṭaṃ , dubbhāsitaṃ āpanno ’’ ti evaṃ āpattimattaṃ vā ārocentassa .
Vuttalakkhaṇassāti ‘‘ pārājikaṃ anajjhāpannassā ’’ ti kaṅkhā .
aṭṭha .
duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā ) evaṃ vuttalakkhaṇassa .
Savatthukoti vatthunā saha ghaṭito .
Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā
Pāsāṇasakkharakathalamarumbavālukādīsūti ettha muṭṭhippamāṇato upari pāsāṇāti veditabbā .
Muṭṭhippamāṇā sakkharā .
Kathalāti kapālakhaṇḍāni .
Marumbāti kaṭasakkharā .
Vālukā vālikāyeva .
Aññatarassa tatiyabhāgo hotīti tatiyo bhāgo hoti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yato paṃsuṃ vā mattikaṃ vā āharāpetvā visuṃ visuṃ kate dve koṭṭhāsā paṃsu vā mattikā vā eko pāsāṇādīsu aññataro hoti , ayaṃ missakapathavī nāmāti .
Ovaṭṭho nāma devena ovaṭṭho ( pāci .86).
Vuttan ti padabhājaniyaṃ , sīhaḷaṭṭhakathāyameva vā vuttaṃ
M0.356 .Adhikatarapāsāṇādimissāti
V0.326 adhikatarapāsāṇādīhi missā , adaḍḍhāpi vuttappamāṇato adhikatarapāsāṇādimissāti adhippāyo .Vā -saddo avuttavikappattho , tena ūnakacatumāsovaṭṭhapathaviṃ saṅgaṇhāti .
Suddhapāsāṇādibhedāyāti suddhā pāsāṇā etthāti suddhapāsāṇā , sā ādi yassa bhedassa so suddhapāsāṇādi .
Ādi -saddena suddhasakkharādīnaṃ gahaṇaṃ .
Suddhapāsāṇādibhedo yassā sā suddhapāsāṇādibhedā , tāya suddhapāsāṇādibhedāya , suddhapāsāṇādippakārāyāti attho .
Sayaṃ khaṇatīti ettha yo antamaso pādaṅguṭṭhakenapi khaṇati , udakampi chaḍḍento bhindati , pādaṅguṭṭhakenapi vilikhati , pattampi pacanto dahati , so sabbo khaṇatiyevāti veditabbo .
Tenāha ‘‘ khaṇanabhedanavilekhanapacanādīhi vikopetīti .
Pattaṃ pacantena ( pāci . aṭṭha .87) hi pubbe pakkaṭṭhāneyeva pacitabbo .
Adaḍḍhāya pathaviyā aggiṃ ṭhapetuṃ na vaṭṭati .
Pattapacanakapālassa pana upari aggiṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati .
Dārūnaṃ upari ṭhapeti , so aggi tāni dahanto gantvā pathaviṃ dahati , na vaṭṭati .
Iṭṭhakapāsāṇā dīsupi eseva nayo .
Tatrāpi hi iṭṭhakādīnaṃyeva upari ṭhapetuṃ vaṭṭati .
Kasmā ?
Tesaṃ anupādānattā .
Na hi tāni aggissa upādānasaṅkhaṃ gacchanti .
Sukkhakhāṇurukkhādīsupi aggiṃ dātuṃ na vaṭṭati .
Sace pana ‘‘ pathaviṃ apattameva nibbāpetvā gamissāmī ’’ ti deti , vaṭṭati .
Pacchā nibbāpetuṃ na sakkoti , avisayattā anāpatti .
Vuttanayenevāti ‘‘ khaṇanabhedanavilikhanapacanādīhī ’’ ti vutteneva nayena .
Niyametvāti sanniṭṭhānaṃ katvā .
Itaroti āṇāpako .
‘‘ Pokkharaṇiṃ khaṇā ’’ ti ( pāci . aṭṭha .86) vadati , vaṭṭati .
Khatāyeva pokkharaṇī nāma hoti , tasmā ayaṃ kappiyavohāro .
Esa nayo ‘‘ vāpiṃ , taḷākaṃ , āvāṭaṃ khaṇā ’’ tiādīsupi .
‘‘ Imaṃ okāsaṃ khaṇa , imasmiṃ okāse pokkharaṇiṃ khaṇā ’’ ti pana vattuṃ na vaṭṭati .
‘‘ Kandaṃ khaṇa mūlaṃ khaṇā ’’ ti aniyametvā vattuṃ vaṭṭati .
‘‘ Imaṃ valliṃ khaṇa , imasmiṃ okāse kandaṃ vā mūlaṃ vā khaṇā ’’ ti vattuṃ na vaṭṭati .
Tenāha ‘‘ okāsaṃ aniyametvā … pe … bhaṇantassā ’’ ti .
Ātapena sukkhakaddamo ca phalati , tatra yo heṭṭhā pathaviyā asambaddho , tameva apanetuṃ vaṭṭati .
Esa nayo gokaṇṭakepi
M0.357 .Tenāha ‘‘ ātapena … pe … asambaddhan ’’ ti .
Tattha gokaṇṭako ( pāci . aṭṭha .86) nāma gāvīnaṃ khuracchinnakaddamo vuccati .
Sace pana heṭṭhimatalena bhūmisambandho , vikopetuṃ na vaṭṭati .
Bhijjitvā patitanaditaṭan ti bhijjitvā nadisāmantā patitaṃ omakacātumāsaṃ ovaṭṭhaṃ naditaṭaṃ .
Sace pana bhijjitvā udakeyeva pakati , deve atirekacātumāsaṃ ovaṭṭhepi udakeyeva udakassa patitattā
V0.327 vaṭṭati .Mahantampi naṅgalacchinnamattikāpiṇḍan ti mahantampi kasitaṭṭhāne heṭṭhā pathaviyā asambaddhaṃ naṅgalacchinnamattikāpiṇḍaṃ .
Evamādi saddena kūṭāsiñcanayoggatanukakaddamādīnaṃ gahaṇaṃ .
Asañcicca rukkhādipavaṭṭanena bhindantassāti pāsāṇarukkhādīni vā pavaṭṭentassa , kattaradaṇḍena vā āhacca āhacca gacchantassa pathavī bhijjati , sā ‘‘ tena bhindissāmī ’’ ti evaṃ sañcicca abhinnattā asañcicca bhinnā nāma hoti , iti asañcicca rukkhādippavaṭṭanena bhindantassa anāpatti .
Asatiyā pādaṅguṭṭhakādīhi vilikhantassāti yo aññavihito kenaci saddhiṃ kiñci kathento pādaṅguṭṭhakena vā kattarayaṭṭhiyā vā pathaviṃ vilikhanto tiṭṭhati , tassa evaṃ asatiyā pādaṅguṭṭhakādīhi vilikhantassa anāpatti .
Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Musāvādavaggo paṭhamo .