11. Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā
Yathāsanthutan ti yathāmittaṃ .
Tenāha ‘‘ yo yo ’’ ti ādi .
Tattha mittasandiṭṭhasambhattavasenāti mittasandiṭṭhasambhattānaṃ vasena .
Tattha mittā mittāva .
Sandiṭṭhā tattha tattha saṅgamma diṭṭhamattā nātidaḷhamittā .
Sambhattā suṭṭhu bhattā sinehavanto daḷhamittāti daṭṭhabbā .
Pañca garubhaṇḍānīti rāsivasena pañca garubhaṇḍāni , sarūpavasena panetāni bahūni honti .
Tenāha ‘‘ rāsivasena pañca garubhaṇḍāni vuttānī ’’ ti .
Ārāmo
M0.422 ( cūḷava . aṭṭha .321; vi . saṅga . aṭṭha .227) nāma pupphārāmo vā phalārāmo vā .Ārāmavatthu nāma tesaṃyeva ārāmānaṃ atthāya paricchinditvā ṭhapitokāso , tesu vā ārāmesu vinaṭṭhesu tesaṃ porāṇakabhūmibhāgo
V0.388 .Vihāro nāma yaṃ kiñci pāsādādisenāsanaṃ .
Vihāravatthu nāma tassa patiṭṭhānokāso .
Mañco nāma masārako bundikābaddho , kuḷīrapādako , āhaccapādakoti imesaṃ pubbe vuttānaṃ catunnaṃ mañcānaṃ aññataro .
Pīṭhaṃ nāma masārakādīnaṃyeva catunnaṃ pīṭhānaṃ aññataraṃ .
Bhisi nāma uṇṇabhisiādīnaṃ pañcannaṃ bhisīnaṃ aññatarā .
Bibbohanaṃ nāma rukkhatūlalatātūlapoṭakitūlānaṃ aññatarena puṇṇaṃ .
Lohakumbhī nāma kāḷalohena vā tambalohena vā yena kenaci lohena katā kumbhī .
Lohabhāṇakā dīsupi eseva nayo .
Ettha pana bhāṇakan ti arañjaro vuccati .
Vārakoti ghaṭo .
Kaṭāhaṃ kaṭāhameva .
Vāsi ādīsu , valli ādīsu ca duviññeyyaṃ nāma natthi .
Evaṃ –
Dvisaṅgahāni dve honti , tatiyaṃ catusaṅgahaṃ ;
Catutthaṃ navakoṭṭhāsaṃ , pañcamaṃ aṭṭhabhedanaṃ .
Iti pañcahi rāsīhi , pañcanimmalalocano ;
Pañcavīsavidhaṃ nātho , garubhaṇḍaṃ pakāsayi .( cūḷava . aṭṭha .321; vi . saṅga . aṭṭha .227);
Vissajjetuṃ vā vibhajituṃ vā na vaṭṭatīti mūlacchejjavasena vissajjetuṃ vā vibhajituṃ vā na vaṭṭanti .
Parivattanavasena pana vissajjantassa , vibhajantassa ca anāpatti .
Tenāha ‘‘ thāvarenā ’’ tiādi .
Tattha thāvarena thāvaran ti ārāmaārāmavatthuvihāravihāravatthunā ārāmaṃ ārāmavatthuṃ vihāraṃ vihāravatthuṃ .
Itarenāti athāvarena , pacchimarāsittayenāti vuttaṃ hoti .
Akappiyenāti suvaṇṇamayamañcādinā ceva akappiyabhisibibbohanehi ca .
Mahagghakappiyenāti dantamayamañcādinā ceva pāvārādinā ca .
Itaran ti athāvaraṃ .
Kappiyaparivattanena parivattetun ti yathā akappiyaṃ na hoti , evaṃ parivattetuṃ .
Tatrāyaṃ parivattananayo ( cūḷava . aṭṭha .321; vi . saṅga . aṭṭha .228)– saṅghassa nāḷikerārāmo dūre hoti , kappiyakārakāva bahutaraṃ khādanti , yampi na khādanti , tato
M0.423 sakaṭavetanaṃ datvā appameva āharanti .Aññesaṃ pana tassārāmassa avidūre gāmavāsīnaṃ manussānaṃ vihārassa samīpe ārāmo hoti , te saṅghaṃ upasaṅkamitvā sakena ārāmena taṃ ārāmaṃ yācanti , saṅghena ‘‘ ruccati saṅghassā ’’ ti apaloketvā sampaṭicchitabbo .
Sacepi bhikkhūnaṃ rukkhasahassaṃ hoti , manussānaṃ pañcasatāni ,‘‘ tumhākaṃ ārāmo khuddako ’’ ti na vattabbaṃ .
Kiñcāpi ayaṃ khuddako , atha kho itarato bahutaraṃ āyaṃ deti .
Sacepi samakameva deti
V0.389 , evampi icchiticchitakkhaṇe paribhuñjituṃ sakkāti gahetabbameva .Sace pana manussānaṃ bahutarā rukkhā honti ,‘‘ nanu tumhākaṃ bahutarā rukkhā ’’ ti vattabbaṃ .
Sace ‘‘ atirekaṃ amhākaṃ puññaṃ hotu , saṅghassa demā ’’ ti vadanti , jānāpetvā sampaṭicchituṃ vaṭṭati .
Bhikkhūnaṃ rukkhā phaladhārino , manussānaṃ rukkhā na tāva phalaṃ gaṇhanti .
Kiñcāpi na gaṇhanti , na cirena gaṇhissantīti sampaṭicchitabbameva .
Manussānaṃ rukkhā phaladhārino , bhikkhūnaṃ rukkhā na tāva phalaṃ gaṇhanti ,‘‘ nanu tumhākaṃ rukkhā phaladhārino ’’ ti vattabbaṃ .
Sace ‘‘ gaṇhatha , bhante , amhākaṃ puññaṃ bhavissatī ’’ ti denti , jānāpetvā sampaṭicchituṃ vaṭṭati .
Evaṃ ārāmena ārāmo parivattetabbo , eteneva nayena ārāmavatthupi vihāropi vihāravatthupi ārāmena parivattetabbaṃ .
Ārāmavatthunā ca mahantena vā khuddakena vā ārāmaṃ ārāmavatthuṃ vihāraṃ vihāravatthunti .
Kathaṃ vihārena ( cūḷava . aṭṭha .321; vi . saṅga . aṭṭha .228) vihāro parivattetabbo ?
Saṅghassa antogāme gehaṃ hoti , manussānaṃ vihāramajjhe pāsādo , ubhopi agghena samakā .
Sace manussā tena pāsādena taṃ gehaṃ yācanti , sampaṭicchituṃ vaṭṭati .
Bhikkhūnaṃ ce mahagghataraṃ gehaṃ hoti ,‘‘ mahagghataraṃ amhākaṃ gehan ’’ ti vutte ‘‘ kiñcāpi mahagghataraṃ pabbajitānaṃ asāruppaṃ , na sakkā tattha pabbajitehi vasituṃ , idaṃ pana sāruppaṃ , gaṇhathā ’’ ti vadanti , evampi sampaṭicchituṃ vaṭṭati .
Sace pana manussānaṃ mahagghaṃ hoti ‘‘ nanu tumhākaṃ gehaṃ mahagghan ’’ ti vattabbaṃ .
‘‘ Hotu , bhante , amhākaṃ puññaṃ bhavissati , gaṇhathā ’’ ti vutte pana sampaṭicchituṃ vaṭṭati .
Evaṃ vihārena vihāro parivattetabbo .
Eteneva nayena vihāravatthupi ārāmopi ārāmavatthupi vihārena parivattetabbaṃ .
Vihāravatthunā ca mahagghena vā appagghena vā
M0.424 vihāraṃ vihāravatthuṃ ārāmaṃ ārāmavatthuṃ .Evaṃ tāva thāvarena thāvaraparivattanaṃ veditabbaṃ .
Itarena itaraparivattane pana mañcapīṭhaṃ mahantaṃ vā hotu , khuddakaṃ vā ( cūḷava . aṭṭha .321; vi . saṅga . aṭṭha .228), antamaso caturaṅgulapādakaṃ gāmadārakehi paṃsvāgārakesu kīḷantehi katampi saṅghassa dinnakālato paṭṭhāya garubhaṇḍaṃ hoti .
Sacepi rājā vā rājamahāmattādayo vā ekappahāreneva mañcasataṃ vā mañcasahassaṃ vā denti , sabbe kappiyamañcā sampaṭicchitabbā , sampaṭicchitvā vuḍḍhappaṭipāṭiyā ‘‘ saṅghikaparibhogena paribhuñjathā ’’ ti dātabbā , na puggalikaparibhogena dātabbā .
Atirekamañce bhaṇḍāgārādīsu paññapetvā pattacīvaraṃ nikkhipitvā paribhuñjitumpi vaṭṭati .
Bahisīmāya ‘‘ saṅghassa demā ’’ ti dinnamañco
V0.390 saṅghattherassa vasanaṭṭhāne dātabbo .Tattha ce bahū mañcā honti , mañcena kammaṃ natthi .
Yassa vasanaṭṭhāne kammaṃ atthi , tattha ‘‘ saṅghikaparibhogena paribhuñjathā ’’ ti dātabbo , na puggalikabhogena .
Mahagghena satagghanakena vā sahassagghanakena vā mañcena aññaṃ mañcasataṃ labhati , parivattetvā gahetabbaṃ .
Na kevalaṃ mañcena mañcoyeva , ārāmaārāmavatthuvihāravihāravatthupīṭhabhisibibbohanānipi parivattetuṃ vaṭṭati .
Eseva nayo pīṭhabhisibibbohanesu pi .
Varasenāsanādīnaṃ saṃrakkhaṇatthan ti sace dubbhikkhaṃ hoti , bhikkhū piṇḍapātena na yāpenti , ettha rājarogacorabhayāni , aññattha gacchantānaṃ vihārā palujjanti , tālanāḷikerādike vināsenti , senāsanapaccayaṃ sandhāya yāpetuṃ sakkā hoti , evarūpe kāle varasenāsanādīnaṃ saṃrakkhaṇatthaṃ .
Lāmakāni vissajjetun ti lāmakaṃ lāmakaṃ vissajjetuṃ , lāmakakoṭiyā vissajjetunti adhippāyo .
Vissajjetvā paribhuñjituṃ vaṭṭatīti vissajjetvā tato laddhayāgubhattacīvarādīni paribhuñjituṃ vaṭṭati .
Kāḷalohatambalohakaṃsalohavaṭṭalohānan ti ettha kaṃsalohaṃ , vaṭṭalohañca kittimalohaṃ .
Tīṇi hi kittimalohāni kaṃsalohaṃ , vaṭṭalohaṃ , ārakūṭanti .
Tattha tiputambe missetvā kataṃ kaṃsalohaṃ , sītatambe missetvā kataṃ vaṭṭalohaṃ , rasakatambe missetvā kataṃ ārakūṭaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ kaṃsalohaṃ , vaṭṭalohañca kittimalohan ’’ ti .
Tato atirekan ti tato atirekaggaṇhanako .
Sarakoti
M0.425 majjhe makuḷaṃ dassetvā mukhavaṭṭivitthataṃ katvā piṭṭhito nāmetvā kātabbaṃ ekaṃ bhājanaṃ .‘‘ Sarāvan ’’ tipi vadanti .
Ādi saddena kañcanakādīnaṃ gihiupakaraṇānaṃ gahaṇaṃ .
Tāni hi khuddakānipi garubhaṇḍāneva gihiupakaraṇattāti .
Pi -saddena pageva mahantānīti dasseti .
Imāni pana bhājanīyāni bhikkhūpakaraṇattāti adhippāyo .
Yathā ca etāni , evaṃ kuṇḍikāpi bhājanīyā .
Vakkhati hi ‘‘ yathā ca mattikābhaṇḍe , evaṃ lohabhaṇḍepi kuṇḍikā bhājanīyakoṭṭhāsameva bhajatī ’’ ti ( kaṅkhā . aṭṭha . dubbalasikkhāpadavaṇṇanā ).
Saṅghikaparibhogenāti āgantukānaṃ vuḍḍhatarānaṃ datvā paribhogena .
Gihivikaṭāti gihīhi vikatā paññattā , attano vā santakakaraṇena virūpaṃ katā .
Puggalikaparibhogena na vaṭṭatīti āgantukānaṃ adatvā attano santakaṃ viya gahetvā pariharitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭati .
Pipphalikoti kattari .
Ārakaṇṭakaṃ sūcivedhakaṃ .
Tāḷaṃ yantaṃ .
Kattarayaṭṭhivedhako kattarayaṭṭhivalayaṃ .
Yathā tathā ghanakataṃ lohan ti lohavaṭṭi lohaguḷo lohapiṇḍi lohacakkalikanti evaṃ ghanakataṃ lohaṃ .
Khīrapāsāṇamayānīti mudukakhīravaṇṇapāsāṇamayāni .
Gihivikaṭānipi na vaṭṭanti anāmāsattā .
Pi -saddena pageva saṅghikaparibhogena vā puggalikaparibhogena
V0.391 vāti dasseti .Senāsanaparibhogo pana sabbakappiyo .
Tasmā jātarūpādimayā sabbepi senāsanaparikkhārā āmāsā .
Tenāha ‘‘ senāsanaparibhoge panā ’’ tiādi .
Sesāti tato mahattarī vāsi .
Yā panāti yā kudārī pana .
Kudālo antamaso caturaṅgulamattopi garubhaṇḍameva .
Nikhādanaṃ caturassamukhaṃ vā hotu , doṇimukhaṃ vā vaṅkaṃ vā ujukaṃ vā , antamaso sammuñjanidaṇḍakavedhanampi daṇḍabandhaṃ ce , garubhaṇḍameva .
Tenāha ‘‘ kudālo daṇḍabandhanikhādanaṃ vā agarubhaṇḍaṃ nāma natthī ’’ ti .
Sipāṭikā nāma khurakoso .
Sikharaṃ pana daṇḍabandhanikhādanaṃ anulometīti āha ‘‘ sikharampi nikhādaneneva saṅgahitan ’’ ti .
Sace tampi pana adaṇḍakaṃ phalamattaṃ , bhājanīyaṃ .
Upakkhareti vāsiādibhaṇḍāni .
Pattabandhako nāma pattassa gaṇṭhikādikārako .
‘‘ Paṭimāsuvaṇṇādipattakārako ’’ tipi vadanti .
Tipucchedanakasatthaṃ , suvaṇṇacchedanakasatthaṃ , kataparikammacammacchindanakakhuddakasatthanti
M0.426 imāni cettha tīṇi pipphalikaṃ anulomentīti āha ‘‘ ayaṃ pana viseso ’’ tiādi .Itarānīti mahākattariādīni .
Aḍḍhabāhuppamāṇāti ( sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.321) kapparato paṭṭhāya yāva aṃsakūṭappamāṇā , vidatthicaturaṅgulappamāṇāti vuttaṃ hoti .
Tatthajātakāti saṅghikabhūmiyaṃ jātā .
Ārakkhasaṃvidhānena rakkhitattā rakkhitā ca sā mañjūsādīsu pakkhittaṃ viya yathā taṃ na nassati , evaṃ gopanato gopitā cāti rakkhitagopitā .
Tatthajātakāpi pana arakkhitā garubhaṇḍameva na hoti .
‘‘ Saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate ’’ ti iminā saṅghasantakena cetiyasantakaṃ rakkhituṃ , parivattituñca vaṭṭatīti dīpeti .
Suttaṃ panāti vaṭṭitañceva avaṭṭitañca suttaṃ .
Aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍamattoti antamaso dīghaso aṭṭhaṅgulamatto , pariṇāhato sīhaḷapaṇṇasūcidaṇḍamatto .
Etthāti veḷubhaṇḍe .
Daḍḍhaṃ gehaṃ yesaṃ teti daḍḍhagehā .
Na vāretabbāti ‘‘ mā gaṇhitvā gacchathā ’’ ti na nisedhetabbā .
Desantaragatena sampattavihāre saṅghikāvāse ṭhapetabbā .
Avasesañca chadanatiṇan ti muñjapabbajehi avasesaṃ yaṃ kiñci chadanatiṇaṃ .
Yattha pana tiṇaṃ
V0.392 natthi , tattha paṇṇehi chādenti ( cūḷava . aṭṭha .321).Tasmā paṇṇampi tiṇeneva saṅgahitanti āha ‘‘ chadanatiṇasaṅkhepagatesū ’’ tiādi .
Aṭṭhaṅgulappamāṇopīti vitthārato aṭṭhaṅgulappamāṇo .
Likhitapotthako pana garubhaṇḍaṃ na hoti .
Veḷumhi vuttappamāṇoti ‘‘ aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍakamattopī ’’ ti veḷubhaṇḍe vuttappamāṇo .
Saṅghassa dinno vāti dārudullabhaṭṭhāne saṅghassa dinno vā .
Kurundiyaṃ vuttakkamena dārubhaṇḍavinicchayaṃ vatvā idāni mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttakkamena vattuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Āsandikādīnīti ettha āsandikoti caturassapīṭhaṃ vuccati .
‘‘ Uccakampi āsandikan ’’ ti vacanato ekatobhāgena dīghapīṭhameva hi aṭṭhaṅgulapādakaṃ vaṭṭati .
Caturassāsandiko pana pamāṇātikkantopi vaṭṭhatīti veditabbo .
Ādi saddena ‘‘ sattaṅgo , bhaddapīṭhakaṃ , eḷakapādakapīṭhaṃ , āmalakavaṭṭakapīṭhaṃ , phalakaṃ , kocchaṃ , palālapīṭhakan ’’ ti
M0.427 ( cūḷava . aṭṭha .321) ime saṅgaṇhantīti veditabbaṃ .Tenāha ‘‘ antamaso ’’ tiādi .
Paṇṇehi vāti kadalipaṇṇādīhi vā .
Byagghacammonaddhampi vāḷarūpaparikkhittaṃ ratanaparisibbitaṃ kocchakaṃ garubhaṇḍameva .
Ghaṭṭanaphalakaṃ nāma yattha ṭhapetvā rajitacīvaraṃ hatthena ghaṭṭenti .
Ghaṭṭanamuggaro nāma anuvātādighaṭṭanakoti vadanti .
Daṇḍamuggaro nāma yena rajitacīvaraṃ pothenti .
Ambaṇan ti phalakehi pokkharaṇī viya kataṃ pānīyabhājanaṃ .
Rajanadoṇīti pakkarajanaṃ ākiritvā ṭhapanabhājanaṃ .
Akappiyacamman ti sīhādīnaṃ cammaṃ .
‘‘ Bhūmattharaṇaṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti idaṃ akappiyacammaṃ sandhāya vuttaṃ .
‘‘ Paccattharaṇagatikan ’’ ti iminā mañcapīṭhepi attharituṃ vaṭṭatīti dīpeti .
Pāvārādipaccattharaṇampi garubhaṇḍanti eke .
Noti apare .
Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .
Kappiyacammānīti migādīnaṃ cammāni .
Sabbaṃ cakkayuttayānan ti rathasakaṭādikaṃ sabbacakkayuttayānaṃ .
Visaṅkharitacakkaṃ pana yānaṃ bhājanīyaṃ .
Anuññātavāsi nāma yā sipāṭikāya pakkhipitvā pariharituṃ sakkāti vuttā .
Muṭṭhipaṇṇan ti tālapattaṃ .
Tañhi muṭṭhinā gahetvā pariharantīti ‘‘ muṭṭhipaṇṇan ’’ ti vuccati .
Muṭṭhipaṇṇan ti chattacchadanapaṇṇamevāti keci .
Araṇisahitan ti araṇiyugaḷaṃ , uttarāraṇī , adharāraṇīti araṇidvayanti attho .
Phātikammaṃ
V0.393 katvāti antamaso taṃagghanakavālikāyapi thāvaraṃ vaḍḍhikammaṃ katvā .Phātikammaṃ akatvā gaṇhantena tattheva valañjetabbo .
Gamanakāle saṅghike āvāse ṭhapetvā gantabbaṃ .
Asatiyā gahetvā gatena pahiṇitvā dātabbo .
Desantaragatena sampattavihāre saṅghikāvāse ṭhapetabbo .
Etthāti mattikābhaṇḍe .
Kuṇḍikāti ayokuṇḍikā ceva tambalohakuṇḍikā ca .
Bhājanīyakoṭṭhāsameva bhajatīti bhājanīyapakkhameva sevati , na tu garubhaṇḍanti attho .
Kañcanako pana garubhaṇḍamevāti adhippāyo .
Itaran ti garubhaṇḍaṃ .
Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .